Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Зайд ибн Сабит

Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Зайд ибн Сабит

Пайхаммарны ﷺ таржумачысы ва писири

Гьижраны экинчи йылы… Пайхаммар ﷺ гёчюп гелген Мадина шагьарны орамларында адамлар толгъан, олар Бадргъа багъып дав походгъа гьазирлене. Расулуллагь ﷺ жыйылгъанлагъа, бусурманланы биринчи асгерине къарай, бу халкъ Пайхаммарны ﷺ башчылыгъы булан, Есибизни динин якъламагъа ва Ону каламын оьр этмеге онгарыла.

Гьазирлик юрюлюп турагъанда асгер адамланы (воин) сыдраларына багъып он уьч йылдан уллу тюгюл бир улан геле. Ону бетинден гёрюнеген кюйде, ол гьакъыллы ва англавлу яш болгъан. Ол къолунда оьзю чакъы яда гьатта бираз уллу да болагъан къылыч тутгъан. Пайхаммарны ﷺ янына гелип, бу улан:

– Гьей, Аллагьны Элчиси ﷺ! Сени къырыйынгда да болуп, байрагъынгны тюбюнде магъа дав этмеге ихтияр бер хари, – деп тилей.

Пайхаммар ﷺ сююнюп ва тамаша болуп, бу яшгъа йымышакъ кюйде къарай, атадай ону имбашларындан къагъып, исси ва насигьатлы сёзлер булан, уланны гери къайтарта: ол дав этмеге чакъы гьали де гиччи.

Арты булан къылычын сюйрей туруп, улан бек пашман кюйде уьюне къайта, башгъалар йимик ол да Пайхаммарны ﷺ биринчи дав походунда ортакъчылыкъ этмеге болмагъаны саялы гёнгю бузула. Яшны арты булан ону анасы да бара – ан-Навар бинт Малик, уланы йимик пашманлыкъгъа бата. Яшны атасы сав болгъан эди буса, ол барып къазават этер эди, тек уланы да Пайхаммарны ﷺ походуна къошулма болмагъаны ананы юрегин пашман эте.

Пайхаммаргъа ﷺ ювукъ болмакъ деген умут

Ансарлардан чыкъгъан бу улан, йыллары гиччи саялы, Пайхаммар ﷺ булан дав майданда турмагъа болмай. Амма яшны дурус гьакъылы огъар башгъа ой бере. Пайхаммаргъа ﷺ ювукъ болмакъ учун, адамны чагъы гьисапгъа алынмайгъан ол башгъа тармакъны сайлай. Ол илму охувну ва Къуръан ахтарывну танглай. Уланъяш бу гьакъда анасына билдиргенде, ана ажайып сююне ва, мурадына етишсин учун, яшына оьзюнден болагъан кёмегин этмеге башлай.

Ан-Навар къавумдашларына уланы тутгъан мурадыны гьакъында айта ва ол сайлагъан ёлну билдире. О заман уллулар Пайхаммарны ﷺ янына бу яшны гелтирип:

– Гьей Расулуллагь ﷺ! Бу бизин яшыбыз Зайд ибн Сабит, ол Къуръанны он етти сурасын гёнгюнден биле. Ол шоланы сени юрегинге тюшюрюлген кюйде охуп бажара. Ондан къайры, охуп да, язып да болагъан бу бек итти гьакъыллы улан. Ол сени янынгда болуп, тарыкъ-герегиниг учун кёмекчи болмагъа сюе. Шу яшгъа агьамиятынгны бакъдыр хари, – деп тилей.

Зайд гёнгюнден билеген суралагъа Пайхаммар ﷺ тынглап къарай. Тынглагъан сонг, ачыкъ болгъаны йимик, уланны дилбарлыкъ пагьмусу да болгъан ва ону сёзю англашылагъан, таза кюйде чалына. Ону авзундан Къуръан калима къарангы гече йыртыллайгъан юлдузлардай шавлалы чыгъа. Ондан къайры, ону охуву ажайып таъсирли ва юрекге тиеген кюйде болгъан. Ол тарыкъ ерлерде токътап охуй, шолайлыкъ буса, охуйгъаны англап охулагъан бола. Пайхаммар ﷺ бу уланны бек ушата, неге десе ол шолай болажакъ деп эсине гелмей болгъан.

Жугьут ва оьзге тиллеге уьйренив

Бу улан арив язып да болагъанны билгенде, Пайхаммар ﷺ дагъы да бек сююне. Ол бугъар: «Гьей, Зайд, жугьутланы язывун охуп ахтарсана. Олар мени дурус англайгъангъа шеклик этемен», – деген. Зайд: «Гьей, Расулуллагь ﷺ, болду деп къой», – деп жагь кюйде жавап бере. Шолай деп айтып, ол шоссагьат жугьут тилге уьйренмеге башлай ва аз заманны ичинде ол шону яхшы билеген бола. Шондан сонг, Пайхаммар ﷺ жугьутлагъа бакъдырагъан бары да чакъырывларын Зайд  жугьут тилде язып онгара, олардан гелегенлени буса, арап тилге гёчюре. Жугьут тилге уьйренген сонг, Пайхаммар ﷺ Зайдгъа ассирийский тилге де уьйренмеге буюра ва ол шону да тез заманны ичинде ахтарып билеген бола. Шолайлыкъ булан, Зайд ибн Сабит Пайхаммарны ﷺ таржумачысы бола.

Зайдны тазалыгъын, гьакълыгъын, тюзлюгюн ва бары да затны дурус англайгъанын гёрюп, Пайхаммар ﷺ огъар Сыйлы Китапны тапшура. Демек, огъар Къуръан язмакъ тапшурула. Пайхаммаргъа ﷺ Къуръан аятлар вагьйу этип тюшюрюлегенде, ол шоссагьат Зайдны артындан йиберип, огъар: «Яз, Зайд», – деп айта болгъан. Зайд буса, Пайхаммарны ﷺ сёзлеринден яза болгъан. Шолайлыкъ булан, Зайд ибн Сабит Пайхаммарны ﷺ оьзюнден Къуръан аятлагъа тынглап, шоланы яза. Ол эшитеген бир сёзню къутгъармай, бек тетикли кюйде тапшурулгъан ишни кюте ва бара-бара ону билими арта. Болгъан агьвалатгъа гёре яда башгъа себепден гелген Есибизни аятларын, Пайхаммарны ﷺ авзундан эшитип, Зайдны жаны Гьакъ ёлну нюрю булан ярыкълана, гьакъылы да Яратгъаныбызны динин англайгъан бола. Натижада, бу улан Къуръан калам булан байлангъан насипли адам бола ва Пайхаммар ﷺ герти дюньягъа гёчгенде ол Яратгъаныбыздан гелеген билимни уьмметге яягъан аслу булакъ санала.

Къуръанны толу текстин жыйывчусу

Абу Бакр ас-Сиддикни заманында Къуръанны толу текстин жыягъанда, гьаракат этегенлени арасында Зайд лап аслу адам болгъан. Усман ибн Аффанны заманында Къуръан сагьифаланы (свитки) ёрукълашдырагъанда Зайд этилеген гьаракатны башында болгъан. Инсанны жаны мундан сыйлы иш булан машгъул болмагъа болурму? Мундан артыкъ абурлукъгъа инсан етмеге болурму?

Билеген оьзгелер, лап гьакъыллы адамлар къыйынлы масъалаланы чечмеге болмайгъан заманда, Къуръандан гелеген нюрню ярыгъы дурус жаваплар тапмагъа Зайд ибн Сабитге кёмек этген. Мисал учун, Пайхаммар ﷺ оьлген сонг, ону къаркъарасы гебинленип, къабургъа гёмюлюп де битгенче, ондан сонг уьмметни башында ким туражакъгъа гёре бусурманлар эришме башлай. Мугьажирлер (Макадан гёчгенлер) айтагъан кюйде, ёлбашчы оланы арасындан чыкъгъан гиши болмагъа тарыкъ. Ансарлар буса (Мадина шагьарлылар), ёлбашчы оьзлерден болмагъа тийишли деп гьисап эте, неге десе Пайхаммар ﷺ олар булан гьакълашмай туруп, бир гьукму да чыгъармай болгъан. Къуръанны гьакълыгъына асаслангъан Зайдны терен гьакъыллы ва къатты сёзю болмагъан эди буса, шо ерде бусурманланы арасында питне тувмагъа аз къала. Ол адамлагъа багъып булай айта:

– Гьей, ансарлар! Расулуллагь ﷺ мугьажирлерден эди, ондан сонг болажакъ ёлбашчы да, ону йимик, мугьажирлерден болсун дагъы. Биз буса Пайхаммарны ﷺ янында ансарлар эдик, шо саялы ондан сонг болажакъ ёлбашчыны янында да ансарлар кюйде къалайыкъ ва огъар яхшы ишлеринде кёмекчи болайыкъ.

Сонг ол Абу Бакргъа багъып къолун узатып:

– Муна Пайхаммарны ﷺ вариси. Шогъар амин болажакъгъа сёз беригиз! – деген.

Терен билими ва Пайхаммар ﷺ булан хыйлы йыл ювукъ тургъаны себеп болуп, Къуръанны яхшы англайгъаны саялы, Зайд ибн Сабит хыйлы бусурман учун илмуну чырагъы болуп турду. Къыйын масъала арагъа тувагъанда бусурман халипалар ону булан гьакълаша болгъан, простой халкъ да ондан кёмек гёрген. Варислик, васият булан байлавлу масъалагъа гёре Зайд булан кёп гьакълаша болгъан, неге десе бу масъаланы ол лап яхшы билеген, варис малны адилли пайлама бажарагъан адам болгъан. Халкъгъа насигьат сёзюн айтагъанда Умар ибн аль-Хаттаб булай деген болгъан:

– Гьей, адамлар! Эгер кимесе Къуръанны гьакъында сорамагъа сюйсе, Зайд ибн Сабитге сорасын. Кимесе дин ихтиярланы гьакъында сорама сюйсе, Муаз ибн Жабалгъа сорасын. Кимесе мал якъдан кёмек гёрмеге сюйсе, магъа гелсин. Есибизни пурманы булан, мен бары да акъча ишлени юрютемен ва сизин арагъызда шону адилли кюйде пайлайман.

Асгьабалардан ва олардан сонгулардан билим излейгенлер, Зайд ибн Сабитни бажарывлугъун яхшы биле болгъан. Олар бу адамны терен гьакъылына абурлу кюйде, сыйлап ва къыйматлап янаша болгъан. Зайд атгъа яда тюеге минмеге турагъанны Абдулла ибн Аббас гёрсе, алдына туруп, гьайванны югенлерин тутуп, огъар кёмек эте болгъан. Шо заман Зайд ибн Сабит огъар:

– Къой, этме хари, гьей Пайхаммарны ﷺ зукъариси, – деп тилей болгъан.

Ибн Аббас буса, огъар:

– Алимлерибизге шолай янашмагъа гёрсетилген бизге, – деп жавап бере болгъан.

Шо заман Зайд огъар:

– Гёрсет къолунгну, – деп тилей.

Ибн Аббас къолун узатгъанда, Зайд иелип къолну оьбе ва:

– Пайхаммарны ﷺ къардашларына буса, булай янашмагъа гёрсетилген бизге, – дей болгъан.

Зайд ибн Сабит герти дюньягъа гёчгенде, бусурманлар ону артындан да йылагъан, ону булан огьлген илму саялы да къайгъыра болгъан. Абу Гьурайра булай айтгъан:

– Бугюн бютюн миллетибизни ажайып алими оьлдю. Яратгъаныбыз Ибн Аббасны ону вариси этген эди буса не бар эди!

Расулуллагьны ﷺ Гьассан ибн Сабит дейген шаири Зайдге багъышлап язгъан шиъурусунда булай сатырлар бар: «Къапия якъдан Гьассандан ва ону уланындан ким гючлюдюр? Билим ва гьакъыл якъдан буса, Зайд ибн Сабитден ким артыкъдыр?»

Адил Ибрагьимов