Пайхаммарны ﷺ яшав ёлу
Пайхаммарны ﷺ яшав ёлу
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Пайхаммарлыкъ берилгенли он биринчи йылны гьаж къылагъан вакътисинде (миляди тарх булан 620-нчы йыл) Пайхаммарны ﷺ динге чакъырыв урлугъу ажайып топуракъгъа тюше ва бираздан шону тереклери оьсюп, уллу бола. Иманы барланы хыйлы йыллар азапдан ва гьызарлавдан къыйналгъанлары шоланы салкъынында басыла.
Ялгъан айта деп айыплагъан сонг ва маккалылар адамланы Гьакъ ёлдан тайышдырма къарагъанда, Пайхаммар ﷺ терен гьакъылын гёрсетип, (маккалы бутпереслер четим этмейген кюйде) гечелер гьар тюрлю къавумлар булан ёлугъувлар оьтгере.
Мадина шагьарда яшайгъанлар булан шат ёлугъув
Бир гече Пайхаммар ﷺ уьюнден Абу Бакр ва Али булан чыгъып, Зухал ва Шайбан къавумлар турагъан ерге гелип, Ислам динни гьакъында адамлар булан лакъыр эте. Абу Бакрны Зухал къавумлу бир адамы булан сорав-жавап гьисапда къужурлу къатнаву башлана. Бану Шайбан къавумну халкъы бир башлап инамлы жаваплар бере, тек сонг Есибизни динин къабул этерге-этмесге шекленип йибере. Ондан сонг Расулуллагь ﷺ Акаба деген ерден оьтмеге токъташа. Бу Мина деген долдагъы (Мадинаны къырыйлары) ер. Мунда ол бир-бири булан хабарлайгъан адамланы тавушларын эшите. Олагъа ювукъ гелгенде, Пайхаммар ﷺ Ясрибде (Мадина) яшайгъан Хазраж къавумлу алты уланны гёре. Олар – Асъад бин Зурар, Авф бин аль-Харис, Рафи бин Малик, Кутба бин Амир, Укба бин Амир ва Жабир бин Абдуллагь болгъан. Ясрибни халкъы оьзлени жугьут якъчыларындан эшитген кюйде, бу девюрде инсан урлукъгъа пайхаммар йиберилмеге тарыкъ. Ондан къайры, ягьудилер араплагъа: «Узакъ къалмай ол гележек, биз буса, ону артына тюшежекбиз ва сизин къырып битдирежекбиз, адитлени ва Ирамны халкъын къыргъандай» (Муслим), – деп айта болгъан. Олагъа ювукъ гелгенде, Пайхаммар ﷺ: «Сиз кимсиз?» – деп сорагъан. Олар: «Биз Хазраж къавумну адамларыбыз», – деген. Пайхаммар ﷺ: «Сиз ягьудилени якъчыларымысыз?» – деп билмеге сюйген. Олар: «Дюрбюз», – деп жаваплангъан. О заман Пайхаммар ﷺ: «Сизин булан лакъыр этме сюемен, олтурсагъыз ярамасмы?» – деп сорагъан. Олар рази болуп, бирче олтуралар. Шондан сонг, Пайхаммар ﷺ оьзюне Есибиз булан салынгъан элчилик борчну гьакъында айта, пайхаммарлыкъ не экенни, дин негер уьйретегенни англата, Къуръандан бир-бир аятлар охуй. Пайхаммаргъа ﷺ тынглагъан сонг, олар бир-бирине: «Гьей халкъ, бу чу ягьудилер бизин къоркъутагъан пайхаммар, бизден алгъа чыкъма къоймай, шолардан алдынлыкъ этейик, шону чакъырывуна сесленейик», – дей.
Бу адамлар Мадина шагьарны гьакъыллы инсанларындан болгъан. Гьали-гьалилерде бир-бирине къаршы юрюлген дав агьвалатланы олар унутмагъан. Энниден сонг динге чакъырыв давну токътатажагъын олардагъы умут арта ва: «Гьакъ кюйде, биз къавумдашларыбызны къоюп гетгенбиз, неге десе арабыздагъы оьчлюк ва ачувлукъ бизин айыргъан эди. Балики, сенден таба Есибиз бизин янгыдан бирикдирер. Биз оланы янына къайтып, сени чакъырывунгну гьакъында билдирербиз, биз къабул этген динни олагъа да къабул этмекни айтарбыз. Сенден таба Есибиз бизин гертиден де бирикдирсе, сен бизин учун лап аявлу адам болажакъсан», – деп билдире.
Мадинагъа къайтгъанда бу адамлар шо якълагъа Пайхаммарны ﷺ чакъырывун етишдире. Шоланы гьаракаты булан узакъ къалмай Мадинада яшайгъан ансарланы («ансар» – Пайхаммарны ﷺ кёмекчилери, мадиналылар демек) арасында Расулуллагьны ﷺ гьакъында сёйленмейген ожакъ къалмай.
Пайхаммарны ﷺ Айша булан уьйленивю
Пайхаммарлыкъ берилген он биринчи йылны шаввал айында Расулуллагь ﷺ Айша булан гебин къыя. Айшагъа шо заман нече йыл болагъаны гьакъда тюрлю кюйде айтыла. Айша оьзю етишдирген гьадисге гёре, Пайхаммар ﷺ оьзюне гелешгенде огъар алты йыл, башгъалар айтгъан кюйде – етти йыл болгъан. Айшагъа тогъуз йыл битгенде Пайхаммар ﷺ ону Мадинадагъы уьюне гелтирген. Гьадисни бу риваятын Хишам бин Урвадан имамлар аль-Бухари ва Муслим оьзлени жыйым асарларында гелтире. Бу риваятда, Айша Расулуллагьгъа ﷺ пайхаммарлыкъ берилип, дёрт йыл битген сонг, тувгъан деп гьисап этиле. Арабстанда къызлар тез уллу бола ва булай уьйленивде тамаша зат болмагъан. Ондан къайры, Айша тенглилеринден чалт оьсе болгъан.
Амма башгъа тарихи маълуматлагъа, башгъа гьадислеге гёре, Айша Расулуллагьгъа ﷺ пайхаммарлыкъ берилген сонг тюгюл, пайхаммарлыкъ берилгенче дёрт йыл алда тувгъан. Шолай деп гьисап этсе, Пайхаммар ﷺ Айша булан огъар он дёрт йыл болагъанда гебин къыйгъан, уьюне буса, огъар он етти яда он сегиз йыл болагъанда гелтирген. Ибн Исхакъ ва ат-Табари йимик имамланы пикрусу шолай деп токъташдыра.
Шо пикруну токъташдырагъан бир-нече далил гелтирейик.
Биринчи далил. Айша къызардашы Асмадан он йылгъа гиччи. Асма Мадинагъа гёчгенче йигирма етти йыл алда тувгъан. Шолай буса, Мугьамматгъа ﷺ пайхаммарлыкъ берилген вакътиге огъар он дёрт йыл бола болгъан. Шондан англашылагъан кюйде, Айша Мугьамматгъа ﷺ пайхаммарлыкъ берилгенче дёрт йыл алда тувгъан бола.
«Аль-Истиаб» деген китабында Ибн Абд уль-Барр ва «Тариху Димашки» деген китабында Ибн Аскир, Ибн Абу Заннадны сёзлерин аль-Асмаи етишдирген кюйде, булай яза: «Абу-Бакрны къызы Асма Айшадан он йылгъа уллу эди». Бу гьадисни етишдиргенлер инамлы адамлар.
«Марифа ас-Сахаба» (Асманы яшав ёлу) деген китабында Абу Нуайм булай яза: «Асма гьижрадан 27 йыл алда тувгъан ва гьижраны 73-нчю йылында 100 йыллыкъ чагъында, уланы Абдуллагь бин Зубайрны оьлтюрген сонг, бир-нече гюн битип, Маккада гечинген».
Асманы тувгъан гюнюн токъташдырагъан далил, деп Абу Нуайм гелтиреген Асма оьзю айтгъан шу сёзлер санала: «Мен Амр бин Навфалны уланы Зайд Каабагъа таянып: “Гьей къурайшит жамият, сизин арагъызда менден къайры бирев де Ибрагьимни динин юрютмей”, – деп айтгъан шу сёзлени эшитген эдим».
Зайд къурайшитлер Каабаны янгыртып къурагъанда оьлген. «Ат-Табакат» деген китабында Ибн Саад язагъан кюйде, шо бола пайхаммарлыкъ берилгенче беш йыл алда. Шо вакътиде Асмагъа тогъуз йыл бола болгъан, Айша буса, шо агьвалатдан сонг, бир йыл гетип тувгъан. Айша пайхаммарлыкъ берилген сонг, дёрт йыл гетип тувгъан деп айта буса, къызардашланы арасындагъы йылланы гьисап алгъанда, Асма шо вакътиде тувуп да битмеген, амма шолайлыкъ тарихи маълуматлагъа къыйышмай.
Экинчи далил – Айша оьзю айтгъан шу сёзлер: «Пайхаммар ﷺ Маккадагъы заманда огъар Куръанны шу аяты тюшюрюлдю (маънасы): “Тек Сагьаты (Къыямат Гюнню) – олагъа белгиленген болжал. Ва шо Сагьат – лап авур ва аччы” («Аль-Камар» деген сура, 46-нчы аят). Шо вакътиде мен къыз (аль-жарият) чагъымда эдим ва оюнлар ойнай эдим» (Бухари).
Имам ат-Табари Къуръангъа язгъан баянлыгъында Ибн Аббасны шу сёзлерин гелтире: «Бу аят тюшюрюлюп, Бадрдагъы къазават болгъанча етти йыл оьтген». Шолай болгъанда, бу аят гьижрадан беш йыл алда ва пайхаммарлыкъ берилген сонг, сегиз йыл гетип тюшюрюлген. «Аль-жарият» деген сёз «жагьил къыз» демек бола. Жагьил къыз буса, оьрюм чагъына етген адам бола. Араплар бу сёзню жагьил къызлагъа байлавлу къоллай болгъан. Бу аят тюшюрюлгенде Айшагъа нече йыл болгъан дагъы? Биринчи пикругъа гёре, огъар шо заман дёрт йыл бола болгъан, тек шо чагъындагъы къызлагъа «аль-жарият» (жагьил къыз) деп айтылмай. Мундан англашылагъан кюйде, биринчи пикру янгылыш.
Экинчи пикругъа гёре, бу аят тюшюрюлген заманда огъар он эки йыл бола болгъан, шо буса «аль-жарият» деген вакътиге къыйыша.
Бирдагъы далил. «Ат-Тарих» деген китабында имам ат-Табари булай яза: «Абу Бакр жагьилияны девюрюнде Абдул-Уззаны къызы Кутайлат булан уьйлене. Булагъа Абдуллагь ва Асма тува. Жагьилияны девюрюнде ол Амирни къызы Умму Руман булан да уьйленген. Мундан Абдуррагьман ва Айша тува. Ону бу яшлары шу эки къатындан жагьилияны девюрюнде тувгъан». Бу тарихи маълуматдан англашылагъан кюйде, Айша пайхаммарлыкъ берилгенче алдын тувгъан. Дёрт йыл алда тувгъан бола.
Пайхаммар ﷺ Айшагъа гелешегенде огъар он дёрт йыл бола, деп токъташдырагъан дагъы да кёп далил ва гьадис бар. Оланы барысын да энни гелтире турмаса да ярайдыр.
(Давамы гелеген номерде)
