Пайхамммарны ﷺ асгьабалары: Зайд ибн Харис

Есибиз Аллагь ﷻ сыйлы Китабында хыйлы пайхаммарланы ва валилени атларын эсгере. Ондан къайры, Пайхаммарны ﷺ бир-бир асгьабаларыны гьакъында атлары эсгерилмей Къуръан аятларда да язылгъан.

Расулуллагьны ﷺ Къуръанда атын айтып эсгерилген янгыз бир асгьабасы бар, шо да Зайд ибн Харис . Бу асгьаба Къальб деген бырынгъы къавумдан чыкъгъан. Ол Мугьамматгъа ﷺ элчилик берилгенче 35 йыл алдын тувгъан, Пайхаммардан ﷺ 5 йылгъа гиччи, азат этилген къул ва ону яшы этилип сакълангъан болгъан.

Зайд къул болгъан кюй

Машгьур асгьаба Зайд ибн Харис ибн Шурахабил ибн Къаъб ибн Абд аль-Уза жагьилияны вакътисинде есирликге тюшген болгъан. Бир гезик Зайдны анасы ону булан бирче Бану Маъан къавумдагъы къардашларын гёрмек учун ёлгъа чыкъгъан болгъан. Ёлда олагъа Бану аль Кайн Жиср къавумну атлылары чапгъын эте. Олар Зайдны тутуп, Аказдагъы къаравашланы базарына элте. Онда ону Хадижа бинт Хувайлид дейген эгечиси учун аль-Гьаким ибн Хузам сатып ала. Сонггъа таба Хадижа ону Мугьамматгъа ﷺ савгъат эте ва бу ишлер пайхаммарлыкъ берилгенче алдын болгъан. Заман гетип Къальб къавумну адамлары гьаж къылмакъ учун Маккагъа гелгенде Зайдни гёрюп таный. Гери къайтгъанда шо адамлар Зайдны атасына ону къайда ва ким булан гёргенин етишдире. Авлети къайда экенни билгенде Харис ибн Шурахабил къардашы Къаъб булан Маккагъа Зайдны акъча берип къутгъармагъа ёлгъа чыгъа.

Маккагъа гелгендокъ олар Пайхаммарны ﷺ янына гелип булай айта: «Гьей, Абд ульМуталибни авлети, гьей, Хашимни баласы, гьей, къавумунгну пачасы, биз сени янынга оьз яшыбыз учун гелдик. Ол сенде. Бизге багъып рагьмулу, яхшы бол ва шону акъчагъа къутгъар». Пайхаммар ﷺ : «Ол кимдир?» -- деп сорай. Олар: «Зайд ибн Харис», -- деп жавап бере. О заман Расулуллагь ﷺ : «Сиз башгъа адамны артындан гелген эдигиз буса не яхшы болур эди», -- дей. Олар: «Неге олай айтасан?» -- деп тамаша бола. Шогъар Пайхаммар ﷺ булай жаваплана: «Чакъырыгъыз ону ва сайламагъа ихтияр беригиз. Ол сизин сайласа, сизин булан гетежек. Мени сайласа, Есим булан ант этемен, мени сайлагъанны къоймасман». Пайхаммар ﷺ Зайдны чакъырып: «Сен бу адамланы таныймысан?» -- деп сорай. Зайд : «Бу мени атам ва агъайым», -- дей. Пайхаммар ﷺ : «Сен мени таныдынг, сагъа янашагъан кююмню гёрдюнг. Энни мени яда оланы сайла», -- дей. Зайд : «Мен олар булан къайтмагъа сюймеймен ва мени учун Ер юзюнде сенден аявлу адам ёкъ», -- деп жавап бере. Зайдны атасы ва агъайы: «Балагь къопду сени башынга! Не эте сен къулчулукъну сайлаймысан, азатлыкъны къоюп, агьлюнге ва къардашларынга арт берип?» -- деп ажайып бола.

Ол булай англата: «Мен бу адамда дагъы биревде де ёкъну гёрдюм ва шо саялы ондан башгъаны сайламасман». Шо сёзлени эшитгенде Пайхаммар ﷺ Зайд булан Каабаны алдына гелип: «Шундагъылар шагьат болугъуз: Зайд -- мени уланым, ол мени варисим ва мен де ону варисимен». Булай ишни гёргенде Зайдны атасы ва агъайы рази къалгъан кюйде гете. Шо замангъы арап адатгъа гёре, Пайхаммар ﷺ Зайдны оьзюню уланы гьисапда белгиледи ва огъар Зайд ибн Мугьаммат деп ат берди. Сонггъа таба Яратгъаныбыз гишини яшын оьзюники деп белгилемеге гери ургъанда Зайдгъа атасыны аты булан айтагъан бола -- Зайд ибн Харис. Пайхаммаргъа ﷺ биринчи вагьйу йиберилгенде Зайдгъа 34 йыл бола болгъан. Азат этилген къуллардан ол биринчи болуп Ислам динни къабул этген.

Зайд Пайхаммарны ﷺ шонча да сюе, гьатта ону къырыйындан таймай даим яннавурунда болгъан. Таиф шагьаргъа сапаргъа чыкъгъанда да Пайхаммарны ﷺ биргине-бир ёлдашы Зайд болгъан. Шо шагьарны халкъы динге чакъырывну къабул этмей, некъадар Пайхаммарны ﷺ уьстюне тайышгъанланы йиберип, ташгъа тутгъанда, Зайд оьзюню къаркъарасы булан ону ташлардан сакъламагъа къарай болгъан.

Зайдны Къуръандагъы эсгеривю

Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айта (маънасы): «Ва сен (Пайхаммар) Есинг рагьмулугъунг билдирген ва сен де рагьмулу болгъангъа (Зайд ибн Харисге) айтдынг: «Къатынгны янынгда къой (Зайнаб бин Жагьшдан айрылма) ва Есингден къоркъ». Есинг ачыкъ этежекни сен яшырдынг. Сен адамлар не айтардан сакъланмагъа сюйдюнг, тек гьакъыкъатда Есингден къоркъмагъа тарыкъ. Зайд этмеге сюегенин этгенде (къатынындан айрылгъанда) Биз сени шону булан уьйлендирдик. Шолайлыкъ булан иманы барлагъа уланы деп белгиленгенлени къатынлары булан (олардан толу кюйде айрылгъан сонг) уьйленмеге ярайгъанлыкъны гёрсетдик. Ва Яратгъанны буйрукълары даим яшавгъа чыгъа» («Аль-Азхаб» деген сура, 37-нчи аят).

Хабарланагъан кюйде, Пайхаммар ﷺ учун бу вагьйудан авур аят болмагъан. Зайд Расулуллагьгъа ﷺ кёп керен гелип, Зайнабдан айырсын деп тилей болгъан. Шо заман Аллагьу таала Оьз Элчисине ювукъ арада Зайд къатынындан айрылажакъны ва Расулуллагьны ﷺ шону булан Яратгъаныбыз уьйлендирежекни ачыкъ этген. Зайд гезикли керен айрылывну масъаласы булан гелгенде, Пайхаммар ﷺ оьзюне белгили затны айтмай, бираз токъта деп: «Аллагьдан ﷻ къоркъ ва къатынынгдан айрылма», -- дей. Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ бу уьйленивю булан Есибиз Аллагь ﷻ Ислам динден алда юрюлюп тургъан адатны гери ура. Шо адатгъа гёре сакълагъан уланындан айрылгъан къатын булан сакълагъан атасы уьйленмеге болмай болгъан. Бу аят йиберилгенлигини аслу маънасы -- сакълангъан уланлар герти уланлар тюгюлюн белгилемек. Шолайлыкъ булан белинден тувгъан улангъа йимик сакълагъан улангъа янашыв тюз болмай ва сакълагъан уландан айрылгъан тиштайпа булан уьйленмекде гери урув ёкъ.

Зайд ибн Харисни оьлювю

Пайхаммар ﷺ уьч минг адамы булангъы асгерин Балку деген ерге Византиягъа къаршы дав этмеге йибере. Шо агьвалатдан бираз алдын византиялылар бусурманланы элчилерин оьлтюрген болгъан. Асгерни башына Расулуллагь ﷺ Зайд ибн Харисни белгилей. Огъар байракъны тапшура туруп Пайхаммар ﷺ асгерчилеге булай айтгъан: «Зайд ибн Харис -- сизин ёлбашчыгъыз. Эгер Зайдны оьлтюрсе, башыгъызда Жаъфар ибн Абу Талиб турсун. Ону да оьлтюрсе, ёлбашчылыкъны Абдулла ибн Раваха юрютсюн» (Ибн Касир). Шо урушда эсгерилген уьчев де шагьит кюйде оьле. Шолайлыкъ булан, Зайд ибн Харис 55 йыллыкъ чагъында герти дюньягъа гёче.

НУРМАГЬАММАТ ИЗУДИНОВ