Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Салама ибн Кайс аль-Ашджаи
Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Салама ибн Кайс аль-Ашджаи
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Бажарывлу асгербашчы
Умар ибн аль-Хаттаб адамланы гьайын этип, Мадинаны авулларын къаравуллап, шо гече юхламай эди. Базарланы, уьйлени ва майданланы айланып, аль-Фарукъ Пайхаммарны ﷺ лап яхшы асгьабаларын эсине ала. Ахваз деген шагьарны къолгъа алмакъ учун, ол асгербашчы этип кимни белгилемеге герекни гьакъында ойлаша. Артда да арив ой гелип, ол: «Мен шо адам булан уьстюнлюкге етермен! Аллагь ﷻ буюрса шону кёмеги булан бизге уьстюнлюк болар!» – деп сююнюп йибере.
Артдындагъы гюнню эртенинде Умар оьз янына Салама ибн Кайс аль-Ашджаини чакъырып, огъар: «Перслени Ахваз деген шагьарына чыгъагъан походну асгербашчысы этип мен сени белгилеймен. Бутперес душманлар къаршы болгъанда, сиз оланы Ислам динге чакъырыгъыз. Дин къабул этме сюйсе, олагъа сайлама имканлыкъ беригиз. Эгер олар уьйлеринде къалып ва сизин яныгъызда болуп, оьзге бутпереслеге къаршы дав этме сюймесе, секет тёлев борчлу болажакъ ва давда тюшген байлыкъдан олагъа пай тиймежек. Амма олар сизин яныгъызда болуп башгъалагъа къаршы дав этсе, сизин йимик ихтитярлары оланы да болажакъ ва сиз этегенни олар да этме герек.
Динни къабул этмеге сюймегенлени, жизья тёлев салып, парахат къоюгъуз. (Жизья – бусурман тюгюллер бусурман пачалыкъгъа тёлейген налог. Шо налог саялы, бусурманлар оланы оьзюн ва малын аман сакълай. Шо налог гьакъылбалыкъ чагъына етишген, башындан тайышмагъан азат эргишилеге салына. Авруйгъанлар, яшлар, къатынгишилер, къуллар, къартлар бу налогдан эркин. Жизья тёлейгенлени бусурман пачалыкъ аман сакълай ва динин юрютмеге ихтияр бере).
Давда уьст болгъанда, оьчлюкге ер къоймагъыз, хыянатлы болмагъыз, биревню де къыйнамагъыз ва яшланы оьлтюрмегиз», – деп буйрукълар берди.
Салама: «Гьей бусурманланы башчысы, тынглайман сагъа ва шолай этермен», – деп жавап бере.
Бир-бирини къолларын къысып алгъанда, Умар ону асил кюйде походгъа узата ва огър кёмек этсин деп Есибизге дуа эте.
Асгербашчыны терен гьакъылы ва походну авурлугъу
Умар Саламаны ва ону асгерини алдына салынгъан борчну уллулугъун ва авурлугъун бек яхшы англай. Ахваз тав ердеги шагьар, огъар ювукъ гелмек учун ёллар да яман, къыйын да дюр. Басрадан бираз аридеги бу ерде кёп бекликлер ерлешген ва о якъларда къоркъувну билмейген къоччакъ курдлар яшай болгъан.
Саламаны асгери бу якъланы къолгъа алмагъа яда тергевню тюбюнде сакълама тарыкъ. Басра шагьарны ва ону айлана якъларын перслени гьужумуна ёл къоймас учун, Ахвазны къолгъа алма ва шонда Иракъны аман сакъламагъа деп беклешмеге тарыкъ.
Ахвазны топурагъына етишгендокъ, бусурманланы асгери бу якъланы къыйынлы табиат шартларына къаршы бола. Асгер тик ярлардан къыйналып гётериле, батмакълыкълардан чыгъа, аврувлагъа тарый. Гече де, гюн де адамлар агъулу йыланлагъа, акъыраплагъа да «дав» эте. Амма Салама ибн Кайсны ругь къаттылыгъы къалгъанлагъа гюч бере ва бары да къыйынлыкълар енгил гёрюне, четим масъалалар тынч чечиле. Заманда бир Салама асгерине юрек исиндиреген сёз айтып, оланы ругьун гётере. Гечелер ол Къуръан аятлар охуп, асгер бирден-бир ругьлана.
Бусурманланы халипасы айтгъан буйрукъдан тайышмай, Салама ибн Кайс шагьаргъа етишгенде, Ахвазны халкъын Ислам динни къабул этмеге чакъыра. Амма олар шо таклифни тюбюкъарадан гери ура. Шо заман олагъа жизья тёлемек айтыла, тек олар шону да оьктем кюйде инкар эте. Бу ишлерден сонг, бусурман асгерге олагъа дав этмек къала.
Дав ва ажайып къоччакълыкъ
Оьжетли ва къанлы дав башлана: эки де якъ жанын аямай ябуша, булай урушлар тарихде дагъы болмагъандай гючлю юрюле. Давну натижасында бусурманлар уьст бола, бутпереслер утдура.
Урушлар битген сонг, Салама ибн Кайс асгерни арасында душманны малын пайлама башлай. Къолгъа тюшген затланы арасында багьалы ва сийрек ёлугъагъан къыйматлыкъны гёрюп, Салама шону Умар ибну аль-Хаттабгъа савгъат гьисапда бермеге дурус гёре. Шо саялы, ол асгерчилеге булай дей:
– Бу къыйматлы затны барыгъызны да арасында пайласа, гьаригизге бир зат да дегенлей тюшмежек. Биз шону бусурманланы башчысына йиберсек, разимисиз?
– Разибиз, – дей асгерчилер.
Къыйматлыкъны къутукъгъа да салып, Салама оьзюню Бану Ашджаа деген къавумундан бир адамны сайлап, булай буюра:
– Сен ва сени къуллукъчунг Мадина шагьаргъа барыгъыз, бизин уьстюнлюгюбюзню гьакъында айтыгъыз ва шу савгъат булан сююндюрюгюз ону.
Саламаны элчиси Умар булан ёлугъа
Бану Ашджаа къавумлу шо адам булай хабарлай: «Къуллукъчум булан Басрагъа гелип, Салама берген акъчагъа уьстюне минип сапар этме болардай эки гьайван сатып алдыкъ ва шоланы сыртына ёлда тарыкъ болажакъ сурсатланы юкледик. Шондан сонг биз тез-тез ёлгъа чыкъдыкъ. Мадинагъа гелгенде, бусурманланы пачасыны гьакъында сорама башладым. Бираздан мен ону пакъырлагъа аш оьлеше туруп тапдым. Ол, одаман йимик, асатаягъына таянып эретургъан эди. Адамланы бошгъапларыны ичине къарай туруп, ол къуллукъчусуна: “Ярфаа, шу адамлагъа эт сал. Булагъа экмек, каш къош…”, – деп айта эди.
Бизин гёргенде, ол: “Олтуругъуз”, – деди. Биз адамланы арасында олтурдукъ, аш берилди ва биз дамагъыбыз чыгъып ашадыкъ.
– Бизин ашатып ва ичиртип тойдургъан Аллагьгъа ﷻ макътав болсун, – деди.
Ашап, ичип битгенде мен огъар:
– Гьей бусурманланы башчысы, мен сагъа тапшурув булан гелдим, – дедим.
– Къайдан? – деп ол сорады.
– Салама ибн Кайсдан, – дедим.
– Салама ибн Кайсгъа ва ону адамына салам болсун. Асгерибизни гьакъында билдир магъа.
– Бусурманланы башчысы, сен айтгъан кюйде этермен, – дедим.
Шолайлыкъ булан мен огъар етишген уьстюнлюгюбюзню айтдым ва асгердеги гьалны суратладым.
– Аллагьгъа ﷻ макътав болсун! – деп ол сююндю.
Сонг магъа:
– Къолунгдагъы бу недир? – деп сорады.
Мен:
– Яратгъаныбыз душмандан уьст болмагъа кёмек этди бизге ва къолгъа тюшген байлыкъны арасында Салама муна шуну да тапды. Асгерчилеге шону сагъа йибермекни тиледи. Бары да рази болду.
Сонг мен огъар о къутукъну ювукъ этдим. Ачып ичиндеги къызыл, сари ва яшыл тюсдеги багьалы ташланы гёргенде, ол еринден атылып туруп, къутукъну ерге атды. Къутукъну ичиндеги багьалы ташлар якъ-якъгъа яйылды.
Магъа багъып бурулуп, ол къатты кюйде: “Жый шуланы”, – деди. Ярфаа дейген къуллукъчусуна буса: “Токъала шону, къызгъанмай токъала!” – деп буюрду. Мен къутукъдан яйылгъан ташланы жыйма башладым, Ярфаа буса шо мюгьлетде тёбелей эди мени. Сонг ол: “Эретур, пис, сен буса, Ярфаа, ону токъалагъанынг таман”, – деди.
Шондан сонг ол магъа:
– Аллагь ﷻ булан ант этемен, асгерни арасында бу затланы оьлешгенче олар яйылса, сагъа ва сени ёлдашынга бир балагь тюшерни гьайын этермен, – деп билдирди.
Бир затгъа да къарамай, мен шоссагьат гери къайтмакъ учун ёлгъа чыкъдым. Саламаны янына гелип, огъар:
– Сен магъа тапшургъан ишде Есибизни берекети ёкъ эди. Сагъа да, магъа да уллу балагь къопгъанча, шу байлыкъны тез-тез асгерни арасында пайла, – дедим.
Шолай деп айтып, мен огъар болгъан ишни хабарладым. Асгерни арасында шо байлыкъны пайламай туруп, Салама еринден тербенмеди».
(Давамы гелеген номерде)
