Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Усман ибн Аффан

«Рума» деген къую

Мадина шагьарны темиркъазыкъ боюнда, Пайхаммарны ﷺ межитинден 5 чакъырым арекде Усманны къуюсу деп айтылагъан бир ер бар. Пайхаммарны ﷺ заманларында шогъар «биру Рум» деп айтыла болгъан.

Шо къую (арапча – биру) гьижра ва шондан сонггъу йыллар булан байлавлу. О заманларда шагьарлар оьсюп ва оларда яшайгъанланы санаву артып, сув булангъы масъала арагъа чыгъа. Эсгерилген къуюну еси шондагъы сувну биревге де тегин бермей болгъан. Ону суву нече де татли, гьатта Пайхаммар ﷺ да шондан ичмеге бек сюе болгъан. Расулуллагь ﷺ шо къуюну есине адамлагъа сувун гьавайын бермеге тилей болгъан, шо саялы ол женнет аьлю болажагъын да билдирип.

Амма ол адам, авлетлери къуюдан гелеген гелимге яшай деп, шо тилевню къабул этмей. О якъларда яшайгъан бары да халкъ «Рума» къуюну есине гьакъ тёлеп сув ала болгъан, неге десе шонда сув алмагъа башгъа бир ер де болмагъан. Булайлыкъны гьакъында асгьабаланы арасында лап бай ва чомарт болгъан Усман ибн Аффан t билгенде, ол шону 35 минг диргьамгъа сатып алып жамиятны пйдасына вакъфу этип бере. Бу къуюну суву сонггъа таба къуруса да, этилген рагьмулу ишни унутмагъан наслулар о ерге «Усманны къуюсу» деп ат къоя.

Усман ибн Аффанны яшав ёлу

Бу адамны яшаву, Аллагьны ﷻ ёлуна тюшген оьзгеленики йимик, Ислам булан ярыкълангъан. Пайхаммар ﷺ асгьабаларыны хасиятлары яхшы болмакъгъа айрыча агьамият бере болгъан. Аллагьны Элчиси ﷺ гьар асгьабасына бажарагъанына гёре иш тапшура болгъан. Масала, Усманны байлыгъы ва чомартлыгъы савгъатланы масъаласын юрютмеге онгайлы геле.

Ондагъы языкъсыныв, кёмек этмеге гьазирлик, чомарт хасиятлар толу кюйде билине болгъан. Усман сатыв-алыв юрютеген мадарлы агьлюде тувгъан. Байлыкъда оьсген буса да, ол ёнкюме хасиятлы болмагъан. Къурайшитлер ону нече де бек сюе ва гьатта оланы арасында: «Рагьмулукъны Еси, биз Усманны сюегенде йимик, сюйсюн сени», – деген айтыв яйылгъан болгъан. Усман Ислам дин яйылмагъа башлагъандокъ 30 йыллыкъ чагъында шону къабул эте.

Бу ишде Абу Бакрны гьаракаты аслу таъсирли болгъан. Усман ибн Аффан бусурманлыкъны юрютмеге башлагъанда агъайы огъар къаршы туруп, ата-бабалырыны динине къайтмагъа герек деп илине. Амма ол динде къатты тура ва шону бек якълай болгъан, натижада ону уьлгюсюн гёрюп, агъайы оьзю де Ислам динге геле.

Эфиопиягъа гёчюв

Бусурманлыкъны къабул этгенлеге къурайшитлени басгъыны бирден-бир гючленгенде, Эфиопиягъа гёчген мугьажирлени арасында Усман да болгъан. Оланы ёлу Маккадан къыбладагъы Шуайб деп айтылагъан денгиз ягъадагъы ерден оьте болгъан.

Усман ибн Аффан къатыны Рукъуят (Пайхаммарны ﷺ къызы) ва он эки асгьаба булан шо Шуайб деп айтылагъан ерге гелип, эки къайыкъны гьакъгъа тутуп, Эфиопиягъа багъып гете. Шо ёл булан бусурманлар Эфиопиягъа экинчи гёчювюн де эте, неге десе Шуайб о заманларда аслу порт санала болгъан. Пайхаммарны ﷺ : «Мени бирдагъы къызым болгъан эди буса, шону да Усмангъа берер эдим», – деген сёзлери Расулуллагь ﷺ ону оьзденлигине нечик оьр багьа берегенин гёрсете.

Мадинагъа гёчгенде Усман бусурманлагъа ва Пайхаммаргъа ﷺ кёмек эте туруп, оьзюню барбарлыгъын къызгъанмай оьлеше болгъан. Ол бары да урушларда ортакъчылыкъ этген адам. Ол янгыз Бадр деген урушда болмагъан, неге десе Пайхаммар ﷺ авруп турагъан къызыны артындан къарамагъа къойгъан ону.

Худайбия

Худайбияда болгъан агьвалатлар ва ондан сонггъу «Ридван» деген ант берив заманлыкъ ярашывлукъгъа гелтире. Шо ант берив Усман булан тувра байлавлу. Пайхаммар ﷺ Худайбиягъа гелип, къурайшитлер ону абурлайгъанны билегенге гёре Усманны, олагъа йибере. Усман Маккада бираз узакъ къалгъанда бутпереслер ону оьлтюрген деген хабар яйыла. Бусурманлар оьч алмагъа сююп, Пайхаммаргъа ﷺ белгили шо антны гелтире. Гьаж къылмагъа сюеген бусурманлар турагъан ерден сёлешивлер юрютмек учун имансызлагъа Усман чыгъа.

Башлап Расулуллагь ﷺ шонда Умар ибн Хаттабны йибермеге ойлаша, тек Умар оьзюню орнунда Усманны йибермеге таклиф эте, неге десе Усманны къурайшитлер бек гьюрметлей болгъан. Имансызлар ону къаршылап: «Каабаны айланып таваф этмеге боласан», – дей. Амма ол: «Ёкъ, Пайхаммар ﷺ этмей туруп, мен де этмесмен», – деп жаваплана. Шондан сонг сёйлешивлер башлана. Узакъ заман гери къайтмагъанда, Усманны онда оьлтюрген деп сёйленмеге башлай ва бусурманлар ол саялы оьч алмагъа токъташып, Макканы къырыйында «Ридван» деген (яда терек тюпдеги) ант берив гелтирмеге башлай. Ант беривню барышында асгьабалар къол аяларын бирини уьстюнде бирисин сала. Усманны гезиги гелгенде ону орнунда Пайхаммар ﷺ оьзюню къолун сала.

Усманны чомартлыгъы

Пайхаммарны ﷺ заманында ва ондан сонг да Усманны чомартлыгъы ва кёмек этмеге гьазир турагъаны айтылгъан ва уьлгю болгъан. Ону шо хасияты гьижраны 9-нчу йылында Табук деген чыгъышгъа гьазирленегенде айрокъда бек билине. Ол имканлыгъы ёкъ пакъыр бусурманлагъа Византияны асгерине къаршы турувда тарыкъ-герекни алмагъа кёмек эте. Табук деген чыгъыш бусурманлар учун лап къыйынларындан болгъан деп санала. Усман пакъыр асгерни толу кюйде ясандыра. Ол бары да адамгъа сюнгю (копьё), оьзге савут, аш сурсат бере – демек, тарыкълы бютюн затлар булан таъмин эте. Пайхаммар ﷺ о гьакъда булай айтгъан болгъан: «Энниден тутуп Усмангъа ол этген зат зарал этмес».

Пайхаммарны ﷺ межити адамланы кёплюгюнден тыгъыс болмагъа башлагъанда ону генглешдирмек учун, Расулуллагь ﷺ къырыйындагъы топуракъны алмагъа сюе, Усман буса шону сатып ала. Усман алгъан топуракъ межитни ичинде болгъан сайын (шо шолай гьали болгъанча да дюр) ону ичинде бусурманлар булан этилген гьар рукугь, сужда ва оьзге ибадат саялы огъар да шабагъат болур, Аллагь ﷻ буюрса. Усман шураны ортакъчысы болуп, Абу Бакргъа ва Умаргъа бек яхшы кёмекчи болгъан. Умарны оьлтюрген сонг, 68 йыллыкъ чагъында Усманны халипа этип сайлай.

Усманны къыйматлыкълары

Огъар «эки нюрню еси» деген ат берилген болгъан. Усмангъа ﷺ шолай деп Пайхаммарны ﷺ эки къызын къатын этип алгъан саялы айта болгъан. Пайхаммарны ﷺ экинчи къызын ол биринчиси оьлген сонг ала. Ол Пайхаммар ﷺ рази къалгъан сегизевден болгъан, экевю оьлюп алтаву къала.

Халипалыкъ кимге тапшурулмагъа гереклиги гьакъда Усманны ва Алини арасында сайлана болгъан. Бары да затны Абудрагьман ибн Авф булай айтып токъташдыра: «Мен бары да халкъ булай пикру алышдырдым, гьатта орамдан гетип барагъанлагъа да сорадым ва Усмангъа алдынлыкъ этегенге тюшюндюм». Ол чагъына гёре уллу, бек чомарт ва Къуръан охуйгъанланы бириси де болгъан. Усманны девюрюнде хыйлы пачалыкълар къолгъа алына, дав-денгиз флот къурула ва шону кёмеги булан Кипр алына.

Ону къыйматлы ишлерине Умар халипаны усьтюнлюклерин узатгъанлыкъ деп де къошмагъа ярай. Ислам пачалыкъ генглешегенин узата. Усманны лап уллу иши деп Къуръанны дёрт копиясы этилип, халипатны вилаятларына етишдирилгени санала. Олар барысы да Абу Бакрны заманында жыйылгъан Къуръанны копиялары болгъан. Шолайлыкъны терен гьакъылы Къуръанны сакъламакъ ва наслулагъа сав кююнде етишдирмек болгъан.

Олай да Усман Умар ибн Хаттаб башлагъан хыйлы пайдалы ишлени артын узатгъан ва суд гесив тармакъгъа айрыча тергевюн бакъдыргъан. Усман Исламны тарихинде биринчилей судну бинасын тизген. Суд айры къурум бола. Ондан къайры, бу халипа биринчилей болуп бусурман пачалыкъда полиция къуллукъну къургъан.

Усман халипаны заманында экономиканы оьсювю ва пачалыкъ дазуларыны генглешивю жамиятны умуми яшав гьалын шайлы артдыра ва бай яшайгъанлар кёп бола. Тарлыкъда ва аскетчиликде яшап уьйренген асгьабалар булай гьалгъа рази болмайгъан бола. Шо себепден бусурманланы арасында разисизликлер тувмагъа башлай, шолайлыкъгъа динни душманлары да оьз къошумун эте. Булай гьал Ислам динде «Уллу питне» деп айтылагъан баш гётеривге гелтире, башы буса, Усманны оьлтюрювюнден башлана.

Усмангъа къаршы тилбирлик ва ону оьлтюрювю

Бу тилбирликни (заговор) бирбир адамлар юрюте болгъан ва олар Пайхаммарны ﷺ асгьабаларындан башгъа бусурман гюпге таъсир эте. Усманны оьлтюрювюнде бир асгьаба да ортакъчылылкъ этмеген. Жамиятны гьакитегенлени башында бусурманман деп гёрюнеген, тек гьакъыкъатда яшыртгъын кюйде ягьудиликни юрютеген Абдулла ибн Саба дйген адам болгъан. Оьзюню гьиллалары булан ол Усмангъа бир-бир адамланы бакъдырмагъа бажаргъан. Эсгерилген адам бусурман болуп гёрюнюп, ер-ерден гезеп, оьзюню айланасында адамлар жыйып, халкъ арада ислам жамиятгъа зарал гелтиреген нажжаслы янгылыкълар яя болгъан. Усман баш гётергенлени гюч булан токътатмагъа бола туруп, олар булан сёйлешивлер юрюте.

Халипа олар гьар айтгъанны далиллер булан ер эте, тек къаршы тргъанлар шоланы къабул этмей ва Усманны оьлтюрмей туруп тынмай. Халипа оьзюне «Усман адамланы оьлтюре» деп айтмасын деп, оьзлер булан рази тюгюллеге къаршы савут къолламакъны гери ура. Шолай гьалдан пайдаланып, башгётеривчюлер Усмангъа етишмеге бола ва ол Къуръан аятны «Олагъа Аллагь ﷻ таманлыкъ эте» деген ерге етишген мюгьлетде ону оьлтюре, къаны да сыйлы Китапгъа тама. Олар огъар ва ону якъламагъа къарагъан къатынына да ура. Шолайлыкъда, ол шагьит кюйде оьле.

Усманны бир гюнагьсыз кюйде оьлтюре. Умардан сонг оьлтюрюлген ол экинчи халипа болгъан. Усманны Бакъи деген къабурларда гёме. Бу ер бусурманлар учун айрыча агьамиятлы экени белгили. Бу къабурларда гёмюлген асгьабаланы санаву нече де кёп. Гьар бусурман да шонда ахыр ерин тапмагъа сюе. Шо къабурларда гёмюлгенлерден Усман лап абурлусу. 82 йыллыкъ чагъында оьлтюрюлген Усман оьзюнден сонг машгьур бусурман башчысы ва тетиксиз иманны еси гьисапда тарихде гьыз къойгъан.

МАГЬАММАТ ОМАРОВ