Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Укба ибн Амир аль-Жухани
Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Укба ибн Амир аль-Жухани
Огъар «арты булан барагъан» деген ат берилген
Ол Дамаск учунгъу давда къоччакълыкъ гёрсетген, Мисрини (Египет) къолгъа алгъан бусурман асгерни ёлбашчыларыны бириси болгъан, Родосгъа этилген походну асгер башчысы да дюр.
Хыйлы заман къарагъан сонг ва гьасирет кюйде юреги алгъасап, Пайхаммар ﷺ не буса да Ясрибге (Мадина шагьарны алдагъы аты) етише.
Мадина шагьарны адамлары ол гелгенде орамлагъа чыгъып, гьатта уьйлерини къалкъыларына минип де, Расулуллагьны ﷺ бек сююнюп къаршылай ва: «Аллагьдан ﷻ къайры дагъы худай ёкъ!» – деп къычыра. Ерли халкъ Яратгъанына макътав эте, Ону Пайхаммары ﷺ булан ёлукъгъанына шат бола. Олай да лап абурлу ва къылыкълы асгьаба – Абу Бакргъа да сююне, гьюрмет эте. Мадина шагьарлы гиччи къызлар къолуна теплер де алып, бу шатлыкъгъа сююне туруп, теп къагъа ва булай шиъру охуй:
Узакъ ва пашман айрылывдан сонг,
Гелди бизге толгъан айны ярыгъы.
Разилик булан къаршылама герекбиз,
Аллагьны ﷻ ёлуна чакъырагъан адамны…
Пайхаммар ﷺ орамлар толгъан адамлардан гьаран юрюй, оланы юреклерин сююнч ва сагъынч къуршай. Айлана якъ иржайывлу бетлерден шавла бере, насипликни гёзьяшлары тёгюле.
Укба ибн Амир – къой багъывчу
Амма Укба ибн Амир аль-Жухани , оьзгелер йимик, Пайхаммар ﷺ шагьаргъа гелеген кюйню гёрмей ва адамлар булан бирче бу шатлыкъда ортакъчылыкъ этмей. Ол бу агьвалатдан хыйлы алда бек азгъан ва оьлме турагъан сиривю булан дангыл авлакъгъа оланы отлатма гетген болгъан. Бу къойларындан къайры Укба ибн Амирни дагъы байлыгъы, мал-матагьы болмагъан.
Пайхаммар ﷺ бу якълагъа гелген деген хабар шоссагьат яйыла ва йыракъдагъы къотанлагъа да етише. Бек аридеги отлавлукъда къой багъагъан бу шатлыкъ Укба ибн Амирге де етише.
Шо гьакъда ол оьзю булай хабарлай: «Расулуллагь ﷺ Мадина шагьаргъа гелгенде мен авлакъда сиривюмню гьайында эдим. Шо гьакъда магъа хабар етишгенде, шоссагьат къойларымны да ташлап, Пайхаммарны ﷺ гёрмек учун ёлгъа чыкъдым. Ону гёргенде: “Гьей, Расулуллагь ﷺ, мени сёз беривню къабул этермисен?” – деп сорадым. Ол: “Сен ким боласан?” – деп сорады. Мен ким экенимни: “Укба ибн Амир аль-Жухани”, – деп англадтым. Пайхаммар ﷺ магъа: “Къайсы сёз беривню къолай гёресен: гёчюп юрюйген арапланыкинми яда мугьажирленикинми (Маккадан Мадинагъа гёчгенлер)”, – деп сорады. Мен: “Мугьажирлени сёз беривюн сайлайман”, – дедим. Пайхаммар ﷺ мени мугьажирлер береген сёз беривюмню къабул этди, бир гече ону янында туруп, сиривюмню янына къайтдым».
Укба хабарын булай узата: «Мадинадан ариде къой багъагъан биз он эки адам бар эдик. Биз барыбыз да гьакъ юрекден Есибизге инандыкъ ва Пайхаммаргъа ﷺ амин болмакъгъа ант этдик.
Арабыздан бирев: “Гезик булан Пайхаммарны ﷺ янына барсакъ, динибизге уьйренсек яхшы болмасмы? Гьар гюн шолай гетсек ва гетген адамны сиривюне бакъсакъ нечик болур?” – деген таклиф этди.
Мен олагъа оьз янымдан: “Гезик булан барыгъыз Пайхаммарны ﷺ янына ва гьар гетеген адам магъа къойсун къойларына къарамагъа”, – деп башгъа таклиф этдим. Гьакъыкъатда буса, мен олагъа оьз малымны къоюп гетмеге инанмай эдим».
Болгъан кюйню Укба арты булан булай хабарлай: «Гьар эртен ёлдашымны бириси гелип, малларын магъа къоюп, динге уьйренмек учун Пайхаммарны ﷺ янына гете эди. Гери къайтгъан сонг, ол шо гюн билгенни гьакъында мен яхшы кюйде тынглай эдим. Амма бир гюн ойлаша туруп, оьз-оьзюме: “Адаршай сагъа, ярты сав ва тораймайгъан, гьаран турагъан шу къойлар саялы Пайхаммарны ﷺ янында болмакъдан къуру къаламысан дагъы?! Барып алдында билим алмакъ яхшы тюгюлмю?”, – деп айып этдим. Шолай пикругъа гелген сонг, мен бары да малларымдан даимге айрылдым ва Мадина шагьаргъа гетип, Пайхаммарны ﷺ янында, межитде турдум».
Аявлу Пайхаммар ﷺ ва дин учун къоччакъ кюйде этилген абат
Укба ибн Амир аль-Жухани булай къоччакъ ва бюдюремей абат этегенде, эсине де гелмегендир он йылдан сонг ол терен билими булангъы асгьаб болажагъын, Къуръанны айтылгъан охувчусу ва уьстюнлю асгер башчысы деп саналажагъын. Сиривюн ташлап гетегенде ону оюнда да болмагъындыр, узакъ къалмай бусурманланы Дамаск шагьарны къолгъа алажакъ асгерини алдынлы сыдралырында болажагъын. Ажайып бу шагьарны лап гёзел ериндеги районунда – Бабтумда оьз уьюнде яшажагъын да не билсин.
Пайхаммарны ﷺ янына багъып ёл чыкъгъанда, Мисрини къолгъа алажакъ асгер башчыланы бириси болажакъны да, ол гёз алгъа гелтирип де болмагъандыр. Ондан къайры, бу ажайып якъны башында туражагъын, Къагьир шагьарны аль-Мукаттам деген тавну бетиндеги къалада яшажагъын да не билсин. О заман шо гьакъда янгыз бир Аллагь ﷻ биле болгъан.
Укба ибн Амир аль-Жухани гёлентки йимик Пайхаммарны ﷺ янындан таймай: къайда барса, яндавурунда бола, къачырыны югенлерин тутар яда арты булан юрюр. Бир-бирде Пайхаммар ﷺ ону оьзюню артында олтурта болгъан. Шо саялы огъар «арты булан барагъан» деген ат тагъыла. Гьатта къачырындан тюшюп, Пайхаммар ﷺ Укбагъа ер берип, оьзю яяв юрюйген гезиклер де болгъан.
Укба булай хабарлай: «Бир гезик Мадина шагьарны къалын бёлеклеринден оьтегенде Пайхаммарны ﷺ къачырыны югенлерин тутуп бара эдим. Ол магъа: “Гьей, Укба, сен алда эшитмеген эки сурагъа уьйретгенни сюймесми эдинг?” – деп сорады. “Расулуллагь ﷺ, озокъда, сюемен”, – деп жавапландым. Ол магъа «Аль-Фалякъ» ва «Ан-Нас» деген сураланы охуду. Сонг, намаз къылагъанда, Пайхаммар ﷺ шо сураланы охуду ва арты булан магъа: “Юхлама ятагъанда да, эртен турагъанда да даим шоланы оху”, – деди. Шо мюгьлетден тутуп, оьмюр бою шолай этме де этемен».
Билим алывгъа къаст къылыв
Укба ибн Амир эки тармакъгъа айрыча агьамият бере: билим алывгъа ва дин яйывгъа. Ол оьзюню бютюн гьаракатын ва ругь гючюн шолагъа багъышлай: бар-барлыгъын къызгъанмай, оьзюню аямай чалыша.
Билим якъдан алса, ону булагъы тап-таза болгъан – тувра Пайхаммардан ﷺ гелеген билим. Шолай, бара-бара ол Къуръанны ажайып охуйгъан, гьадислени етишдиреген ва варислик булан байлавлу масъалада бек билеген алим бола.
Къуръан охувда ондан арив охуйгъан адам болмагъан. Гечени вакътисинде Укба Сыйлы Китапдан ачыкъ аятларын охуп йибере болгъан. Ол охуйгъан кюйню Пайхаммарны ﷺ асгьабалары юреклери булан къабул эте, жанлары рагьат бола, Есибизни алдындагъы къоркъувдан ва гьюрметден гёзлери сувлана.
Бир гезик Укбаны оьзюню янына Умар ибн аль-Хаттаб чакъырып: «Гьей, Укба, Аллагьны ﷻ Китабындан нени буса да оху хари», – деп тилей. Ол: «Бусурманланы пачасы, болду деп къой», – дей ва гёнгюнден бир-нече Къуръан аятлар охуй. Умар тынглагъан сонг, йылап йибере, гьатта сакъалы гёзьяшындан сув бола.
Укба оьз къолу булан язгъан Къуръан сагьифа гьали-гьалилер болгъанча Мисридеги оьзюню атындагъы межитде сакъланып тургъан. Къолъязывну ахырында: «Укба ибн Амир аль-Жухани оьз къолу булан язгъан», – деп болгъан.
Бу къолъязыв Къуръанны ер юзюндеги лап бырынгъысы болгъан. Амма, нечакъы пашман тийсе де, бу къолъязыв тас этилген. Гьай аман шулай бай ва къыйматлы варислигибизни сакълап болмай къалабыз.
Укба ибн Амир аль-Жухани Ухуддагъы къазаватда Пайхаммар ﷺ булан болгъан, олай да оьзге дав походларда да ортакъчылыкъ этген. Дамаск учун душман булан къыргъын урушларда ол къоччакъ кюйде ябушгъан, дав гьюнерин ачыкъ этген. Ону къагьруманлыгъына тийишли багьа бере туруп, Абу Убайда ибн аль-Жаррах савгъатлама сюе. Шо савгъат не десе, Укбаны шат хабар булан Умаргъа йибергенлик болгъан.
Мисрини къолгъа алгъан асгер башчыланы бириси Укба ибн Амир болгъан. Бусурманланы халипасы Муавия ибн Абу Суфьян огъар гьюрмет эте туруп, Мисриге башчылыкъ этмеге йибере. Ол онда уьч йыл башчылыкъ эте. Ондан сонг ону Родос деген атавну къолгъа алмакъ учун гьазирленген асгерге бачшы этип белгилей. Оьмюр бою Укба окъжая атывдан гьазирлене ва бош заманын ол окъну тюз атывгъа багъышлай.
Ахырынчы насигьат
Мисриде турагъан заманда Укба ибн Амир бек авруп къала. Яшларын жыйып, олагъа ахырынчы насигьатын эте: «Гьей, яшларым, мен сизге уьч затны варисликге къояман: Пайхаммарны ﷺ не йимик буса да гьадисин, янгыз ону токъташгъанлыгъын, гертилигин билген сонг къабул этигиз; къыр ялангач юрюй бусагъыз да, бирт де борчгъа алмагъыз; шиърулар язмагъыз, неге тюгюл шолайлыкъ Къуръандан айыра». Укба оьлгенде ону Къагьир шагьардагъы аль-Мукаттам тавну бетинде гёме. Ондан къалгъан варисликни хотхама башлагъанда етмиш къазархы табыла ва гьарисини окълар булангъы садагъы (колчан) да болгъан. Ол шоланы барысын да Аллагьны ﷻ ёлундагъылар пайдалансын деп къоюп гете.
