Пайхаммарны ﷺ яшав ёлу
Пайхаммарны ﷺ яшав ёлу
Пайхаммарны ﷺ Мадина шагьарда яшайгъанлагъа янашыву
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Уьчюнчю гюпге ягьудилер гире. Алда да айтылгъаны йимик, ассирийлилер ва румлар басгъын этгенде, бырын заманларда оланы ата-бабалары Хижазгъа гёчген болгъан. Олар жугьутлар буса да, Хижазгъа гёчген сонг, араплардан гийинеген кюйню ала, яшав гьалын ва гьатта тилин де алышдыра. Оланы къавум ва гьатта адам атлары да арапланыкине айлана. Бара-бара жугьутланы ва арапланы арасында къошулгъан агьлюлер кёп бола. Амма шолай болса да, жугьутлар милли менлигин тас этмей ва араплагъа дёнмей сакълана.
Ягьудилер оьзлени динин яйып айланмагъан. Олар гележекни билеген болуп гёрюнегенлик, сигьругъа усталыгъы, пал салыв ва шо кюйдеги ишлери айлана якъдагъылагъа таъсир эте болгъан. Бу гьал ягьудилени оьзгелерден сайки артыкъ билегени, оьзлени алимлер ва ругьани башчылары гьисапда гёреген эте. Акъча къазанмакъ деген не касбуда да жугьутлар оьзгелерден шайлы алда экени белгили. Будай, кабахурма, чагъыр ва опуракъ сатыв оланы къолунда болгъан. Олар опуракъны, будайны, чагъырны Мадинагъа гелтире буса, кабахурманы мундан тышгъа элтип сата болгъан. Ондан къайры, олар оьзге ишлени де юрюте болгъан ва не зат булан машгъул болса да, араплар шо саялы артыкъ гьакъ тёлеп гелген. Амма сатыв-алыв булан да къанмай, ягьудилер асламчылыкъ да юрютген. Жугьутлар арапланы башчыларына борчгъа акъча бере болгъан. Олар буса оьзлени макътасын, атын оьр этсин деп шо акъчаланы шаирлеге эркин харжлагъан. Берген акъчасы учун ягьудилер шо ёлбашчыланы топуракъларын, кабахурма тереклерин оьзлерде аманатгъа къоя ва бара-бара шолар оланы еслигинде къалып да къала болгъан.
Мадинадагъы уьч ягьуди къавум ва оланы араплагъа этеген таъсири
Мадинада белгили уьч ягьуди къавум яшай болгъан: хазражитлер (Мадинада яшайгъан арап къавум) булан арив аралыкълар юрютеген Бану Къайнука, Бану ан-Назир ва Бану Къурайза. Артдагъы эки къавум авситлени (Мадинада яшайгъан башгъа арап къавум) янын тута болгъан. Жугьут къавумланы уьйлери шагьарны къырыйларында ерлешген. Шо уьч де ягьуди къавум бырын заманлардан берли Авсланы ва Хазражилени арасында питне салып, арапланы бир-бирине кисдирип тургъан. Буасда болгъан урушда да о къавумланы бирлери Авсланы, башгъалары Хазражилени янын тутуп дав этген.
Мугьаммат Пайхаммар ﷺ Аллагьны ﷻ динин яймагъа башлагъаны булан, Мадина шагьарны ёлбашчысыны къуллукъларын кютмекни де бойнуна ала. Ол адамлагъа гьалына, этген ишине гёре рагьмулу ва языкъсынавлу яда адилликни къаттылыгъын гёрсетип янаша. Амма Пайхаммарны ﷺ рагьмулугъу, озокъда, къаттылыкъдан артыкъ болгъан. Шолай гьал иманлыланы къолуна башчылыкъ бютюнлей чыкъгъанча нечесе йыллар узатыла.
Янгы жамият къурув
Алда да айтгъан кюйде, Расулуллагь ﷺ Мадинадагъы Бану ан-Нажар деген авулгъа гёче. Шо гёчюв гьижраны биринчи йылында, раби уль-аввал айны 12-нде, жумагюн болгъан. Миляди тарх булан – 622-нчи йылны 27-нчи сентябри. Абу Аюбну уьюню алдында токътап, ол: «Аллагь ﷻ буюрса, биз шунда токътарбыз», – деген.
Мадинада межит къурув
Пайхаммар ﷺ Мадина шагьарда ерлешген сонг, ол этмеге башлагъан биринчи иш – межит къурув болгъан. Межит къурулуш ону тюеси тизлеринден чёкген ерде этилмеге башлана. Бу топуракъ гесекни Пайхаммар ﷺ эки етим яшдан сатып алгъан ва сонг оьзю де къурулушда ортакъчылыкъ этген. Керпичлени, ташланы ташый туруп, Пайхаммар ﷺ: «Гьей Аллагь ﷻ, герти дюньядан эсе башгъа дюньяда яшав ёкъ, ансарлардан (Мадина шагьарлылар) ва мугьажирлерден (Маккадан гёчгенлер) геч хари», – деп айта болгъан.
Бу сёзлер къурулушда ишлейген асгьабалагъа гюч бере ва оланы бириси: «Пайхаммар ﷺ ишлейгенде биз олтуруп турсакъ, шо иш, гьакъ кюйде, бизин гьакъыкъатны ёлундан тайышдырагъанлардан болур», – деген.
Ал заманларда бу ерде бузулгъан бинаны тамлары, пальмалар ва бёлеклер оьсеген ер болгъан. Пайхаммарны ﷺ буйругъуна гёре, бузулгъан тамланы тайдыра, тереклер ва бёлеклер гесип тайдырыла. Тереклерден этилген багъаналар Иерусалимге багъып, межитни къыбласына салына. Эшикни айланасын ташдан, тамланы буса керпичден ва балчыкъдан эте. Межитни къалкъысын пальма терекни япыракълары булан бегете. Багъана гьисапда да пальма терек къоллангъан, жабарны къайырдан ва увакъ ташдан эте. Межитде уьч эшик этиле. Къыбладан артдагъы тамгъа ерли ону узунлугъу юз тирсек (локоть) болгъан (бир тирсек орта гьисапда – 50 сантиметр геле). Генглигине де межит шо оьлчевлеге ювукъ болгъан. Межитни кюрчюсю теренине уьч тирсекге ювукъ болгъан.
Межитге тийдирип ташдан ва керпичден этилген биналар ишлене. Оланы къалкъылары да пальма терекни бутакъларындан этиле. Шо биналар Пайхаммарны ﷺ къатынлары учун тизиле. Къурулуш битгенде олар бу ерге Абу Аюбну уьюнден гёче.
Янгы жамият къурувда межитни ери
Межит янгыз намаз къылагъан ер болуп къалмай, мунда бусурманлар ёлугъуп, Ислам динни буйрукъларына уьйрене болгъан. Олай да, иманы барлар межитде гьар тюрлю масъалаланы чечмек учун да жыйыла. Масала, хыйлы йылланы узагъында эришеген, бир-бирине оьчлю къавумланы ярашдырмакъ учун. Ондан къайры, межит бары да ишлени юрютеген центр да болгъан: мундан адамлар даъмат этмеге йибериле, пикру алышдырмакъ учун «парламент» гьисапда да «чалыша». Сонг да, межит гёчюп гелген ва осал яшайгъанлар турагъан ер де болгъан. Буланы Мадинада уью де, иши де, агьлюсю булан яшлары да болмагъан.
Намазгъа биринчи чакъырыв
Пайхаммар ﷺ Мадинагъа гёчгенде, намазны заманларын билмейген саялы бусурманлар бираз къыйнала болгъан. Намазны заманлары къачан гелегенин адамлагъа нечик билдирсе яхшы деп Расулуллагь ﷺ ойлашма башлай. Асгьабалар тюрлю къайдаланы таклиф эте: бириси байракъ илмеге, башгъасы уллу зурнайгъа уьфюрмеге, уьчюнчюсю – къонгурав (колокол) булан зенг этмеге яхшы гёре. Амма Пайхаммар ﷺ шо къайдаланы бирисин де къабул этмей. Абдуллагь ибну Зайд гьис этген кюйде, Пайхаммар ﷺ шо гьакъда бек ойлаша болгъан. Шо гече ол тюшюнде пелен гиши къолунда зурнай булан оьтюп барагъанын гёре. Абдуллагь огъар: «Зурнайынгны сатмаймысан?» – деп сорай. Ол гиши: «Не этесен муну?» – деп огъар сорав бере. Абдуллагь : «Мен ону булан намазны заманы гелгени гьакъда халкъгъа билдирежекмен», – дей. О заман шо пелен адам огъар: «Мен сагъа намазны заманы гелгенни гьакъында билдиреген къолай къайдагъа уьйретме боламан», – деп айтып, азанны «Аллагьу Акбар …» деген сёзлерин айта. Эртенинде Абдуллагь тюшюню гьакъында Пайхаммаргъа ﷺ билдире ва ол шо сёзлер гьакъыкъат деп къабул эте. Шо мюгьлетде Абдуллагьны Билалгъа йиберип, огъар азан охусун дей, неге десе ону тавушу Абдуллагьныкинден къолай чалына. Билал намазгъа азан охув булан чакъыргъанда, Умар ибн Хаттаб гелип, Пайхаммаргъа ﷺ: «Сени бизге йиберген Есим булан ант этемен, мен тюшюмде бу азанны эшитген эдим», – дегенде, Пайхаммар ﷺ Яратгъаныбызгъа уллу макътавлар этген.
(Давамы гелеген номерде)
