Пайхаммарны ﷺасгьабалары: Амр ибн Аль-Ас
Пайхаммарны ﷺасгьабалары: Амр ибн Аль-Ас
«Адамлар ирия болгъан, Амр ибн Аль-Ас буса – инангъан» (Мугьаммат Пайхаммар ﷺ )
Абу Абдуллагь Амр ибн Аль-Ас къурайшит къавумну лап айтылгъан къоччакъланы бириси болгъан. Ислам дин гелгенче алдын заманлардан берли ол арапланы арасында терен гьакыллы ва къагьруман гьисапда белгили болгъан.
Амр ибн Аль-Асны мурадына етишмек учун гьилла къоллап бажарагъан пагьмусу болгъан. Олай да, ол эришивлюклени алдын алагъан ва оьтгюр (проницательный) адам болгъан. Шо саялы къурайшитлер Эфиопияны пачасы Нажашиге о якълагъа къачгъан бусурманланы гери къайтармакъ учун ону йиберген болгъан.
«Сияр алям ан-нубаляъ» деген китабында имам Аз-Захаби ону гьакъында булай яза: «Амр ибн Аль-Ас ибн Ваиль ас-Сахми къурайшитлени арасында терен гьакъылы, билими булан белгили болгъан. Оьтгюрлюкню, гьакъыллыкъны ва ой къуруп болагъанлыкъны гьисабында ону гелтире болгъан».
Укба ибн Амир етишдирген кюйде, Мугьаммат Пайхаммар ﷺ ону гьакъында булай айтгъан болгъан: «Адамлар ирия болгъан (Ислам динни къабул этген), Амр ибн Аль-Ас буса – инагъан» (Агьмат).
Бу гьадисде Пайхаммар ﷺ Амр ибн Аль-Асны уллу даражасын белгилеген, неге десе Расулуллагь ﷺ ол гьакъ юрекли бусурман экенине шагьатлыкъ этген.
Макканы къолгъа алывгъа себеп болгъан парахатлыкъны белгилейген Худайбийя деген дыгъардан сонг Амр ибн Аль-Ас , Халид ибн Аль-Валид ва Усман ибн Талгьа бусурманлыкъны къабул эте. Бу уьчев Ислам динге гелгени булан хыйлы оьзге маккалылар да бусурманлыкъны къабул эте ва шолайлыкъ булан Ислам дин гючлене.
Амр ибн Аль-Ас динге гелген кюй
«Ас-Сира ан-Набавийя» деген китабында ибн Хишам ол динге гелген кюйню Хабиб ибн Абу Авс ас-Сакъафини сёзлеринден булай яза: «Хандакъ къазаватдан гери къайтгъанда, магъа тынглайгъан къурайшитлени чакъырып: “Аллагь ﷻ булан ант этемен, сиз билесиз мени эсиме гелеген кюйде, Мугьамматны ﷺ иши оьсюп тербейгенни ва шогъар гёре оьз къаравум барны. Амма сиз не ойлашасыз?” – деп сёйледим. Олар: “Сен не ойлашасан?” – деп сорады. Мен: “Эсиме гелеген кюйде, биз Нажашиге къошулмагъа ва ону янында къалмагъа тарыкъбыз. Эгер Мугьаммат ﷺ бизин къавумдан уьст болса, биз Нажашини янында къаларбыз, неге десе Мугьамматны ﷺ табилигинде болгъанча, ону тюбюнде болмакъ яхшы. Эгер де бизинкилер оьр болса, биз оланы яхшы таныйбыз ва олардан яхшылыкъ боларгъа умут этебиз”, – дедим. Олар: “Сен дурус айтасан”, – деп рази болду.
Сонг Нажашиге бермек учун савгъатлар жыйдыкъ. Бизин якълардан ол ушатажакъ лап яхшы зат – гён эди ва шо саялы биз кёп гён жыйдыкъ. Шондан сонг ёлгъа чыгъып, ону янына (Эфиопиягъа) гелдик.
Аллагь ﷻ булан ант этемен, Нажашини янында турагъан вакътиде Расулуллагьны ﷺ буйругъун кютюп, Жафарны ва ону ёлдашларыны ишине гёре, Амр ибн Умайя аз-Замри гелди. Ол Нажашини янына гирди ва бираздан гери чыкъды.
Мен ёлдашларыма: “Бу Амр ибн Умайя аз-Замри эди; эгер мен Нажашиге барып, Амр ибн Умайяны бизге берсин деп тилесем ва ол ону бизге берсе, мен ону башын гесермен. Шолай этсем, Пайхаммарны ﷺ элчисин оьлтюрмек булан, оьзлеге пайда этгенни къурайшитлер гёрер”, – дедим.
Шолай айтып, мен Нажашини янына гирдим ва гьар заман йимик тизлеримден чёкдюм. Ол магъа: “Хош гелдинг, ювугъум! Ватанынгдан магъа не савгъат гелтирдинг?” – деп къаршылады. Мен: “Пачам, сагъа савгъат гьисапда гён гелтирдим”, – деп жавапландым. Берегенимни бергенде, ол ону алып ушатды.
Сонг мен огъар: “Гьей, пача, мен гёрген кюйде, сени янынгдан гьали бир адам чыкъды. Ол бизин душманыбызны элчиси. Сен шону берсенг, мен ону оьлтюрер эдим. Гьакъ кюйде, ол бизин айтылгъан ва абурлу адамларыбызгъа кёп зарал этген”, – дедим. Нажаши ачувланып, къолун гётерип, сындырма аз къалып, яхшы кюйде оьз бурнуна урду. Шо мюгьлетде ер ачылып йиберген эди буса, къоркъгъанлыгъымдан мен шону ичине атылар эдим.
Сонг мен: “Пачам, ушатмажагъынгны биле эдим буса, шо гьакъда тилемес эдим”, – деп маслагьат этмеге къарадым. Ол шогъар гёре: “Мусагъа йимик, оьзюне Жабрайыл малайик гелеген адамны элчисин бердирип, ону оьлтюрмекни гьакъында тилеймисен?” – деп сорав берди. Мен: “Пача, шо гертиден де шолаймы?” – деп тамаша болдум. Ол магъа: “Уьюнге будай явгъур, Амр! Магъа тынгла ва шону артына тюш. Аллагь ﷻ булан ант этемен, ол гьакъыкъатны ярыгъын гелтирген ва оьзюне къаршы турагъанлардан уьст гележек, Муса Пиръавунну ва ону асгеринден уьст гелген йимик”, – деди.
Шо заман мен: “Ислам динни къабул этгенимге шагьат боламысан?” – деп сорадым. Ол: “Боламан”, – деп, къолун узатды, мен де Ислам динге гелегенимге ант этдим. Сонг алдагъы пикрумдан тайышгъан гьалымда ёлдашлырымны янына чыкъдым ва бусурман болгъанымны олардан яшырдым».
Арты булан Амр ибн Аль-Ас булай хабарлай: «Сонг мен ёлгъа чыкъдым ва Пайхаммар ﷺ булан ёлугъуп, динге гелгенимни гьакъында огъар билдирмеге сюйдюм. Ёлда Маккадан гелеген (Макканы бусурманлар къолгъа алгъанча бираз алдын вакъти эди) Халид бин аль-Валид булан ёлукъдум. Мен огъар: “Гьей, Абу Сулейман, къайсылай барасан?” – деп сорадым. Ол: “Аллагь ﷻ булан ант этемен, гьакъыкъатны ёлу ачыкъ болду ва шо адам гьакъ пайхаммар. Мен Ислам динни къабул этмеге деп бараман. Къачан болгъанча биз шогъар арт бережекбиз?” – деди. Бу сёзлени эшитип: “Мен де янгыз Ислам динни къабул этмек учун гелгенмен”, – дедим.
Сонг биз Мадинагъа гелдик ва Пайхаммарны ﷺ янына барып, Халид ибн аль-Валид алгъа чыгъып, Ислам динни къабул этди, Пайхаммаргъа ﷺ амин болажагъына да ант этди. Сонг мен де ону янына гелип, булай дедим: “Гьей, Расулуллагь ﷺ ! Алда этген гюнагьларымдан гечежек болсанг мен де сагъа амин болажагъыма ант этермен…” Сонг не айтгъаным эсимде ёкъ. Шо заман Пайхаммар ﷺ магъа: “Гьей, Амр! Амин бол, гьакъ кюйде, Ислам дин къабул этмеклик алда этилген гюнагьлардан чая, гьижра ондан алда болгъанны тайдыра”, – деп англатды. Шолайлыкъ булан мен ант этдим ва гетдим».
Амр ибн Аль-Ас бусурман болгъан сонг, Пайхаммар ﷺ ону оьзюне ювукъ эте ва походгъа чыкъма тарыкъ болгъан хыйлы гезикде ону асгер башчы этип белгилей. Шолай, Амр ибн Аль-Ас имангъа башындан тутуп гелген Пайхаммарны ﷺ асгьабаларындан бола, Есибизни алдында уллу даражалагъа да етише.
Амр ибн Аль-Асны къыйматлыгъын англатмакъ учун, ону яхшылыгъындан Мисрини (Египет) халкъы Ислам динни къабул этгенин айтмагъа ярар. Ол Зубайр булан бирче Мисриге барып, византиялылар булан дав этип, олардан уьст болгъан сонг, янгы – бусурман Мисриге баш сала.
Умар ибн аль-Хаттаб халипаны заманында Амр ибн Аль-Ас Мисриге ёлбашчы этилип белгилене. Умар оьлген сонг, Усман ибн Аффан халипа болгъанда Амрны шо къуллукъдан эркин эте.
Халипатгъа Муавия ёлбашчылыкъ этмеге башлагъанда Амрны къайтарып шо къуллукъгъа сала. Амма узакъ къалмай Амр ибн Аль-Ас авруп къала ва 644-нчю йыл (гьижраны 43-нчю йылында) 90 йыллыкъ чагъында оьле. Ол Пайхаммарны ﷺ 40 гьадисин етишдирген адам.
Амр ибн Аль-Ас Ислам динге гелгени булан, бусурманлар гючлене, бутпереслер буса, осал бола. Ол сав оьмюрюн Ислам динге багъышлай. Ону гьаракатыны яхшылыгъындан Есибиз Ислам тарихге хыйлы ярыкъ бетлер язгъан ва шо гьакъда бусурман уьммет эсинде сакълай.
Мисриде Амр ибн Аль-Асны бусурман пачалыкъ къургъан адам гьисапда абурлай. 662-нчы йыл ол салгъан чатыр бар ерде сонг межит ишлене ва шо гьалиге ерли сакъланып бар.
