Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Амр бин аль-Ас
Пайхаммарны ﷺ асгьабалары: Амр бин аль-Ас
Иерусалимни къутгъарывчусу
(Давамы. Башы алдагъы номерлерде)
Гьар адамны яшавда айрыча оьз ери, негер буса да гьюнери бола. Инсан Ер юзюне не учун яралгъанын билеген заманда, ону яшав ёлу эки къат енгил оьте деп гьисаплана. Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ бу сёзлерин кёплер эшитгендир: «…Гьар ким не учун яралгъан буса, шогъар шо зат енгил болажакъ» (Муслим).
Пайхаммарны ﷺ асгьабалары бу къайдадан къалышмай. Оланы гьариси оьзюне салынгъан борчну бюдюремей оьр даражада кютген. Оланы бирлери хыйлы санавда Пайхаммарны ﷺ гьадисин тапшургъаны булан белгили. Масала, Абу Гьурайра ва Анас ибн Малик йимик. Башгъалары: Абдуллагь ибн Аббас ва Абдулла ибн Масъуд йимиклери, Къуръанны яхшы билегени булан айтылгъан. Халит ибн аль-Валит ва Саад ибн Абу Вакъкъас йимиклери буса, дав майданда къоччакъ кюйде ябушгъаны булан танывлу.
Бугюн буса, Пайхаммарны ﷺ Амр бин аль-Ас дейген ажайып асгьабасыны гьакъында хабарлама сюебиз. Ону атасы аль-Ас бин Ваил – жагьилийяны девюрюнде арап къавумланы ёлбашчыларындан болгъан. Анасы буса къараваш къатын болгъан. Бир-бир гюллевючлер енгил гьакъыллы адамланы гьакъгъа тутуп, Мисрини гьакими болгъан Амргъа ол межитни минбарына минегенде, анасы ким болгъан деп соратдырта болгъан. Амр ачувун басылтып, саламат кюйде туруп: «Анамны аты – Набиату бинт Абдулла. Ислам дин яйылгъанча алдын арап чапгъынланы бирисинде ол есирликге тюшюп, базарда къул гьисапда сатылгъан болгъан. Ону Абдулла бин Жадъан сатып ала ва сонг атама савгъат эте. Ол шондан яш таба, мен туваман. Гюллейгенлигинден юреклери ярылып барагъанлар магъа шу сорав бергенинг саялы сагъа акъча бережеклер, энни шолардан гьагъынгны алмагъа боласан», – деп жавап бере болгъан.
Эфиопияны пачасына къурайшитлерден гелген элчи
Къурайшитлени зулмусундан тазза инжинген Пайхаммарны ﷺ биринчи асгьабалары динин сакъламакъ учун, Эфиопиягъа гёчмеге гьажатлы болгъанда, оланы гери къайтартмагъа деп ан-Нажаши пачагъа бутпереслер Амрны йибере. Амр да ан-Нажаши де алдан берли къурдашлыкъ юрюте болгъан. Амр огъар хыйлы савгъатлар гелтирип, олар бир-бирине исси алгъышлар айтып битгенде, Амр пачагъа: «Гьакъ кюйде, бизин къавумлу бир гюп динибизге арт берген, ата-бабаларыбызны динин къоюп, оьзлеге янгы дин тапгъан. Якълавгъа умут булан олар сизин уьлкегизге гелген. Оланы динине ва халкъына гери къайтартмакъ учун, мени мунда Маккалы къурайшитлени уллулары йиберди», – деп бидире.
Ан-Нажаши шо гюпню оьзюню янына гелтиртмекни буюра. Ол бусурманлагъа сайлагъан динини, сужда этеген Есини, артына тюшген Пайхаммарыны ﷺ гьакъында соравлар бере. Булардан эшитген жаваплар пачаны юрегин инамлыкъдан ва парахатлыкъдан толтура: буланы динин пачаны жаны ушата ва ан-Нажаши гьатта оьзюн де шо динни гесегидей гьис эте. Натижада пача Амргъа бары да савгъатларын къайтарып, уьлкесине гелгенлени къурайшитлеге бермеге рази болмай.
Амр бин аль-Ас Маккагъа къайтмагъа турагъанда, ан-Нажаши ону янына гелип: «Гьей Амр, шунча гьакъылны ва билимни еси де болуп, неге сен гьалиге ерли Мугьамматдан ﷺ аридесен? Яратгъаным булан ант этемен, ол айрокъда сизге (араплагъа) ва умуми оьзге адамлагъа Есибиз булан йиберилген элчи», – дей. Амр тамаша кюйде ан-Нажашиге къарап: «Эфиопияны пачасы, бу сёзлени мен сенден эшитеменми?» – деп ажайып бола. Ан-Нажаши огъар: «Яратгъаным булан ант этемен, менден эшитесен! Гьей Амр, магъа тынгла, Мугьамматгъа ﷺ инан. Ол янгыз Гьакъ булан гелген», – деп ойларын ачыкъ эте.
Кёп ойлашгъан сонг, Амр бин аль-Ас гьакъ юрекден имангъа геле
Амр ватанына къайтмакъ учун ёлгъа чыгъа. Амма ан-Нажаши айтгъан сёзлер ону юрегине тие ва ол шо гьакъда кёп ойлаша. Гьар ойлашгъан сайын, ол Мугьаммат ﷺ гертини айтагъангъа, ону таза юреклигине ва адамлагъа языкъсынагънына тюшюне. Амма Пайхаммарны ﷺ алдына Амр янгыз гьижраны сегизинчи йылында бармагъа токъташа. Ол Расулуллагь ﷺ булан ёлукъмакъ учун, Мадинагъа багъып ёлгъа чыгъа ва ёлда Халит бин Валит ва Усман бин Талгьа булан ёлугъа: олар да шо мурат булан, Пайхаммарны ﷺ гёрмеге деп бара болгъан.
Мадинагъа етишгенде бу уьчёв Пайхаммарны ﷺ янына геле. Халит ва Усман Пайхаммаргъа ﷺ ювукъ гелип, огъар амин болажагъына ант эте. Сонг Пайхаммар ﷺ Амргъа къолун узата, ол шоссагьат Расулуллагьны ﷺ къолун эки де къолу булан тута. Пайхаммар ﷺ огъар: «Гьей Амр, ненг булан гелдинг?» – деп сорай. Амр: «Есим алда этген гюнагьлырмдан менден гечсин деген негет булан сени алдынгда ант этмеге сюемен», – деп бидире. Пайхаммар ﷺ: «Гьакъ кюйде, Ислам дин ва гьижра алда этилген бары да гюнагьлардан чая», – дей огъар.
Бу ёлугъув Амргъа шонча да уллу таъсир эте, ол сонг булай айта болгъан: «Аллагь ﷻ булан ант этемен, мени гёзлерим Расулуллагьгъа ﷺ къарагъаны булан тоймады ва мен огъар Ол Есине гетмей туруп (герти дюньягъа гёчмей туруп) дагъа къарап болмадым».
Пайхаммар ﷺ Амр бин аль-Асгъа пайхаммарылкъ къарав булан къарагъан болгъан. Демек, Пайхаммар ﷺ бу адамда айрыча гьюнерлени гьис эте ва «Зата Саласил» деген къазаватда бусурманланы асгерине ону башчы этип белгилей (бусурманланы асгеринде шо вакътиде мугьажирлерден ва ансарлардан уллу асгьабалар болгъанына да къарамайлы).
Адамланы гьакъ ёлгъа къайтарывда Абу Бакргъа кёмек этив
Пайхаммардан ﷺ сонг, бусурманланы халипасы этип Абу Бакр сайлангъанда, Амр динге арт бергенлеге къаршы дав этегенелени ал сыдраларында ябуша болгъан. Шолай бир походну барышында ол Амир деген къавумгъа гелип, ону уллусу Куррат бин Хубайрат булан ёлугъа. Куррат динге арт бермеге сююп, огъар: «Гьей Амр! Гьакъ кюйде, амалсыз яшайгъанлагъа секет тёлетдирегенликни араплар ушутмай. Эгер сиз шоланы бу гьалда парахат къойсагъыз, олар сизин артыгъызгъа тюшежек ва таби болажакъ. Эгер шолай этмесегиз, айланагъызда биревню де жыймагъа болмассыз», – деп билдире. Шо заман Амр: «Адаршай сагъа, гьей Куррат! Араплар динин къояр булан сен бизин къоркъутма сюемисен?! Аллагь ﷻ булан ант этемен, анангны къошунда (палаткасында) яшынсанг да, сен оьзюнге чет ер тапмассан», – дей огъар.
Абу Бакр ас-Сиддик оьлгенде, бусурманланы халипасы этип Умар бин аль-Хаттаб сайлангъан сонг, ол оьзюню янына Амрны чакъырып, динни сакъламакъ ва яймакъ мурат булан огъар пелен борчлар тапшура.
Палестинаны азат этив
Амр бин аль-Асны ёлбашчылыгъы булан бусурманлар Палестинаны топуракъларын къолгъа ала. Олар бир шагьарны арты булан башгъасын азат эте туруп, византия асгерни къачагъан гьалгъа сала. Амр Иерусалимни къамавгъа тута. Маккадан ва Мадинадан сонг, сыйлы якъдан уьчюнчю гелеген бу шагьар бусурманлар учун башлапгъы заман къыбла болгъан. Давну барышына гёре, византиялыланы пачасы Арьятун утаргъа умут уьзюп, шагьарны бусурманлагъа къоюп, къачып лагь бола. Бираздан Умар бин аль-Хаттаб кагъыз йиберип, Амр бин аль-Асны Иерусалимге ёлбашчы этип белгилей. Бу иш гьижраны 15-нчи йылында болгъан.
Бу агьвалатлардан сонг, Амр бин аль-Асны башчылыгъы булан бусурманлар Яратгъаныбызны динин Мисриге етишдире. Ондан таба буса, Африканы къалгъан ерлерине де Ислам динни яйыву узатыла. Бу ишлер 50 йылгъа ювукъ заманны ичинде юрюлген.
(Давамы гелеген номерде)
