Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Урва ибн аз-Зубайр
Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Урва ибн аз-Зубайр
«Алим болмагъа умут этемен»
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
«Женнет агьлю адамны гёрмеге сюегенлер бар буса, бугъар къарасын» (Абд уль-Малик ибн Мерван ).
Адамлар гиччирек гюплер булан йыракъдан гёрюнеген Каабаны айланасында жыйыла. Олар Каабаны сыйлы ва ажайып гёрюнюшюне къарамагъа ялкъмай. Бу адамлар юваш кюйде лакъыр эте, бош хабар юрютмей, гьарамны сёйлемей. Каабаны йеменли мююшюнде оьзден тухумлу, ачыкъ бетли дёрт улан олтургъан. Булардан атир ийислер геле. Бу уланлар – Абдуллагь ибн аз-Зубайр, ону инилери Мусъаб ва Урва, Абд уль-Малик ибн Мерван. Бир мюгьлетде оланы бириси:
– Хыялларыбызны, умутларыбызны гёз алгъа гелтирейик, Есибизден не гёрме сюегенни гьарибиз айтсын, – деп таклиф берди.
Шондан сонг уланлар тартынмай гёз алывларын башлады, ойлары да буланы йыракъ якълагъа алып гетди… Нечик алай да, Абдуллагь ибн аз-Зубайр булай башлады:
– Мен Хижазны башчысы болмагъа сюер эдим.
Ону иниси Мусъаб:
– Мен буса, Иракны эки шагьары – Куфагъа ва Басрагъа ёлбашчылыкъ этер эдим, бирев де менден шоланы алмагъа сюймейген кюйде, – деп ойларын ачыкъ этди.
Абд уль-Малик ибн Мерван:
– Сиз шону булан дазуландыгъыз, мен буса – дазуланмайман. Мен бары да топуракълагъа ёлбашчы болма сюемен ва Муавия ибн Абу Суфьяндан сонг халипа болмагъа умут этемен, – деди.
Урва бир зат да айтмай пыса. Бу сёйлемейгенин гёрюп, оьзге уланлар бугъар къарап:
– Урва, сен негер умут этесен? – доп сорав бере.
Ол булагъа:
– Сиз умут этеген ишлерде Есибиз сизге берекет берсин… Мен буса, Аллагьны ﷻ ёлунда къасткъылагъан, Ону разилигин къазанма гьаракат этеген алим болма сюемен. Адамлар менден таба Есини Китабындан (Къуръандан) ва Пайхаммарны ﷺ сюннети булан динине гёре билим аларгъа умут этемен, – деген.
Йыллар оьтюп булар барысы да, Яратгъаныбызны пурманы булан, умут этген ишлерине етише. Биз буса, Урва ибн аз-Зубайрны ва ону умутлары яшавгъа чыкъгъан кюйню гьакъында хабарлама сюебиз.
Урва ибн аз-Зубайр Пайхаммарны ﷺ белгили асгьабасыны агьлюсюнде Умар ибн аль-Хаттабны халипалыгъы битгенче бир йыл алда тувгъан. Ону атасы – аз-Зубайр ибн аль-Аввам сав заманында женнет агьлю болажакъ деп билдирилген он адамны бириси болгъан. Ону анасы Абу Бакрны къызы – Асма, огъар эки белбавну еси деп ат тагъылгъан болгъан. Огъар шолай ат тагъылмакъны себеби булай болгъан. Оьз заманында Расулуллагь ﷺ ва атасы Абу Бакр Мадинагъа гёчмеге деп чыкъгъанда, Асма булагъа аш жыйгъан болгъан. Амма аш булангъы байламны тюймеге къумач болмагъанда, Асма белбавун эки йыртып, бириси булан байламны байлагъан, башгъасын белине къойгъан.
Урваны ана якъдан уллатасы Абу Бакр ас-Сиддик болгъан. Расулуллагь ﷺ бу ювукъ къурдашы ва асгьабасы булан гёчеген заманда Савр деген анакъда бирче яшына болгъан. Ата якъдан улланасы буса, Сафия бинт Абд аль-Мутталиб – Пайхаммарны ﷺ ата янындан эгечиси болгъан.
Урваны ана якъдан эгечиси бусурманланы анасы Айша болгъан. Айша гечингенде, Урва кёрню ичине тюшюп, ону сюегин ерине сала ва сонг къабурну уьстюндеги топуракъны тегишлей. Мундан асил тухумну гёз алгъа гелтирме де къыйын. Каабаны къырыйында Аллагьдан ﷻ тилеген умутун яшавгъа чыгъармакъ учун, Урва билим алывгъа гирише ва шо ишге сав оьмюрюн багъышлай. Ол оьзю яшайгъан вакътиде Пайхаммарны ﷺ хыйлы асгьабасы сав болгъанындан пайдалангъан. Урва даим оланы уьйлерине бара, асгьабаланы артындан жамият намаз къыла, мажлислеринде ортакъчылыкъ эте. Бара-бара ол Али ибн Абу Талибден, Абдурахман ибн Авфдан, Зайд ибн Сабитден, Абу Аюб аль-Ансариден, Усама ибн Зайддан, Сайит ибн Зайддан, Абу Хурайрадан, Абдуллагь ибн Аббасдан, ан-Нуъман ибн Баширден ва оьзгелерден гьадислер тапшура.
Олай да, Урва оьзюню эгечиси, бусурманланы анасы – Айшадан да кёп билим алгъан. Артда да ол Мадина шагьарны аслу етти факихлени (илму билегенлени) бириси бола. Бу адамлагъа бусурманлар дин масъалалары булан геле, оьзлер башчылыкъ этеген ерде адилликге етишмек учун, буланы кёмеги гьатта ёлбашчылагъа да тарыкъ болгъан.
Аль Валид ибн Абд-аль-Малик Мадина шагьаргъа ёлбашчы этип Умар ибн Абд уль-Азизни белгилегенде, огъар салам берип къаршыламакъ учун, адамлар жыйылгъан болгъан. Тюш намаз къылгъан сонг, Умар оьзюню янына Мадина шагьардагъы он факихни чакъыра, оланы арасында Урва ибн аз-Зубайр да болгъан. Алимлер жыйылгъанда, шагьар ёлбашчы булагъа абур эте, арив къаршылай ва Яратгъаныбызгъа макътав этген сонг, булай дей:
– Гьакъ кюйде, мен сизин чакъыргъанман сиз магъа гьакъыкъатны токъташдырмагъа кёмекчилер болсун деп ва шо ишигиз шабагъатланажакъ. Сизин пикругъузну билмей туруп, мен гьукму чыгъарма сюймеймен. Эгер пелен гиши башгъасына хыянатлыкъ этегенни гёрсегиз яда мен ёлбашчы этип белгилеген адам адилсиз кюйде ишлейгенни билсегиз, Аллагь ﷻ учун тилеймен сизге, магъа шо гьакъда билдиригиз.
Эшитген сёзлерден сонг, Урва ибн аз-Зубайр бу адамны Есибиз гьакъыллы этсин ва тюз ёл булан юрюмекни берсин деп дуа этген.
Урва ибн аз-Зубайр билим алгъан булан токътап къалмай, ол билгенин уьстюнлю кюйде яшавда къоллай. Урва гюндюз вакъти ораза тута, гечелер намаз къыла, тилинден Аллагьны ﷻ эсгерив таймай. Ондан къайры, ол Аллагьны ﷻ Китабындан айрылмай ва шону кёп охуй. Гьар гюн ол Къуръандан дёрт пайыны бир пайын охуп чыгъа, гечелер буса гёнгюнден билген аятланы сюннет намазларда охуп айта.
Урва ибн аз-Зубайр намаз къылыв булан ругьлана. Бу ибадат ону юрек сагъынчы ва Ер юзюндеги женнети болгъан. Урва намазны багьана тапма болмайгъан кюйде, бек тетикли, гьар шартын оьр даражада кютюп къылгъан. Хабарланагъан кюйде, бир гезик ол намазны бек чалт къылгъан адамны гёрген болгъан. Намаздан сонг Урва ол гишини оьз янына чакъыра ва:
– Гьей къардашымны уланы. Есингден сагъа бир зат да тарыкъ тюгюлмю дагъы? Гьакъ кюйде, мен Яратгъаныма дуа этегенде гьатта тузгъа ерли бары да затны тилеймен, – деген.
Урва ибн аз-Зубайр бек чомарт, адамлагъа языкъсынагъан ва асил хасиятлы адам болгъан. Хабарланагъан кюйде, Мадинадагъы лап уллу бавланы бириси мунуки болгъан. Бавда тап-таза сув, кёп пальма тереклер ва салкъынлыкъ болгъан. Гьайван ва ёнкюме яшлар гирмесин учун бавну сав йылны узагъында бару сакълай. Кабахурма бишип ону ашама ярайгъан заман гелгенде буса, адамлар ичине гирип, емишлерден ашама болсун учун, Урваны буйругъуна гёре баруну кёп янын тайдыра болгъан. Шондан пайдаланып, адамлар бавгъа гирип тойгъанча ашай ва оьзлер булан алма болгъан чакъы кабахурма да алып гете болгъан.
Бир гезик, халипа аль-Валид ибн Абд уль-Малик башчылыкъ этеген заманда, Урва ибн аз-Зубайрны Есибиз сынама сюйген. Бу сынав янгыз имандан толгъан юреклер ва къатты инамлыгъы булангъылар гётерме болардай авур болгъан. Урва ибн аз-Зубайрны халипа оьз янына, Дамаск шагьаргъа къонакълай чакъыра. Урва чакъырывну къабул этип, оьзю булан уллу уланын да алып, ёлгъа чыгъа. Урва халипаны янына гелгенде, ол муну бек арив къаршылай, гьюрмет эте. Улан буса аль-Валидни атаранына (конюшня) гирип, ондагъа аргъумакълагъа къарама сюе. Онда буса, бир ат улангъа бек яман тебип, еринде оьлтюре.
Къайгъылы ата уланын къабургъа гёмюп, къолларындан чанг да тайып битгенче, аягъы гёгерип гангрена аврув башлана. Аякъ бек шише. Шишгени уллу бола туруп яманокъ тез яйылма башлай. Халипа бары да вилаятлардан эмчилени чакъырып, не этип де къонагъына кёмек этмеге буюра. Амма олар барысы да бир тавушдан авругъан аякъны гесмесе ярамай дей. Урвагъа рази болса тюгюл этмеге зат къалмай.
(Давамы гелеген номерде)
