Алгъа бармагъа къоймайгъан масъала
Гьар ким де пагьмусу ва бажарывлугъу булан уьстюнлюклеге етмеге ва умутларын яшавгъа чыгъармагъа болардай чечекленеген, бары да якъдан оьсген жамиятда яшамагъа сюедир.
Жамият шолайлыкъгъа гелмек учун не зат пуршав эте деп ойлашып къараса, мунаман деп гёрюнюп турагъан, чёп от йимик оьсген ва тамурлары булан адамланы яшавуна теренге гетген ажайып агьамиятлы масъаланы гёрербиз. Хыйлылар мени булан рази болур деп эсиме геле, шо масъала – урушбатчылыкъ ва коррупция деп айтсам. Урушбат – не йимик буса да бир зат, акъча яда иш, шону кёмеги булан жаваплы къуллукъда чалышагъан адамгъа законгъа къаршы чыгъагъан кюйде о-бу гьукму чыгъарывгъа таъсир этив.
Урушбат деген масъаладан хыйлы пачалыкъланы халкъы къыйнала. Бир-биревлер урушбатдан таба гьарам кюйде байыкъмагъа къарайгъанлыкъ жамиятда адилсизлик тувдура: тенглик ва бир йимик имканлыкълар кёбюсю адамгъа ёкъ затгъа айлана. Ондан къайры, бу жинаятчылыкъ экономикагъа да тувра таъсир эте. Урушбатчылыкъ жамиятны ишин тюзевлю, герекли кюйде ишлемеге пуршав эте, социальный къайда да низамсызлыкъ болдура. Даш-баш не заманда да болгъан. Хыйлы тарихи хабарларда айтылып белгили йимик, лап бырын девюрлерде де бу балагь оьмюр сюре болгъан. Амма бизин вакътилерде йимик ал заманларда урушбатчылыкъ шонча да генг кюйде яйылмагъан ва адатланып къалгъан деп къабул этилмей болгъан. Бир-бир жамиятларда урушбатчылыкъ шонча да яйылгъан чы, гьатта адам тувгъанча да ону яшавуна синген. Гьали-гьалилерде нарыстаны яшлар бавуна бермек учун къолну кисеге сукъмагъа тарыкъ эди буса, энни роддомгъа тюшмек учун да «мажникни» бошатмагъа тюше, уллу шагьарларда буса, акъчасыз къабурларда ер тюшмес.
Коррупцияны яманлыгъындан дюньядагъы хыйлы пачалыкълар оьсмеге ва экономика масъалаларын чечмеге болмай. Тамашамы дагъы, гьакимликни къолгъа алгъанлар гьукуматыны гьайын этегенни орнунда оьзлени гьайында буса, пачалыкъ алгъа бармайгъаны. Коррупция яйылгъанда шо пачалыкъны экономикасын кризисге гелтирип тозагъандан къайры, жамиятны бары да къатларына яман якъдан таъсир эте, алгъа барывгъа тогъас йимик бола ва оьсювню дагъыта.
Урушбатны къайдалары нечикдир?
Ахтарывчулар гьисап этеген кюйде, урушбат эки тюрлю бола: увакъ (гьар гюнлюк, тёбен даражадагъы) ва уллу (оьр даражалы). Биринчи гезикде урушбатчылыкъдан таба инсан гьар гюн яшавда ёлугъагъан о-бу масъалаларын чече.
Урушбатны бу къайдасы аслу гьалда ватандашланы чиновниклер булангъы аралыгъында ёлугъа. Мунда ватандашлар чиновникге яда ону агьлюсюне этеген савгъатлар гьакъда айтыла. Увакъ урушбатчылыкъ пеленче ватандаш къуллугъу болуп гьакимият булан къатнамагъа борчлу болгъанда арагъа чыгъа (савлукъ сакълав, билим алыв, суд ишлер, гьар тюрлю регистрациялар, асгерге чакъырыв, оьз аманлыгъы ва шолай башгъа тармакъларда). Баракалла билдирип, гиччирек савгъат яда бокъчадагъы «аз-маз» акъчалар кёплер булан урушбатчылыкъгъа да саналмайгъан болгъан. Шолайлыкъ аралыкъланы «беклешдиреген ва ювукъ этеген» йимик къабул этилеген болуп къалгъан. Бу масъала Дагъыстанда айрокъда бек яйылгъан десем ялгъан болмасдыр, неге десе бизин якъларда ватандаш жамият аякъгъа турмагъан ва бютюн халкъ тухумтайпа англавлар булан яшай ва шо саялы увакъ урушбатчылыкъ оьтесиз генг яйылгъан.
Даш-баш булан дав этмек нече де къыйын масъала, неге тюгюл урушбатчыны алагъанын алагъанда къолундан тутмагъа герек. Белгили йимик, дагъыстанлылар бола уруп ихтияр якълайгъан къурумлагъа урушбат масъалалагъа байлавлу арза язмагъа сюймей ва гьатта шону кёмеги булан оьзлер де гьазир «къуллугъун битдирмеге». Шо саялы Дагъыстанда урушбатны токътатагъан оьзге ерлерде къолаланагъан къайдалар осал ишлей.
Ислам дин бу масъалагъа нечик янаша?
Ислам динге гёре, кимесе бирев оьзюнюки тюгюлюн алмакъ учун башгъагъа нени буса да берегенлик урушбат деп санала ва шо уллу гюнагьлардан. Даш-баш Ислам дин булан къатты кюйде гери урула ва бусурмангъа, бусурман тюгюлге берилегени башгъа тюгюл. Шолайлыкъ булан алынгъан мал да гери урула, ону къоллайгъаны саялы да жаза болажагъы гьакъда хыйлы гьадислерде билдириле. Ислам дин урушбатны бары да къайдасын гери ура, гиччинев савгъат да гьалал этилмей. Урушбатны алыв, берив, гьатта арачы болув да шариат булан гьарам санала. Шогъар гёре Абу Гьурайра етишдирген хадисде айтылагъан кюйде, Мугьаммат Пайхаммар ﷺ урушбатны алагъанны, берегенни ва арачылыкъ этегенни де налаталагъан. Сыйлы Къуръанда айтылагъан кюйде, гишини малына ихтиярсыз кюйде еслик болув – гюнагь. Шо гьакъда Къуръанда булай айтыла (маънасы): «Арагъыздан биригиз законсуз ёлда башгъаланы малын ашамасын. Ондан сонг сиз барып шону (ихтиярсыз алгъаныгъызны пайын) гьакимиятны вакилине адамлардан алгъангъа гюнагь кюйде еслик этмек мурат булан бересиз, биле-биле туруп (гюнагь экенни)» («Аль-Бакъара» деген сура, 188-нчи аят).
Амма адам урушбат бермесе амалы къалмайгъан кюйде бирбир гезиклер бола. Адам урушбатсыз оьзюню ихтиярындагъысын, оьз малын алып болмайгъан заманда даш-баш булан шону алмакъ яратыла. Айтагъанымны англатмакъ учун мисал гелтирейим. Пеленче бирев ишге тюшмек учун урушбат бере буса, мунда уьч тюрлю кюй болмагъа бола. Биринчиси. Пеленче адам ишин биле ва шонда ишлемеге ихтиярлы бола туруп, акъча бермесе шо ишге тюшмеге болмай ва башгъа иш тапмагъа бажарылмай буса, ол гьакъ тёлеп шогъар тюшмеге бола. Шолайлыкъ булан ол къазангъаны яратылагъанларындан санала. Экинчиси. Эгер пеленче адам сайлагъан ерде ишлеп бола, ишин де биле, тек шо кепдеги башгъа ерге тюшмеге бола туруп, оьзю сюйген ерге тюшмек учун урушбат бере буса – шо (бергени) гьарам санала. Амма ишге тюшген сонг огъар онда ишлемеге яратыла ва къазанчы да яратылгъанларындан болур. Уьчюнчюсю. Пеленче адам ишин де билмей, шогъар къыйышмай туруп, ишге тюшмек учун урушбат бере буса – шо гьарам. Ол алагъан алапа да – гьарам. Бу кюйдеги къайда оьзге гезиклерде де гьисапгъа алына, къоллана Пайхаммар ﷺ урушбат ишге къошулгъанланы барысын да налатлагъан гьадисге бирдагъы керен агьамиятыгъызны бакъдырар эдим. Аллагьны Элчисини ﷺ налатындан дагъы не яман зат болур?! Дюньялыкъны аз заманлыкъ леззети учун шолай такъсыргъа лайыкълы болмагъа тюшеми дагъы?
Бу масъаланы кюрчюсю недир, неге шо арагъа чыгъа ва нечик шогъар къаршы турмагъа бола экен? Бу гьакъда кёп пикру алышдырыла, о-бу ёллар таклиф этиле, амма эсгерилген ва оьзге шолай масъалаланы алдын алагъан къайдалар Ислам дин булан алданокъ гёрсетилген (оьзге динлерде йимик). Пайхаммарны ﷺ гьакимликни къолунда тутгъанлагъа багъышлангъан, оланы жаваплыгъы гьакъда ажайып терен маъналы сёзлери етишген бизге. Абдуллагь ибн Умар эшитген кюйде, Расулуллагь ﷺ булай айтгъан деп бар: «Гьар кимигиз де сирив багъывчусуз ва сиривюгюзге жаваплысыз. Эргиши агьлюсюнде багъывчу ва ожагъындагъылар учун жаваплы. Къатынгиши агьлюсюнде багъывчу ва эрини уьюне жаваплы. Къуллукъчу хожайыныны малына багъывчу ва шогъар жаваплы. Муна, шолай гьар ким де оьзюню табилигиндеги затгъа багъывчу» (Бухари, Муслим).
Есибиз Аллагь ﷻ башгъаны уьстюнде гьакимлик этмеге ихтияр берген яда башгъаны малына жаваплы гьар ким де оьзюн сирив багъывчу йимик тутмагъа герек. Олай адам гьакимликни Аллагьу таала уьстюне салгъан жаваплыкъ йимик къабул этмеге герек. Гьакимлик – байыкъмкакъ яда сюйгенин этмек учун берилмей, шо саялы жавап бермеге тюшежекни билмеге тарыкъ. Гьаким болмакъ – оьз-оьзюнден кеп алмакъ, адамланы алдында мунаман деп гёрсетмек учун да тюгюл. Бек илиякълы ва йымышакъ хасиятлы адам о-бу гьукму чыгъартагъанда гьакимиятлыкъдан пайдаланмай, урушбатны гери урмай сакъланмагъа болмай къалмагъа бола. Адилли гьукму чыгъартмакъ учун ону янына гелеген адамлар чы огъар умут эте, аркъа таяй. Пайхаммар ﷺ оьзю де, ону халипалары да таза пачаланы уьлгюлери болгъан. Биз билеген кюйде, Расулуллагь ﷺ сав оьмюрюн оьтесиз пакъыр яшавлукъда йиберген.
Айша хабарланып гелген кюйде, оланы ожагъында исси аш этмеге имканлыкъ болмайгъан саялы (ярлылыкъдан) жумалар булан печде от ягъылмай болгъан. Пайхаммар ﷺ ва ону агьлюсю шолай заманларда кабахурма ва сув булан къала болгъан. Ону ихтиярында юзлер, минглер булан алтын ва гюмюш акъча бола болгъан, тек ол шоланы бирисине де оьз пайдасы учун тиймеген.
Мадина шагьарда яшайгъан гьар пакъыр адам да: «Бу мени ёлбашчым ва пачам, яшаву да меники йимик ярлылыкъда, ону да масъалалары меники йимик, шо саялы мени тынч кюйде англар», – деп айтма болгъан. Пайхаммарны ﷺ халипалары да лап шолай яшай болгъан. Умар халипа оьзюню саламатлыгъы ва оьз пайдасына ойлашмайгъаны булан хыйлы йыллагъа адамланы эсинде къалгъан. Айтылагъан кюйде, ол ямав-ямав эсги бир опуракъ булан юрюй болгъан. Ону къуллукъчусу да болмагъан, яяв аякъдан юрюген, неге десе пачалыкъны хазнасындан халипа учун артыкъ харж этилегенни сюймей болгъан. Болгъан бир тамаша иш Умар халипаны таза юреклигин арив кюйде исбатлай. Бир гезик лакъырт этмеге сююп ону уьстюне къурдашы геле. Шо вакътиде Умар гьукуматны кагъызлары булан долана болгъан. Къурдашын гёргенде, ол сююнюп, къучакълашып, пачалыкъ яда оьз иши булан гелгенин сорай огъар.
Къурдашы Умарны гёрмеге сююп, къуллугъу да ёкъ экенни билдире. Шо заман халипа алдындагъы бир майчыракъны сёндюрюп башгъасын ягъа. Къурдашы олайлыкъны англамай, майчыракъны бирисин сёндюрюп, башгъасын якъмакъны не маънасы барны сорай. Халипа англатгъан кюйде, ол кагъызлар охуйгъан замандагъы биринчи майчыракъ уьлкени хазнасындан алынгъан, шо саялы ол ону оьз пайдасына къолламагъа болмай. Экинчисин буса, ол оьзюню акъчасына алгъан ва оьз ишлери булан машгъул болагъанда ону ягъа. Муна шулай адамлар халкъны эсинде асрулар боюнда къала. Башгъалагъа шондан уьлгю алмагъа яхшы болур. Макъалабызда эсгерилеген бу балагьдан нечик къутулмагъа бола дагъы?! Кимден, къайсы якъдан кёмек излемеге тарыкъ? Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ заманындан баш алагъан бир хабарны да гелтирейик.
«Аллагьны ﷻ буйрукъларын кютюп, гери урувларындан сакъланагъанны ва шоланы юрютмейгенни уьлгюлерин гемеде болгъан гьал булан тенглешдирмеге ярар. Денгизде юзеген гемеде бир-биревлени ери оьрде, башгъаланыки – тюпде болажакъ. Тюпдегилер сув ичмеге сюйгенде олар оьрге чыкъмагъа тарыкъ болажакъ. Амма шолайлыкъ оьрде турагъанлагъа пуршавлукъ этежек. Шо саялы тюпдегилер оьрдегилеге булай айтажакъ: – Гемени тюбюнде биз тешик этейик. Шолайлыкъ булан оьрдеги сизге биз четимлик этмесбиз ва сув ичип гьажатыбызны да битдирмеге болурбуз. Уьстдеги адамлар шолайлыкъ булан рази болса, геме батылып, бютюн халкъ оьлежек. Амма уьстдегилер тешик этивге къаршы чыкъса, эки де гюп сав къалажакъ» (Аль-Бухарини жыйымында гелтирилеген гьадис). Бусурман алимлер ёмакъ къайдада айтылгъан бу гьадис урушбатчылыкъны тюп маънасын ача деп гьисап эте. Бир якъдан къарагъанда, пеленчелени гьажаты кютюлежек, амма гьакъыкъатда буса, бютюн жамиятны сан-саны тозулажакъ. Ондан къайры, булайлыкъгъа да агьамият бермеге тюше: урушбатчылыкъ – береген де, алагъан да, сёйлешип, эки де якъ рази болуп этилеген иш. Булай гьалда гюнагь эки де якъгъа бола. Шо саялы эсгерилген гьадисде гемени тешмесе де, оьз еринде иннемей парахат турагъанлар аслу роль ойнайгъаны гёрсетилген.
Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айта (маънасы): «Борч затланы кютювде ва гери урулагъанлардан сакъланывда бир-биригизге кёмек этигиз ва гюнагь иш этивде, Аллагьны ﷻ дазуларындан чыгъывда кёмек этмегиз. Аллагьгъа ﷻ таби болугъуз, неге десе тынгламайгъанлагъа Ону такъсыры къатты бола» («Аль-Маида» деген сура, 2-нчи аят). Намусгъа гёре яшайгъанда, ачыкъдан гери урулагъан затны яхшы англайсан ва гери урулмайгъанны да билесен. Эгер, мисал учун, сизинки тюгюлню «закон» ёлда сизге берсин деп, гьакимиятда ишлейгенни сатып ала бусагъыз, шолайлыкъ Ислам динде гери урула (гьарам). Ялгъан ва урушбат булан алмагъа сюегенигиз – пачалыкъныкими, оьзге адамныкими – башгъа тюгюл.
Эгер пеленче адамны ихтиярына гёре оьзюнюкин алмагъа яда тюзлюгюн исбат этмек учун урушбат бермеге борчлу эте ва дагъы ёл къоймай буса, янгыз этдиреген гиши гюнагь къазана, неге тюгюл масъаланы законлукъ ва адиллик булан чечмеге имканлыкъ бермей. Яшавда ёлугъагъан гьар тюрлю гьалларда къайсыбыз да гьукму чыгъарывда, намусуна таянмагъа ва дин якъдан гьалал-гьарамны гёз алгъа гелтирип ойлашмагъа герек деп эсиме геле. Гьакимлигин къоллап ва жамиятдагъы гьалындан пайдаланып, урушбат булан къазанып, байыгъып кёплер бу дюньяда жавапсыз къала, такъсырын гёрмей. Амма ахыратда буса, нечик уллу къуллукъда болгъаны гьисапгъа алынмай, гьар инсан Есибиз Аллагьны ﷻ алдында этген-этген ишине жавап бережек. Абу Гьурайра етишдирген гьадисде Расулуллагь ﷺ бир гезик булай айтгъан деп бар: «Аллагь ﷻ олардан (пачалардан) тапшургъаны саялы соражакъ» (Бухари, Муслим). Шолай болгъан сонг, эгер ким буса да ишин юрютегенде адилсизликге ёл къойгъан яда тийишли кюйде борчун кютмеген буса, жагьаннемге тюшмек булан къатты жазасын алажакъ, женнетни де гёрмес.
Аявлу дин къардашлар ва къызардашлар, бу масаъаланы янгыз бары да халкъ къуршалса, чечмеге бола. Гьар ким де оьзюн тийишли кюйде тутса, хыйлы зат яхшыгъа алышынар эди. Гьарамны бергенче, алгъанча башлап Пайхаммарны ﷺ эки де якъ налатланажакъ деген сёзлерин эсге гелтиригиз. Бу авур жинаятчылыкъгъа къошулсакъ, эки де дюньяда къатты такъсырны къоркъунчу гёз алдыбыздан таймагъа тюшмейдир. Есибиз Аллагьны ﷻ бары да буйрукъларын кютмеге, гери урулагъанларындан сакъланмагъа Яратгъаныбыз кёмек этсин бизге! Амин.
РАШИДХАН ГЬАЙБУЛЛАЕВ,
ДР-НЫ МУФТИЯТЫНЫ ФАТАВА
БЁЛЮГЮНЮ КЪУЛЛУКЪЧУСУ
