Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Абдуллагь ибн Умм Мактум

Бусурман тарихни ахтарагъанлар Пайхаммарны ﷺ сокъур асгьабасыны гьакъында эшитгендир. Ол тамаша оьмюр сюрген адам болгъан. Неге десе, бу инсан учун Пайхаммарны ﷺ оьзюне Есибиз Аллагь ﷻ айып этген болгъан ва ону гьакъында Жабрайыл малайик u Яратгъаныбыздан вагьйу етишдирген. Шолайлыкъ булан, бу сокъур асгьабаны гьакъында Къуръанны 16 аятында айтыла.

Пайхаммарны сокъур асгьабасы Абдуллагь ибн Умм Мактум намазгъа чакъырагъан муаззин болгъан. Ол бусурманланы анасы Хадижа бинт Хувайлидни зукъариси. Атасыны аты Кайс ибн Заид, анасы Атика бинт Абдуллагь. Анасына Умм Мактум («яшырылгъанны анасы») деп айта болгъан. Тувмадан гёрмейген Абдуллагь Ислам дин яйылмагъа башлагъандокъ бусурманлыкъны къабул этген ва ону юреги имандан толгъан болгъан. Ол бутпереслени гьызарлавундан ва къыйкъсытывларындан оьзге асгьабалар йимик кёп къыйналгъан.

Абдуллагь Маккада динни ярыгъы арагъа чыгъып шавла бермеге башлагъанны шагьаты ва Есибизни пурманы булан ол Ислам динни къабул этген биринчи адамлардан болгъан. Бу адам къатты кюйде динни тута ва шо ёлда оьзюн къызгъанмай гьаракат эте болгъан. Къурайшитлер нечакъы басгъын этсе, ону иманы беклешсе тюгюл, бирт де бюдюремеген. Юреги булан Пайхаммаргъа ﷺ берилген Абдуллагь Къуръан аятланы янгыларын уьйренмекде айрыча къас къыла боолгъан. Ону билимге шолай уллу гьасиретлиги бир-бирде башгъаланы кепине гелмей, неге десе илму учун ол Расулуллагьны ﷺ агьамиятын оьзюне тарта болгъан.

Шо вакътилерде Пайхаммар ﷺ Ислам динге чакъырыв этип, къурайшитлени абурлу адамларыны арасында даъват эте. Шолай, Макканы лап айтылгъан адамлары булангъы бир ёлугъувну вакътисинде Пайхаммар ﷺ бу адамлагъа Аллагьны ﷻ динини гьакъында айта. Оланы арасында инг де абурлу ва гьюрметли саналагъан Утба ибн Рабия, ону къардашы Шайба, Амр ибн Хишам (ону Абу Жагьль дейген башгъа аты ондан бек белгили), Аббас ибну Абд ульМуталлиб, Убай ибну Халиф ва шолай башгъалары болгъан. Ол къурайшитлени башын тутгъанлар имангъа гелгенни ва бусурманланы гьызарлайгъанын къойгъанны сюе болгъан. Шо мюгьлетде Пайхаммарны ﷺ янына Абдуллагь ибн Умм Мактум гелип, болуп турагъан агьамиятлы лакъырны гьакъында англамайлы, огъар: «Гьей, Расулуллагь ﷺ , Аллагь ﷻ сагъа уьйретгенни магъа да уьйрет», – деп тилей. Пайхаммар ﷺ буса, ону гёрюп къашларын тююп, башгъа якъгъа бурула, неге десе ону агьамияты, динни къабул этер деген умут булан къурайшитлени башчыларына бакъгъан болгъан. Пайхаммар ﷺ о адамлар булан сёйлеп битип, агьлюсюне къайтмагъа турагъанда, гёзлерине къарангы болуп, юреги алгъасап ишлеп йибергенни сезе.

Олай гьал вагьйу тюшюрюлегенде бола. Бу гезик огъар булай аятлар геле (маънасы): «Янына сокър гелген саялы къашларын тююп, ондан бурулду. Къайдан билесен (гьей Пайхаммар ﷺ ), балики, ол (сокъур) тазаланар (гюнагьларындан) яда насигьатны къабул этер ва шо шогъар пайда гелтирир. Тарыкъ тюгюлге буса (имангъа чакъырывда) сен агьамиятынгны бакъдырасан. Амма ол тазаланмайгъанлыкъда (имансызлыкъдан) сенде айыплыкъ ёкъ. Сени янынга къоркъувну (Есини алдында) сезип алгъасап (билим ва гьакъыкъат учун) гелгенни сен агьамиятсыз къоясан. Амма шо (Къуръан) эсге салывдур. Ва алмагъа сюеген (англавну ва насигьатны) шону эсге алыр. Шо – абурлу сагьифаларда, оьр этилген, таза ва сыйлы къолларында (малайиклени)» («Абаса» деген сура, 1–16-нчы аятлар). Бу 16 аят Пайхаммаргъа ﷺ ону инамлы асгьабасы Абдуллагь ибн Умм Мактумну гьакъында йиберилген.

Бу аятлар о заманлардан гьалиги деврюрлеге ва гьатта Къыямат гюн болгъунча да охулуп туражакъ. Шо гюнден сонг Мугьаммат Пайхаммар ﷺ Абдуллагьны гёрегенде огъар абур этип, даим булай айта болгъан: «Сен саялы магъы Аллагь ﷻ айып этген адам, салам беремен сагъа! Не кёмек этмеге боламан?» Шолай айтып Расулуллагь ﷺ ону оьзюню къырыйында олтуртуп, тюбюне абасын яя болгъан. Къурайшитлер Пайхаммарны ﷺ гьызарлмагъа башлагъанда, ону ёлуна тюшгенлеге бирден-бир авур болду ва Есибиз олагъа гьижра этмеге ёл гёрсетди. Абдуллагь ﷺ шоссагьат сеслене. Ол ва Мусаб ибн Умайр Мадинагъа чыкъгъан асгьабалардан лап биринчи болду. Тувмадан сокъур буса да, ол шолай къоркъунчлу сапаргъа чыкъмагъа тартынмады. Бу эки де асгьаба Ясрибге (Мадинаны эсги аты) етишгендокъ ерли халкъгъа Аллагьны ﷻ гьакъында айтмагъа, Къуръангъа уьйретмеге, дин яймагъа башлай. Сонггъа таба бу якълагъа Пайхаммар ﷺ да гёчгенде, ол Абдуллагьны ва Билялны бусурманланы гюндеги беш намазгъа чакъырагъан муаззинлер этип белгилей. Билял азан, Абдуллагь икъамат охуй ва бир-бирде олар алышына болгъан.

Рамазан айда оланы бириси адамлар алданокъ ашап болсун учун эртенги намазны алдында уята, экинчиси буса, эртенги намазны вакътиси гелгенни ва ораза тутулагъан заман болду деп билдире болгъан. Пайхаммар ﷺ Абдуллагь ибн Умм Мактумгъа салгъан борчланы бириси Расулуллагь ﷺ ёкъ заманда Мадинада ол ёлбашчы гьисапда къала болгъан. Шолай гезиклер ондан артыкъ болгъан ва шоланы ичинде Пайхаммар ﷺ асгьабалары булан Макканы азат этмеге гетген заманда да. Бадр деген урушдан сонг Пайхаммаргъа ﷺ Аллагьдан ﷻ гелген вагьйугъа гёре, шонда ортакъчылыкъ этгенлени даражасы уьйде къалгъанлардан эсе артыкъ. Шо аятны маънасы – асгьабалар Пайхаммарны ﷺ айланасында бирикмек ва ягъада къалмас болгъан. Бу вагьйу ибн Умм Мактумну талчыкъдырта. Ол оьр даражадан къуру къалгъангъа къайгъыра болгъан, неге десе сокъур экенге урушда ортакъчылылкъ этмеге болмагъан. Пайхаммаргъа ﷺ багъып олай булай айтгъан: «Гьей, Расулуллагь ﷺ ! Бола бусам, мен, озокъда, шо урушдан ягъада къалмас эдим».

Абдуллагь Есибиз Аллагьдан ﷻ урушларда ортакъчылыкъ этмеге болмайгъан оьзю ва оьзюню йимик аврув адамлар гьакъда вагьйу йибермекни жан салып тилей болгъан. Ону дуасы къабул этиле. Оьрде эсгерилген аятгъа артын узатагъан бирдагъы аят йибериле ва шонда авруву себеп болуп урушларда ортакъчлылкъ этмеге болмагъанланы гьакъында айтыла. Шо аятны толу маънасы шудур: «Зияны барлардан эсе (сокъур, акъсакъ ва аврувлу) уьйде къалгъан иманы барлар (Аллагь ﷻ ёлунда дав этмей) Аллагьны ﷻ ёлунда гьаракат этегенлер (жанын, малын аямай) булан тенг болмаслар…» («Ан-Ниса» деген сура, 95-нчи аят). Шолайлыкъ булан Абдуллагь урушларда ортакъчылыкъ этивден эркин этилсе де, ол уьюнде де турмагъа болмагъан. Ол оьзюн бусурманланы байракъчысы этип белгилемекни тилеген: «Дав этегенлени сыдрасына салыгъыз мени ва байракъ тутдуругъуз. Мен ону тутуп якълажакъман ва сокъур экениме бир ерге де къачмажакъман».

Гьижраны 14-нчю йылында Умар халипа перслени бир уллу асгерине къаршы чыкъмагъа токъташа. Ол ерлердеги ёлбашчылагъа булай кагъызлар йибере: «Сиз магъа савутлангъан атлы асгерчилени ва не йимик буса да кёмек этмеге болагъанланы йиберигиз. Ва тез болугъуз». Халипатны ер-еринден хыйлы бусурманлар шо чакъырывгъа сесленип, Мадина шагьаргъа ахтарылып гелмеге башлай. Шоланы арасында сокъур асгерчи Абдуллагь ибн Умм Мактум да болгъан. Умар халипа асгерни башына Саад ибн Абу Вакъкъасны белгилеп, огъар ёравлар да берип ёлгъа салып, савболлаша. Бусурманланы асгери Кадисиягъа етишгенде Абдуллагь ибн Умм Мактум уьстюне гюбесин де гийип урушгъа гьазир бола. Ол къолундагъы байракъны сакъламагъа яда урушда жан бермеге ант эте. Бу къыргъынлы уруш уьч гюнге узатыла. Ислам тарихинде шо бек авур давлардан санала. Уьчюнчю гюнге Аллагьны ﷻ рагьмулугъу булан бусурманлар уьст геле ва шо замангъы лап гючлю империяланы бириси Сасанидлени империясы тюп бола.

Шо дав майданда юзлер булан бусурманлар дин учун жанын къурбан эте. Шоланы арасында асгер байракъчы ва терен билими булангъы алим Абдуллагь ибн Умм Мактум да болгъан. Ону сюегин тапгъанда къоллары байракъны агъачын къысып тута болгъан. Муна шулай абурлу кюйде бу ажайып адам герти дюньягъа шагьит даража булан гёче.

АДИЛ ИБРАГЬИМОВ