Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Умар бин Хаттаб

Хаттабны уланы Умар Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ лап уллу асгьабаларындан. Ол Расулуллагьдан ﷺ он эки йылгъа гиччи болгъан. Пайхаммар ﷺ Яратгъаныбызгъа бакъгъан дуасында Умар бин Хаттаб динге геливю булан Исламны оьр этмекни тилей болгъан.

Умар бин Хаттабны динге геливю

О заманларда Пайхаммар ﷺ Ислам динни яшыртгъын кюйде яя ва Макканы бары да ёлбашчылары огъар не яманлыкъ этейик деп ойлаша болгъан. Шолай, бир гюн къурайшитлер жыйылып, Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ гьакъында ой къура. Арагъа ону бу дюньядан ёкъ этивюню масъаласы салына. Амма жыйылгъанлардан янгыз Умар шо ишни бойнуна алмагъа рази бола. Оьзгелер шолайлыкъны ушатып, Пайхаммарны ﷺ оьлтюрерге умут булан гьариси оьз ерине къйта. Умар буса белине къылычын тагъып, Сафа деген аркъагъа багъып, Пайхаммарны ﷺ излей чыгъа. Расулуллагь ﷺ о вакътиде асгьабаларыны арасында Акраманы уьюнде болгъан.

Ёлда Умар Саъду бин Абу Ваккас булан ёлугъа. «Къайсылай барасан?» – деген соравгъа, Умар Мугьамматны ﷺ оьлтюрмеге чыкъгъанын билдире. Саъду ол шолай этмеге болмажакъны айта (о вакътиге оьзю динни къабул этген болгъан). Саъду оьзю де шогъар къаршы туражагъын тувра айта, неге десе Мугьаммат ﷺ Гьашимни ва Захарны тухумундан. Бу сёзлерден сонг Умар ачувланып, Саъдуну уьстюне атыла ва башлап ону оьлтюрмеге герек деп тута. Саъду да къылычын чыгъарта. Олар бетге-бет турмагъа гьазирлене. Шо ерде Саъду шагьадатны сёзлерин айтып, Умаргъа ол шонча да къоччакъ буса, неге къызардашына Ислам динни къабул этмеге къойгъанны сорай. Бу гьакъда гьали болгъанча билмеген Умар Саъдуну къоюп, къызардашы Фатиманы уьюне багъып гете. Фатима эри Сайид бин Зайд булан бутпересликни къоюп, бусурманлыкъны къабул этген болгъан. Умар къызардышыны уьюне гелгенде Фатима эри булан Къуръанны «Тагьа» деген сурасын охуй болгъан. Оларда о заман Ислам динни къабул этген Аратны уланы Хабаб да болгъан. Умар гелегенни эшитип, Хабаб бир мююшде яшынып къала. Умар къолун къылычына салгъан кюйде уьйге гирип, гьакип турагъан оьзен йимик гьалда болгъан. Гиргендокъ олар охуйгъанын эшитип, Умар : «О не эди?» – деп сорай. Эр-къатын бир зат да охумай, янгыз хабарлай эдик деп жаваплана.

Умар олагъа ата-бабаларыны динин сама да къоймагъанмы деп айып этип сорай. Сайид олар юрютеген дин онукинден тюз буса, нечик болма герек деп жаваплана. Умар бу сёзлени ушутмай гиевюню уьстюне атыла ва олар бир-бири булан тутуша. Умар Сайидден гючлю эди ва ону ерге йыгъа. Эрине кёмекге гелген Фатимагъа да Умар уруп учурта ва ону бети къанамагъа башлай. Ол уланкъардашына шо заман: «Гьей, Аллагьны ﷻ душманы, сен магъа мен Аллагьны ﷻ бирлигине инанагъангъа урдунг», – дей. Ондан сонг ол огъар: «Сен не сюйсенг этмеге боласан, тек бу бизин динибиз», – деп арты булан шагьадатны сёзлерин айта. Фатима шагьадатны сёзлериндеги Аллагьны ﷻ бирлигин ва Мугьаммат ﷺ Ону Пайхаммары деген сёзлени эсгергенде, Умар бир тамаша пашман бола, Сайидни де йиберип, оьз ойларына батгъан кюйде ягъагъа тая. Сонг ол къызардашына олар охуп турагъан кагъызны гёрсетмекни тилей. Фатима тилевню гери ура, тек Умар дагъы да бек тилей ва шагьадатны сёзлери ону юрегине тийгенни билдире. Ол кагъызны гери къайтаражакъгъа да сёз бере. Фатима огъар бир башлап намаз жувунмагъа яда толу киринмеге герек дей, неге десе ол нас ва шо кагъызгъа таза болмай туруп тиймеге ярамай деп англата. Къызардашына тынглап, Умар тез киринмеге гете. Бу заман Хабаб арагъа къошулуп, Фатимагъа: «Имансызгъа Аллагьны ﷻ сёзлерин бермеге сюемисен?» – деп сорай. Фатима:

«Сюемен», – дей ва улунакъардашын Яратгъаныбыз имангъа гелтирмесми экен умут этегенин айта. Узакъ къалмай Умар къайтып геле ва шо кагъызны алып: «Бисмилля…» деп ва «Тагьа» деген сураны бирнече аятларын охуп чыгъа. «Ва акими салата ли зикри…» деген сёзлеге етишгенде Умар Аллагьны ﷻ бирлигине мюкюр бола ва бу Сёзню айтгъангъа ёлдаш къошмагъа ярамайгъанны эсгере. Ондан сонг Умар оьзюн Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ янына элтмекни тилей. Хабаб буса булайлыкъны тюшюнде де гёрмеге умут этмейген, тёлюнде гёргенде Умар саялы бек сююне ва къутлай ону. Хабаб айтгъан кюйде, Пайхаммар ﷺ Есибиз Аллагьгъа ﷺ Умар динге гелсин ва шону геливю булан Исламны беклешдирсин деп дуа эте болгъан. Хабаб ва Сайид Умар да булан Пайхаммар ﷺ яшайгъан ерге багъып гете. Эшикге къагъып, ичине гирмекни тилей. Асгьабаланы бириси буланы гёргенде, оланы уьйге гирмеге къоймагъа яраймы деп Пайхаммардан ﷺ ихтияр алмагъа гете. Пайхаммар ﷺ : «Биз Аллагьдан ﷻ ону яманлыгъындан сакъламакъны тилейбиз. Эгер ол яхшылыкъ булан гелген буса – къабул этербиз, яманлыкъ булан гелген буса – шундан сав чыкъмагъа къоймасбыз», – дей ва уьйню ичине гирмеге огъар ихтияр бере. Асгьабалар эшикни ачгъанда гире турагъан Умарны алдына Пайхаммар ﷺ чыгъып, ону имбашларындан шонча да бек силкей, гьатта ол къартыллап йибере.

Пайхаммар ﷺ Умаргъа Ислам динни къабул этсин деп айтып, арты булан: «Гьей, Аллагь ﷻ ! Динибизни Умар бин Хаттаб булан якъла», – деп дуа охуй. Умар шоссагьат шагьадатны сёзлерин айтып, толу кюйде имангъа геле. Булайлыкъны гёрген асгьабалар сююнюп: «Аллагьу Акбар!» – деп къычырып йибере. Умарны юреги рагьатлыкъ тапмай эди – Ислам динде де болуп, неге ону яшыртгъын кюйде яймагъа герек деген ой ичинбушдура эди. «Юрютеген динибиз гьакъ буса, неге ону яшырмагъа герек?» – деп Умар Пайхаммаргъа ﷺ тувра сорай. Расулуллагь ﷺ англатгъан кюйде, бусурманланы санаву аз, олар къыйыкъсытыла ва шо саялы яшынмагъа тарыкъ. Шону эшитгенде Умар Мугьамматны ﷺ пайхаммар этип йиберген Аллагьны ﷻ аты булан къурайшитлеге къаршы турмагъа ва бары да ислам мажлислерде ортакъчылыкъ этмеге ант эте. Шолайлыкъдан сонг олар барысы да эки сыдрагъа тизилип межитге багъып гете. Бир сыдраны башында Гьамза , башгъасыны башында Умар болгъан. Аллагьгъа ﷻ макътавлар сала туруп булар юрюшюн узата. Къурайшитлер Гьамзаны гёргенде къоркъуп йибере, Умарны эс этгенде буса, бошап къала. Пайхаммар ﷺ Умаргъа Фарукъ деген ат бере ва гьали болгъанча яшырылып яйылагъан дин ачыкъ кюйде арагъа чыгъа.

Халипалыкъ

Биринчи халипа Абу Бакр оьлген сонг, халипатны башында Умар бин Хаттаб тура. Оьзюн халипа этип сайлагъанда Умар минбаргъа минип, Аллагьгъа ﷻ дуа эте, халкъгъа да: «Амин», – деп айтсын дей. Ол оьзюню табилигиндегилеге языкъсынавлу, динни душманларына буса, къатты, тек зулмусуз болмакъны тилей Есибизден. Умар бары да халкъгъа, гьатта имансызлагъа да адилли гьукму чыгъармакъны гьакъында тилей Аллагьдан I. Адамлар Умаргъа амируль муъминин (иманлыланы башчысы) деген ат бере ва ол шону гери урмай.

Пайхаммар ﷺ Умарны макътайгъан бир-нече гьадис бар. Ол шариатны къатты кюйде юрютеген ва низамны сакълайгъан адам болгъан. Пайхаммарны ﷺ гьадисинде айтылагъан кюйде, ал заманларда яшыртгъынны билегенлер болгъан, бусурман уьмметде буса шолай адам Умар болгъан. Расулуллагь ﷺ булай айтгъан сёзлер белгили: «Пайхаммар гьисапда сизге мени йибермеген эди буса, Умарны йиберер эди», «Мен Умар буланман, ол да мени булан ва Умар бер ерде гьакъыкъат бар», «Умар асгьаб женнетдегилени ярыгъы», «Аллагьны ﷻ разилиги Умарны разилигинде», «АбуБакр ва Умар мени учун къулакълар ва гёзлер йимик».

Умар сав заманында женнет агьлю болажакъ деп билдирилген он адамны бириси. Шо яхшы хабарны билегенге де къарамайлы, ол Аллагьдан ﷻ лап бек къоркъагъан адам болгъан. Пайхаммар ﷺ Хузайфа асгьабагъа мунапикълени айырып болагъан илмугъа уьйретген болгъан. Умар буса гьар гюн Хузайфагъа оьзю экиюзлю сама тюгюлмю деп сорай. Умар Аллагьдан ﷻ къоркъагъан кюйню гёрюп, огъар юреги авруйгъан гьалда Хузайфа t: «Ёкъ, сен мунапикъ тюгюлсен», – деп гёзьяшлы гьалында жавап бере болгъан. Хузайфа оьзюне языгъы чыгъып ялайдыр деп Умар да йылай, неге десе ол мунапикъликден нече де бек къоркъа ва гьатта эсден тайма аз къала болгъан.

Умаргъа «Фатихуль Булдан» деп ат бериле, неге тюгюл ол халипатны башына тургъанда Ислам дин дюньягъа генг кюйде яйыла. Къолгъа алынгъан хыйлы шагьарлар Исламгъа айлана. Дамаск, Аскалан, Палестина, Кайсарият румланы гьакимлигинден Исламгъа чыгъа. Умар сёйлешивлер этген сонг, Байт уль-Мукъаддас давсуз къолгъа геле. Олай да ол Халеб, Хомс, Балабекка, Антакият, Мосул, Кадисият деген шагьарланы вы хыйлы уллу юртланы алмагъа бажаргъан. Перслени пачасы Ядзаджир де ону ёлбашчылыгъы булан тюп этиле, Азербайджан бусурманлыкъны къабул эте.

Халипаны дюньядан гетивю

Шагьит гьисапда Умар 65 йыллыкъ чагъында бу дюньядан гете. Ол бутперес къулну къолундан оьле. Умар халипа бир гезик тюшюнде хораз оьзюн уьч керен чокъугъанын гёре. Ол ювукъ арада дюньядан гетежегин англай. Эртен межитде намаз къылгъан сонг, Умар минбаргъа минип жыйылгъанлагъа гёрген тюшюн айта, не зат англатагъанны да оьзю ачыкъ эте, демек ажжалы ювукъ болгъанны билдире. Хораз чокъугъанлыкъ буса, арап тюгюлню къолундан оьлежеги бола. Умар халипа шо гюн халкъгъа булай айта: «Бажарылса, мен сизге менден яхшы пача билдирермен. Амма оьлюмюм тез болуп шолай адамны белгилемеге болмасам, сиз шу алты адамны пикрусуна тынглагъыз: Али бин Абу Талиб , Усман бин Афван , Талгьа бин Убейда , Зубайру бин Афвам , Абдурагьман бин Афван , Саъду бин Абу Ваккас ».

Олай да Умаргъа Каъбул Ахбари гелип: «Герти дюньягъа гёчмеге онгарыл», – дей. Ону сёзлерине гёре, Умаргъа янгыз уьч гюн къалгъан. Халипа огъар: «Шону къайдан билдинг?» – деп сорай. Ахбар айтгъан кюйде, Тавратда ону сыфатларын тапгъан ва шолагъа гёре огъар уьч гюн къалгъан. Бираздан дагъы да гелип, Ахбар Умаргъа бир гюн къалгъан деп билдире. Шо гюн налатлы бутперес хынжалын итти этип, уьстюне агъу тийдирип, бусурманланы башчысын оьлтюрмеге онгарыла. Арбагюн халипа эртен намазгъа деп межитге бара. Азан да, къамат да берилген сонг, адамлар сыдралагъа тизиле, Умар буса имам гьисапда михрабгъа тура. Бутперес биринчи сыдраны арасына гирип, артдан таба Умар халипагъа уьч керен бичакъ баса ва тез къачмагъа уруна. Арслан йимик сав асгерге къоркъмай атылагъан Умар аркъасына бичакъ басылгъанда ерге чёге. Намазны бёлюнмеге къоймай, Умар Абдурагьман бин Афванны чакъырып, намазны битдирмеге тапшура.

Намаздан сонг адамлар оьлтюрювчюню артындан чаба. Ол бичагъы булан дагъы да он уьч адамгъа яра сала. Олардан алтаву сонг оьле. Абу Луълуат дейген бу оьлтюрювчюню жамият тутгъанда ва къутулмасны англагъанда ол оьюзне бичакъ басып оьзю де оьле. Оьлю яралары булан Умарны уьюне элте. Эсден тайып битгенче ол уланы Абдуллагьгъа : «Бичакъ басгъан адам ким эди?» – деп сорай. Ол оьлтюрювчюню атын айтгъанда, Умар бусурман тюгюлню къолундан оьлегенге Аллагьгъа ﷻ шюкюрлюк эте.

Умар ярасындан сав гюн къыйналып тургъан буса да, уланын Айшатгъа йиберип, оьзюн Пайхаммарны къырыйында гёммекге ихтияр бермекни тилей. Айшат шолай ихтияр берип, оьлген сонг, ахшам Умарны Пайхаммарны ﷺ ва Абу-Бакрны къырыйында гёме.

МАГЬАММАТ ОМАРОВ