Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Амр бин аль-Ас
Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Амр бин аль-Ас
Мисрини къутгъарывчусу
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Амр ибн аль-Ас къурайшит къавумну инг айтылгъан къоччакъларындан болгъан. Ислам дин яйылгъанча алдын девюрде арапланы арасында ол бек гьакъыллы ва эревюллю адамлардан санала болгъан.
Амр ибн аль-Ас муратларына етишмек учун, бек уста кюйде гьилла къолайгъаны булан танывлу болгъан. Олай да, итти гьакъылыны кёмеги булан бу адам эришивлюклени басылтма бажаргъан. Гьызарлавдан къачып гетгенлени гери къайтармакъ учун, шо саялы къурайшитлер муну Эфиопияны пачасы Нажашиге йибере. «Сияр алям ан-Нубаля» деген китабында имам аз-Захаби ону гьакъында булай яза: «Амр ибн аль-Ас ибн Ваил ас-Сахми билеген адам, къурайшитлени гьакъыл тёбеси, масъаланы маънасын англайгъан, гьакъыллы ва итти ойлашагъан инсанны уьлгюсю болгъан».
Укба ибн Амирден етишген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Адамлар таби болгъан (Ислам динни къабул этген), Амр ибн аль-Ас буса – имангъа гелген» (Агьмат). Бу гьадисде Расулуллагь ﷺ Амр ибн аль-Асны лап къыйматлы хасиятын белгилеген – ол Есибизге гьакъ юрекден инангъанын гёрсетген.
Мисриге йиберив
Бусурманланы халипасы Умар ибну аль-Хаттаб Амр ибн аль-Асны дёрт минглик асгерни башчысы этип Мисриге бакъдыра. Амр буйрукъну алгъандокъ, сурсат ва оьзге тарыкъ-герек аз экенге къарамайлы, шоссагьат ёлгъа чыкъмагъа токъташа. Биразлардан Усман ибн Аффан шо гьакъда билип, Амрны гери къайтартсын деп Умаргъа айта. Шолай айтмакъны маънасы – Амр башчылыкъ этеген асгер герек кюйде гьазирленмеген, олагъа Мисриде къаршы туражакъ византиялылар буса, санав якъдан да хыйлы кёп, савуту да гючлю.
Умар этген ишине гьёкюнюп, Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ уллу асгьабасы айтагъангъа тынглап, Амр ибн аль-Асгъа кагъыз язып йибере. Кагъыз булангъы элчи бусурман асгерге Палестинадагъы Рафах деген ерде етише. Амма терен гьакъыллы Амр ойлашгъан кюйде, Умар аль-Фарукъдан гелген кагъыз асгерни Мисриге барыву булан байлавлу болмагъа герек ва шо саялы шону ачмай, охумай. Амр Мисриге етишмей туруп кагъызны ачмай. Асгер ял алмагъа токътагъан заманда, ол кагъызны ачып охумагъа башлай. Онда булай язылгъан: «Эгер мени кагъызымны Мисриге етишгенче ачсанг, гери къайт. Амма Мисрини топурагъаны етишген сонг ачсанг, ёлунгну узат…»
Амр ибн аль-Ас бары да асгербашчыланы чакъырып, бусурманланы халипасы язгъан кагъызны охуп битип, олагъа: «Мисрини топурагъына етишгенге шагьатлыкъ этемисиз?» – деп сорай. Олар: «Этебиз!» – деп жавап бере. Шо заман Амр: «Олай буса, Есибиз Аллагьны ﷻ кёмегине ва берекетине умут этип, ёлубузну узатабыз», – деп билдире. Яратгъаныбыз огъар уьстюнлюк савгъат эте: Амр башчылыкъ этеген бусурманлар византиялыланы бир уллу асгерин дагъыта.
Амр ибн аль-Асны яхшылыгъы булан Мисри тарихге гьали белгили кюйде гире. Мисрилилер Амрны бу бойда бусурман пачалыкъ къургъан гьисапда абурлай. Ону къошу ерлешген ерде 662-нчи йылда уллу межит къурула. Шо межитни эшиклери намаз къылагъанлар учун гьалиге ерли де ачылгъан.
Къоччакълыкъны ва терен гьакъылны уьлгюсю
Амр ибн аль-Асны терен гьакъылы ва гьалны тюз англайгъанлыкъ янгыз дав майданда билинип къалмай. Бусурманлар Мисридеги бир къаланы гьужумгъа алгъанда, византиялыланы Битрик дейген башчысы хачперес алимлер булан пикру алышдырма, тюзлюгюн якълама болагъан бусурман йибермекге таклиф эте. Бусурманлар кимни йиберейик деп бираз ойлаша къала. Артда да Амр бу ярышларда ортакъчылыкъ этмек учун оьзю бармагъа токъаташа.
Битрик оьзюню алдына ким гелгенни билмей. Пикру алышдырывну барышына гёре, ол англагъан кюйде бусурманланы асгеринде хыйлы гьакъыллы асгерчилер жыйылгъан. Румланы башчысы Амргъа кёп савгъатлар бере, тек ол къаладан чыгъагъанда ону оьлтюрсюн деп адамларына буйрукъ бере. Румлар бир хыянатлыкъ этмеге болар, деп Амр шеклене ва олагъа булай таклиф эте: ол, Амр, барып оьзю йимик гьакъыллы ва билеген дагъы да он ёлдашын савгъатлар алмакъ учун, къалагъа гелтирежек. Битрик де бир гьакъыллы бусурманны орнунда онавун оьлтюрмеге болажагъына сююнюп, шо таклиф булан рази бола.
Шолайлыкъ булан, Амр эсен-аман къаладан чыкъмагъа бола. Бусурманлар сонг къаланы къолгъа алгъанда, Битрик оьзюне къаршы дав этген асгербашчыны гёргенде, ол шо пикру алышдырма гелген алим экенине бек тамаша бола.
Дилбарлыкъ ва терен гьакъыл
Амр ибн аль-Асны макъталгъан хыйлы хасиятлары, гьюнерлери болгъан, шоланы ичинде – дилбарлыкъ да. Ачыкъ ва арив сёйлеп болагъан гишини гёрегенде, Умар ибн аль-Хаттаб булай айта болгъан: «Мен Аллагьгъа ﷻ инангъанман. Гьакъ кюйде, сени де, Амр бин аль-Асны да Яратывчусу – бир».
Амр ибн аль-Ас айтгъан гьакъыллы сёзлени бириси: «Эргишилер уьч тюрлю бола: толу эргиши, ярты эргиши ва бир зат да тюгюл эргиши. Толу эргиши – Есибиз оьзюне иман ва гьакъыл берген эргиши. Олай эргиши иш этегенде гьакъыллы адамлар булан гьакълаша, шо саялы огъар Аллагьдан ﷻ кёмек бола. Ярты эргиши – Есибиз огъар да иман ва гьакъыл берген, тек иш этегенде ол бирев булан да гьакълашмай ва: “Оьзюмню пикрумну ер этип, кимге тынглама герекмен?!” – дей. Олай адам бир-бирде тюз, бир-бирде терс бола. Бир зат да тюгюл эргишини дини де, гьакъылы да ёкъ. Ол даим кётюрлюкде къала».
Оьлгенче алдын уланына этген васият
Амр ибн аль-Ас авруп жан мукъамдагъы заманда, ол уланын чакъырып, огъар булай деген: «Мени булан о-бу иш болмагъа болагъанны мекенли билегенде мен уьч гьалда эдим. Биринчи гьал – имансызлыкъ, эгер шо гьалда оьлген эдим буса, даим жагьаннемде къалар эдим. Экинчи гьал – Пайхаммаргъа ﷺ амин болажакъгъа сёз бердим ва ол Есибизден гелтирген бары да затгъа инандым. Расулуллагьдан ﷺ мени йимик бек уялагъан адам болмагъандыр, шо уялывумдан мен тойгъан чакъы огъар къарап да болмай эдим. Эгер шо мюгьлетде мен оьлюп къалгъан эдим буса, адамлар: “Къутлайбыз Амрны, ол инанып, берекетли гьалда оьлдю”, – деп айтар эди. Уьчюнчю гьал – шондан сонг мен нече йыл яшадым ва яхшылыкъ яда талайсызлыкъ къазандыммы деп билмеймен». Шо сёзлерден сонг ол тамгъа бурулуп: «Гьей Аллагь ﷻ Сен буюрдунг – мен буса таби болмадым, Сен гюнагь этмеге гери урдунг, мен буса – таби болмадым Сагъа. Гьей Рагьмулу, Сени гечмегинг ва рагьмунг болмаса, мени бир зат да къутгъармас», – деди. Шолай деп айтып, ол къолун бойнуна салып, къаравун кёкге бакъдырып: «Гьей Аллагь ﷻ мен кёмек тилеме болардай бирев де ёкъ, мен оьзюне оьпке-багьана этмеге болардай да ёкъ бирев де, мен оьктемлик этмеймен. Гьей Гечеген, геч менден деп ялбараман!» – дей. Ол шо сёзлени къаркъарасындан жаны чыкъгъанча айтып тургъан.
(Давамы гелеген номерде)
