Халкъланы дослугъу учунгъу гьаракат

Гьар кес оьзюню ватанын, халкъын сюедир, шолар учун къуллукъ этме де гьазирдир. Намусу, менлиги ва оьзденлиги бар гиши башгъача яшап болма герекмейдир. Яшав гёрсетеген кюйде, шолай инсанлар арада аз тюгюл, миллетине гьалал кюйде къолундан болагъанны эте, оьзлеге баракалла айтар деп де къарамай.

Бугюн шолай жагь адамланы бириси гьакъда айтма тийишли гёрдюк. Хадис Тетуев – сав Темиркъазыкъ Кавказда танывлу жамият чалышывчу. Ону яшаву ва иши Кавказ халкъланы арасында татывлукъ болдурувгъа, аралыкъланы ювукъ этивге багъышлангъан деп айтса, къопдурув болмас.

Хадис Инзрелович Къабарты-Балкъария республикада 1959-нчу йыл тувгъан. Ону тухум-тайпасы бырын заманлрдан берли усталары булан айтылгъан. Ондан къайры, Тетуевлени тухуму адамланы бирикдирме, эришгенлени ярашдырма болагъаны булан да айтыла гелген. Масала, ону уллатасына Ярашдарывчу Бадия деп айта болгъан. Таш ишлетеген Бадия устаны юртундагъы ва ювукъ арадагъы халкъланы ярашдырма бажарагъан пагьмусу да болгъан. Терен гьакъыллы ва яшав гёрген Бадияны янына ярашмакъ, масъаланы чечмек учун адамлар гелегенде, ол инг башлап сабур кюйде эки де якъгъа яхшы тынглай болгъан. Сонг болгъан ишни англагъанда, адилли ёлда эришгенлени ярашдырма, масъаласын чечме кюй таба болгъан. Биз эсгереген Хадис Инзрелович де ата-бабаларындан гелеген бу хасиятны, асил къылыкъны сакълама ва оьр даражада юрютмеге бажара: нечесе эришгенлени ярашдыргъан, маслагьат этген.

Хадис Тетуев яш йылларындан тутуп халкъыны тарихи, адатлары булан муштарлы болгъан, шоланы ахтарып билмеге къарагъан. Шо саялы тамаша да тюгюл ол тарихчи касбугъа охуп уьйренгени де. Амма экинчи оьр билим алып, ол экономист бола ва бу тармакъда 20 йыл гьалал кюйде ишлеген. Нальчикде налог инспекцияда загьмат тёкген Хадис Инзрелович оьзюню атына тамгъа тийме къоймай, таза ишлеген касбучу.

Къайда ишлесе де, Хадис Тетуев бир заманда да юреги тартагъан якъны унутмагъан: халкъына амин кюйде къуллукъ этген, жамият ва маданият чалышывгъа гёрмекли къошуму булан белгили. Ол «Къайсынгъа багъып 100 абат» деген фондну башын тутгъан. Бу жамият къурум Кавказны тарих ва маданият бай варислигин сакъламакъ учун гьаракат эте. Фондну аслу проекти – балкъарланы уллу шаири Къайсын Кулиевге багъышлангъан ону ата юрту Эл Тюбюдеги (Верхний Чегем) мемориал копмлексни ишин юрютюв. Бу якъ ажайып ер. Мунда Кавказны ва Россияны халкълары макънатис йимик тартыла, кёп сююп геле, неге десе дослукъну айланасында бирлешеген ер.

«Къайсынгъа багъып 100 абат» деген фондну башгъа проекти – «Алтын къол» деген аты булангъы халкъара фестивал. 2015-нчи йылдан тутуп юрюлеген бу фестивальда бизин уьлкебизни ва тыш пачалыкълы халкъланы вакиллери оьзлени яратывчулукъ усталыгъын аян эте, къолу булан этилген ишлерин гёрсете. Фестивальны аслу мурады – яратывчулукъгъа кюрчюленип, халкъланы арасында дослукъ болдурмакъ.

Къабарты-Балкъар пачалыкъ университетни тарихи факультетин охуп битдиргенде, Хадис Тетуев 1984-нчю йыл «Ныгъыш» деп аты булангъы жамият къурум ача. Шо къурумну гьаракаты булан балкъар тил школа программагъа къошула ва охув ожакъларда балкъар тилни даражасы артмагъа башлай. Бу иш янгыз тил масъалагъа тирелип къалмай, шондан башлангъан гьаракат бу бойдагъы халкъланы дослугъун беклешдирмек, бир-бирин англамакъ учун хыйлы кёмек этген. Язывчу ва публицист гьисапда Хадис Тетуев юзлер булан язгъан асарларында Кавказ халкъланы бирлиги, бир тамурдан амалгъа гелгенлиги ахтарыла. Ол бары да Кавказ халкълагъа ортакъ адатланы – къонакъгъа абурну, уллулагъа гьюрметни, гиччилеге рагьмулукъну ва оьзге къылыкъланы эсгере, шоланы аяп сакълама чакъыра.

Не иш юрютсе де, сюйсе шо депортация этилген балкъар халкъны гьакъындагъы маълумат жыйыв яда тарих булан байлавлу эришивлю масъалаланы пачалыкъ къурумлар булан тогъа тартыв болса да, оьзюню гьаракаты булан Хадис Тетуев гёрсетеген кюйде, Кавказ халкъланы аралыгъы бек тыгъыс ва бир-бири булан бырын заманлардан берли байлавлу. Гележегибиз де бизин халкълар учун – бир ва ортакъ.

Бизин гёзюбюзден къарагъанда, Хадис Тетуев янгыз балкъар халкъны оьзден уланы болуп токътамай, ол бизин Кавказ ожагъыбызда халкъланы арасында къардашлыкъ гьислени гючлендирме, татывлукъ болдурма къаст этип айланагъан инсан. Англайгъанлар гёреген кюйде, гьалиги девюрде лап къатты аралыкъланы да бузмагъа бола, халкъланы бир-бирине кисдирмеге бир зат да тюгюл. Шолай муратлагъа ишлейген, гьаракат этеген душманлагъа къаршы турмаса, бу къайдада уллу пелекет башланмагъа, авур гьаллагъа тарымагъа бола. Амма сав, тюз ойлашагъан гючлер де иннемей турмай, халкъланы арасында дослукъ сакълама къасткъылагъан, оьзюнден болагъан ишни этегенлер нечакъы да бар. Хадис Тетуев де лап шолайлардан.

Ол бизин эсибизге салагъан кюйде, гьакъ герти дослукъ ва татывлукъ бирче яшагъан бырын заманлардан башлана, тамуру тарихи вакътилерден геле. Гертиден де, оьмюр бою бир ожакъны авлетлери саналагъан Кавказ халкълар яшавгъа къараву ва гьакъыл якъдан да, маданият ва къылыкълары якъдан да, жамият жагьлыгъы ва намусгъа байлангъанлыгъы булан бир-биринден къалышмай. Бизин арабыздагъы бир-бир тил башгъалыкълар татывлукъда ва дослукъда яшамагъа пуршав этеген масъала тюгюл. Балкъарлар, къабартылар ва оьзге Кавказ халкълар бир тамурлу ва гележеги бир миллетлер, шогъар шеклик ёкъ.

Темиркъазыкъ Кавказны тав башларында бир-бирине ят тюгюл тюрлю халкълар яшай. Оланы бири де оьчлюкню, эришивлюкю яны бир заманда да болмагъан. Хадис Тетуев бизин халкъланы дослугъу аман сакълансын ва чечекленсин учун оьзюн аямай чалышагъан къоччакъ улан. Ону гьаракаты – оьр даражадагъы касбу бажарывлугъу ва намуслу жамият чалышыву – бир халкъгъа багъып авмай, бир миллетни башгъасындан артыкъ гёрмек учун юрюлмей. Олай зат ювукъ да ёкъ! Кавказдагъы бары да миллетлер бир-бири булан татывлукъда яшама бола ва яшама да герек. Муна шогъар бакъгъан Хадис Тетуевни гьаракаты.

Ол бойнуна алгъан иш, жамият гьаракаты Темиркъазыкъ Кавказда халкъланы арасында гелишлик, дослукъ болмакъ учун бакъдырылгъан. Натижада уллу Ватаныбызны беклешдиреген, пачалыкъны гючлю этеген бола. Булай пайдалы гьаракатны айланасында уьлкебиздеги сав гючлер, жамият къурумлар бир болуп, жыйылма герек деп ойлашабыз.

К. Н. Халкечев, «Къарачай халкъны конгресси» деген къурумну председатели;

А. И. Салпагаров, «Къарачай халкъны конгресси» деген къурумну Советини председатели;

Б. У. Джуккаев, «Къарачай халкъны конгресси» деген къурумну тамазаларыны Советини председатели.