Пайхаммарны ﷺ яшав ёлу
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Мугьамматгъа ﷺ он беш йыл битгенде «законсузлукъ» деп айтылагъан дав башлана. Къурайшитлер кинанитлер булан бирче Кайс Айлян деген къавумгъа къаршы тургъан болгъан. Къурайшитлени ва кинанитлени башында оланы арасындан лап абурлу саналагъан Харб бин Умайя тура. Бу давда башлап Кайя Айлян къавум уьст геле, тек сонг кинанитлер алгъа чыгъа. Давгъа «законсузлукъ» деп айтылагъанны маънасы – шону барышында бары да гери урувлар сакъланмай бузула ва къаршы турув дав этмеге ярамайгъан айларда юрюле.
«Абурлу бирлешив»
Бу дав гери урулагъан зуль-къаида айда бите ва ону натижасында «абурлу бирлешив» деген дыгъар байлана. Дыгъар байламакъ учун къурайшит къавумну беш тухумун чакъыра: Бану Хашим, Бану аль-Мутталиб, Асад бин Абд уль-Уазза, Зухра бин Киляб ва Тайм бин Мурра. Эсгерилген тухумланы вакиллери Абдуллагь бин Жадан Тайми деген тамазаны уьюнде жыйыла, ол чагъына гёре лап уллу ва бек абурлу адам болгъан. Жыйылгъанлар ич арасында сёйлешип, зулму этилеген гьар маккалыгъа ва Маккада зулму гёрген оьзге адамлагъа кёмек этежек бола, чыгъарып алынгъан мал есине къайтарылмай туруп. Дыгъар байланагъанда Мугьаммат ﷺ да болгъан. Есибиз огъар пайхаммарлыкъны тапшуруп битип, сонг-сонг ол булай айта болгъан: «Абдуллагь бин Жаданны уьюнде дыгъар байлайгъанда мен де бар эдим ва шулай дыгъарда ортакъчылыкъ этивню мен къызыл тюелеге де алышдырмас эдим (араплар къыйматлы нени буса да белгилеме сюегенде шону къызыл тюелер булан тенглешдире болгъан). Ва Ислам динде де шо кюйдеги дыгъар байлавгъа чакъырса, мен шонда ортакъчылыкъ этмей къоймас эдим».
Дыгъарны аслу маънасы о якъларда Ислам дин яйылгъанча алдын юрюлеген адатлагъа къаршы чыгъа. Къавумлар бир-бирин тутагъанда терсми-дурусму деп къарамай болгъан. Дыгъар байлангъан кюйню себебин ачыкъ этейик. Зубайд деген къавумлу бир адам Маккагъа сатмакъ учун мал гелтиргенде, ондан шону аль-Ас бин Ваиль ас-Самхи сатып ала. Алгъан адам сатгъан гишиге герекли гьагъын бермей узата. Сатывчу кёмек излеп, оьз къавумуну къурдаш тухумларыны вакиллери Абду д-Дар, Махзум, Жумах, Сахм ва Ади дейгенлеге арза эте, тек пайда гёрмей, олар ону тилевюне жавап бермей. Шо заман бу адам Абу Кубайс деген тавну башына минип (Каабаны къырыйындагъы бийик тав), бек тавушу булан шиъру къайдада оьзюне этилген хыянатны гьакъында айта. Шогъар Зубайр бин Абду ль-Мутталиб сеслене ва: «Оьзюн якълап болмайгъан бу адамгъа не иш билинген?» – деп сорай. Шондан сонг эсгерилген шо къавумланы вакиллери «абурлу бирлешив» къуруп, аль-Ас бин Ваильни уьстюне барып, Зубайд къавумлу адамгъа тийишлисин къайтдырта.
Загьмат булан машгъул болуву
Яш заманында Мугьаммат ﷺ не йимик буса да бир касбуну юрютмеген, тек, айтылагъан кёбюсю ёравлагъа гёре, ол Бану Саад къавумну къой сиривюне багъа болгъан. Сонг буса, Маккада яшайгъанланы малына бакъгъан.
Йигирма беш йыл болагъан чагъында ол Хадижаны сатыв-алыв ишлерин юрютмек учун Шамгъа сапар эте. Ибн Исгьакъ шо гьакъда булай билдире: «Хадижа бинт Хувайлид сатыв-алыв юрютеген бек абурлу ва бай тиштайпа болгъан. Сатыв-алыв ишлерин юрютмек учун, ол гьакъгъа эргишилени тутуп, гелиминден олагъа пай чыгъарта болгъан. Къурайшитлер аслу гьалда сатыв-алыв булан доланып гелген. Хадижа да Мугьамматны ﷺ таза къылыкъларын, адиллигин ва инанма ярайгъанын билгенде, ону артындан чакъырып, Шамгъа бармагъа ва ишлерин юрютмеге деп огъар тапшурма сюегенин ва оьзгелерден эсе тёлежек гьагъын да артыкъ бережегин айта. Мугьаммат ﷺ шогъар рази бола ва Хадижаны къуллукъчусу Майсара булан Шамгъа сатыв-алыв этмеге бара».
Мугьамматны ﷺ Хадижа булан уьйленивю
Олар сатыв-алыв этип гери къайтгъанда, Хадижа гьисап этип гёрген кюйде, акъчасы бирт де болмагъан кюйде артгъан ва гелим шайлы оьсген. Майсара буса, ёлда гёрген ажайып ишлени, Мугьамматны ﷺ таза къылыгъын, адиллигин, терен гьакъылын есине етишдире.
Узакъ йыллар излеп, Хадижа тарыгъын тапгъанын англай. Кёбюсю менмен дейген уланлар Хадижагъа гелечилер йибере болгъан, тек ол биревге де рази болмай. Хадижа къурдашы Нафиса бинт Муниягъа оьз гьислерин ачыкъ эте. Ол да артгъа салмай, Мугьамматны ﷺ янына барып, Хадижаны къытан этип алмагъа сюймесми дегенни ахтарып къарай. Мугьаммат ﷺ рази болуп, агъайларына шо гьакъда билдире, олар да шоссагьат Хадижаны амайына (дядя) барып, ону гелеше ва узакъ къалмай той этиле. Гебин къыягъанда Бану Хашимни ва Мазур къавумланы вакиллери ортакъчылыкъ эте. Той Мугьаммат ﷺ Шамдан къайтып, эки айдан сонг бола. Къалын гьисапда ол гелинге йигирма яш тюе бере.
Шо вакътиге Хадижагъа къыркъ йыл бите ва тухум-тамур якъдан, байлыгъына ва гьакъыл даражасына гёре ол лап абурлу тиштайпардан болгъан. Расулуллагь ﷺ къатын этип алгъан шо лап биринчи къатын болгъан ва ол сав чакъы Пайхаммар ﷺ дагъы къатын алмагъан.
Хадижа огъар Ибрагьимден къайры оьзге бары да яшларын тапгъан. Биринчи аль-Къасим тува ва шо саялы Пайхаммаргъа ﷺ Абу ль-Къасим (аль-Къасимни атасы) деп айта болгъан. Сонг Зайнаб, Рукъия, Умму-Кульсум, Фатима ва Абдуллагь тува. Абдуллагьгъа Тайиб (берекетли) ва Тагьир (таза) деп де айта болгъан. Пайхаммарны ﷺ бары да уланлары гиччи заманында оьле. Къызлары буса, Мугьамматгъа ﷺ пайхаммарлыкъ берилген сонг да яшай ва барысы таза динге геле, Маккадан Мадинагъа да гёче. Амма Фатимадан къайры олар барысы да Пайхаммардан ﷺ алда оьле. Фатима да, атасындан сонг узакъ къалмай, алты ай гетип герти дюньягъа гёче.
Каабаны янгыдан къурув
Мугьамматгъа ﷺ отуз беш йыл болагъанда къурайшитлер Каабаны бираз алышдырмагъа токъташа, неге десе Исмайыл пайхаммарны девюрюнден берли уллу ташдан тизилген о бина бар кююнде тургъан. Бийиклиги тогъуз къари («локоть» деген оьлчевню англатагъан бырын сёз) болгъан (бир къари – 0,42 сантиметр геле), демек адамдан шайлы бийик. Бинаны къалкъысы болмагъан, шо саялы уручулар ичине гирип, сюйгенин ала болгъан. Хыйлы йылланы боюнда табиат таъсиринден тамлар чартлагъан ва авма турагъан гьалгъа гелген. Пайхаммарлыкъ берилгенче беш йыл алда Макканы сув ала. Сув агъымлар Каабагъа етишип, ону бузмагъа аз къойгъан ва шо чёкмесин учун, къурайшитлер ону янгыртмагъа токъташа. Олар сёйлешген кюйде, Каабаны къурулушуна янгыз таза акъча харжланмагъа тарыкъ болгъан. Демек таза кюйде къазанмагъан акъча къабул этилмей. Асламчылыкъдан, адам алдатывдан гелген маялар алынмай болгъан.
Башлап олар Каабаны бузмагъа къоркъа. Артда да бу ишни аль-Валид ибн аль-Мугир бойнуна ала. Сонг огъар бир зат да болмагъанны гёргенде, оьзгелер де къошула. Ибрагьим пайхаммар салгъан кюрчюге ерли адамлар бинаны тоза. Къурулушну пайлагъа бёлюп, гьар къавум оьзюне гёрсетилген кюйде герек чакъы таш да жыйып, сонг барысы да бирче тизмеге уруна. Бина тизивню ёлбашчысы – византиялы къурувчу-уста Бакум болгъан.
(Давамы гелеген номерде)
