Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Абдулла ибну Аббас
«Гьакъ кюйде, бу къоччакъ улан; ону гьакъылы да токъташгъан, юреги де таза…» (Умар ибн аль-Хаттаб).
Абдулла ибну Аббас – Пайхаммарны ﷺ лап айтылгъан асгьабаларыны бириси, оьмюр боюнда адамлар ону абурлап гелген. Чагъы уллу болмаса да, бу адам Расулуллагьны ﷺ инг де гёрмекли асгьабасы гьисапда танывлу. Ону белгили болмакълыгъы тухум тайпасындан таба да геле: ол Пайхаммарны ﷺ агъайыны уланы, демек ону зукъариси. Аслусу, озокъда, ол алим гьисапда белгили болгъан, неге десе илму якъдан уьмметге ондан хыйлы пайда болгъан. Ибну Аббас гюндюз ораза тутуп, гечелени ибадат эте туруп йибере, танг къатагъанда буса, Яратгъаныбыздан гюнагьларындан гечсин деп ялбара ва Есибизден къоркъуп йылайгъанлыгъындан гёзьяшлары бетинде тамга къоя.
Тувгъан йыллары
Ибну Аббас гьижрадан уьч йыл алда тува ва Пайхаммар ﷺ гечингенде бу асгьабагъа янгыз он уьч йыл бола болгъан. Яш йылларына да къарамайлы, ол айтып 1660 гьадис сакълангъан ва имамлар Бухари де, Муслим де шоланы оьз жыйымларына къошгъан. Яш тувгъандокъ герекли адатланы этмек учун анасы баласын Пайхаммаргъа ﷺ элте. Расулуллагь ﷺ тарыкълы ишлени этген сонг, яш ана сютюню татывун биле. Булай ажайып гьюрмет ва янашыв ону гележегине тувра таъсир эте ва яш оьсгенде уллу даражалагъа ете.
Пайхаммарны ﷺ ёлдашы
Уланъяшгъа етти йыл битгенде ол гёлентки йимик Пайхаммарны ﷺ артындан таймай, ол къайда бара буса да, къырыйында бола. Расулуллагь ﷺ намаз жувунагъанда Ибну Аббас сув онгара, намаз къылагъанда буса, ону артында тура. Таза юрекли ва итти гьакъыллы уланны гючлю эси болгъан ва шо саялы ол гёрген-гёргенни унутмай, эсинде сакълай. Мугьаммат Пайхаммар ﷺ сав чакъы вакътиде Ибну Аббас ﷺ илмусун шо дерия денгизден ала.
Ол герти дюньягъа гёчгенде буса, Ибну Аббас билимни лап терен гьакъыллы ва кёп билеген асгьабалардан ахтарып, олардан уьйренмеге башлай. Ол оьзюню гьакъында булай билдире: «Пеленче асгьаба янгы гьадис хабарлайгъанны гьакъында белгили болагъанда, мен ону уьюню алдына барып, посагьасыны къаршысында опурагъымны яйып олтуруп, ел де мени яхшы кюйде хум ва чанг булан «тойдура» эди. Эгер гирмеге тилесем, мени, озокъда, кёп сююп чакъырар эди, тек нафсымны сююндюрмес учун шолай этмей эдим. Еси уьюнден чыгъагъанда магъа къаршы болуп: “Гьей, Пайхаммарны ﷺ агъайыны уланы, не мурат булан мундасан? Неге чакъырмадынг? Мен чи оьзюм де гелер эдим уьстюнге” – деп сорай. Мен буса: “Мени уьстюме сен гелгенче, мен гелсем эдепли. Илму ва билим оьзлер гелмей, оланы уьстюне бармагъа тарыкъ”, – деп жавап бере эдим. Сонг буса, не учун гелгенимни ахтармагъа уруна эдим…»
Илму ахтарывну ёунда
Илму ахтарывгъа гьюрметли янашагъанда йимик Ибну Аббас лап шо кюйде билими бар адамлагъа да абурлу болгъан. Бир гезик Къуръанны язывчусу, Мадина шагьардагъы фикхден ва варисликни гьакъындагъы илмудан лап терен билеген алим Зайд ибн Сабит ёлгъа чыкъгъанда, ол ону атыны югенлерин къуллукъчу йимик тутуп, кёмек эте болгъан. Зайд огъар: «Сагъа булай этмеге гьажатлыкъ ёкъ, гьей Пайхаммарны ﷺ агъайыны уланы!» – дей. Ибну Аббас шогъар булай жавап бере: «Алимлеге шолай янашмагъа герек деп гёрсетилген бизге». Зайд огъар къолун гёрсетмекни тилей. Ибну Аббас огъар къолун узатгъанда, Зайд шону алып оьбе ва:
«Бизге буса, Пайхаммарны ﷺ къардашларына шулай янашмагъа гёрсетилген», – дей. Шолайлыкъ булан, Ибну Аббас илмуну лап теренлерине ерли етишмей туруп охувун, билим алывун узата. Гьар якъдан охуп, билимни оьрлюклерине етишгенде ол халкъны уьйретмеге, охутмагъа башлай. Ону уью бусурман университетге айлана. Шо къопдурув тюгюл. Гертиден де, гьалиги замандагъы охув ожакъ йимик шонда гьар сюйгенге дарс бере, билимин артдыра болгъан. Мунда янгыз бир башгъалыкъ болгъан: биз уьйренген университетде юзлер булан профессорлар дарс бере буса, Ибну Аббасны университетинде бары да илмулагъа охутагъан биргинебир алим болгъан – шо да ол оьзю.
Уланьяшгъа етти йыл битгенде ол гёлентки йимик Пайхаммарны ﷺ артындан таймай, ол къайда бара буса да, къырыйындан таймай. Расулуллагь ﷺ намаз жувунагъанда Ибну Аббас сув онгара, намаз къылагъанда буса, ону артында тура.
Огъар соравлар бере болгъан
Ону бир ёлдашы булай хабарлай болгъан: «Абдулла Ибну Аббасны мен бир мажлис йимик гёре эдим. Оьзюмню гёзлерим булан гёргенмен билим алмакъ учун ону уьюне гелеген хыйлы-хыйлы адамны. Олар шонча да кёп эди, гьатта шо ерде юрюп болмасдай тыгъыслыкъ тува эди. Бир гезик ону уьстюне баргъанда уьюню алдында ажайып халкъ жыйылгъанны айтдым. Ол магъа: “Намаз жувунмагъа сув бер”, – деп тиледи. Намаз жувунуп битип ол магъа адамлагъа чыгъып: “Къуръангъа ва ону нечик англамагъа гереги гьакъда соравлары барлар гирсин”, – деп билдир деди. Мен де чыгъып, шо билдиривню этдим. Гелгенлер шонча да кёп эди, гьатта олар сав уьйню толтурдулар. Не сорав берилсе де, ол шогъар толу жавап бере эди.
Ондан къйры, ол береген жаваплар гётерилеген масъаладан да артыкъ генг эди. Соравлагъа жавап къайтаргъан сонг, Ибну Аббас t: «Гьали къардашларыгъызгъа да имканлыкъ беригиз», – деп айтып, оланы ёлгъа сала эди. Шондан сонг гелгенлер гете эди. Магъа буса: “Гьали борч затланы гьакъында билмеге сюегенлени чакъыр”, – деп айта эди. Мен де къыргъа чыгъып билдирив эте эдим ва арты булан шо масъаланы гьакъында билмеге сюегенлер гирип, янгыдан уьй адамлардан толмагъа башлай. Олар да толу кюйдеги жаваплар алып гери къайта. Илиякълы кюйде оланы да ёлгъа салып, арты булан арап тилден, адабиятдан, язывдан соравлары барлар чакъырыла…»
Халипаланы ойчусу
Бара-бара бир ёрукъгъа гелмек ва адамлар къабакъ алда негьакъ катагъан кюй болмас учун, Ибну Аббас этеген хабарларын (лекцияларын) жуманы гьар гюнюне гёре этмеге башлай. Бир гюн бютюнлей Къуръангъа багъышлана. Башгъа гюнде фикх масъалалар чечиле. Уьчюнчю гюнде Пайхаммарны ﷺ яшавуну гьакъында хабарлана. Оьзге гюнде арапланы адабияты ва тарихи гьакъда айтыла.
Ажайып уллу билимине ва къайсы масъаланы да теренинден англайгъаны саялы йыллары уллу болмаса да Ибну Аббас халипаланы ойчусу, кёмекчиси бола. Умар ибн аль-Хаттаб къыйын масъалагъа къаршы болагъанда асгьабалардан къурулугъан шура жыя болгъан ва Абдулла ибн Аббас шоларда гьар заман ортакъчылылкъ эте. Шону булан бирче Умар халипа Ибну Аббасны тёрге олтуртуп булай айта болгъан: «Бу масъала бизин учун бек къыйын болуп чыкъды. Янгыз сени гючюнг чатар бу ва бу кепдеги масъалаланы чечмеге».
Абдулла ибн Аббас билим якъдан тенги ёкъ оьрлюклеге етишген алим, тек яшавда ол бек саламатлы, оьктемсиз, нече де простой адам болгъан. Ибадатгъа берилген бу инсан гюндюзлер ораза тутуп, гечелер Аллагьгъа ﷻ къуллукъ оьзю де эте ва шолай этегенлени де сюе болгъан. Пайхаммарны ﷺ къырыйындан таймай, ондан хыйлы затъа уьйренген ва сонг да кёп охуп, шонча да билимли, абурлу адам болгъан буса да, ол терс ёлгъа тайышып къалмакъдан бек къоркъа болгъан. Шо къоркъуву огъар рагьат яшамагъа къоймай, кёп гёзьяшын тёкдюрген. Ибну Аббас етмиш бир йыл яшагъан. Оьмюр бою ол илмуну чырагъы ва денгизни теренлиги чакъы билими булангъы алим, гьакъыллыкъны етишип болмасдай тёбеси ва динге берилгенликни таза уьлгюсю болгъан.
АДИЛ ИБРАГЬИМОВ
