Билмеге борч саналагъан илму
Билмеге борч саналагъан илму
Гьар бусурман адам юрютеген дини гьакъда билмеге борчлу. Билими ёкъ инсан Есине дурус кюйде ибадат этмеге болмажакъ. Къаркъарагъа ругь герек йимик, ибадат учун да билим болмаса болмай. Шо саялы билим топламакъ гьар иманы бар гишини борчу.
Анас етишдирген гьадисде Пайхаммар ﷺ булай айтгъан деп бар: «Билим излегиз, шону учун гьатта Китайгъа бармагъа тюшсе де, неге тюгюл билим алмакъ – гьар бусурман адамны борчу» (Байгьакъи).
«Файз аль-къадир» деген китабында имам Абдуррауф Аль-Манави шо гьадисге баянлыкъ бере туруп, булай яза: «Мукалляф саналагъан (чагъына гёре етишген, гьакъыл якъдан мукъ тюгюл) гьар бусурман адам билим алмакъ борч санала.
Мунда айтылагъан билим, осуз бажарылмайгъанысы гьакъда айтыла. Шоланы арасына Есибизге, Огъар хас ва Огъар къыйышмайгъан сифатлагъа байлавлу, Ону пайхаммарларына ва гьар инсанны оьз борчу деп саналагъан (фарз-уль айн) билимлер гире.
Билмек деген сёз (маърифа) мунда янгыз шо гьакъда хабарламагъа бажармакъ деген маънада тюгюл, шо гьакъда инанып, тюшюнмек демек бола. Масала, гьаж къылывну борчлары гьакъында.
Динге байлавлу шекликлени алдын алмакъ булан байлавлу билим топламакъ буса, сав бусурман жамиятны борчундан санала (фарз-аль кифая).
Олай да, тафсир, гьадис, фикх, арап тил ахтармакъ йимик шариат илмулагъа уьйренмек мукалляфгъа салынгъан борч йимик, шолайлыкъ сав жамиятгъа да тие.
Эсгерилген илмулагъа къошум гьисапда башгъа якъдан билим алмакъ (масала, сюннет ишлеге байлавлу) этмеге яхшы ишлерден санала».
Эгер инсан ибадат этмек учун тарыкълы билим топлагъан ва Есибиз рагьмусуна гёре огъар дин англамакъны берген буса, шолайлыкъ – Аллагь ﷻ огъар яхшылыкъ ёрайгъан бола.
Муавиядан гелеген кюйде, ол Пайхаммарны ﷺ булай сёзлерин эшитген: «Аллагь ﷻ яхшылыкъ ёрайгъан къулуна дин англамакъны бере. Гьакъ кюйде, мен пайлайгъаныман, берегени – Аллагь ﷻ» (имам Агьмат, Бухари, Муслим, Ибн Мажжагь, Тирмизи).
Олай да, Абдуллагь Ибн Масъуд етишдирген кюйде, ол Пайхаммарны ﷺ булай сёзлерин эшитген болгъан: «Экевден къайры дагъы биревню де гюллемеге тюшмей: Аллагь ﷻ берген байлыкъны тийишли кюйде харжлайгъан адамдан ва Аллагь ﷻ терен гьакъыл (пайдалы билим ва Къуръанны англав) берген ва шогъар (берилген гьакъылгъа) асасланып гьукму чыгъарагъан ва шо билимни яягъан адамдан къайры» (имам Агьмат, Бухари, Муслим, Ибн Мажжагь).
Иманы бар гьар адам алмагъа борчлу билим – дин гёрсетеген шариат къанунлар. Шо билимден англаву болмакъ гьар бусурманны борчу – фарз-уль айн.
Инг башлап инсан Яратгъаныбызны, Пайхаммарны ﷺ ва бусурман адам инанмагъа герекли ишлени гьакъында билмеге тарыкъ. Агьлю-сюннет ачыкъ этеген Аллагьгъа ﷻ инаныв болмаса, ибадат да къабул этилмей.
Билмеге гереклигине гёре ондан сонг борч ибадатгъа тиеген билим геле: намаз къылыв, ораза тутув, секет чыгъарыв, гьаж ва умра. Ондан къайры, гьар бусурман гьалал ва гьарам не зат экенни билмеге герек.
Фарз-уль айн саналагъан билимден билмей къалмакъ бусурман адамдан гечилмей, неге десе гьар адам имканлыгъын къоллап шолардан билмеге тарыкъ. Шоланы арасына Ислам динни кюрчюлери, этмеге яратылагъан ва гери урулагъан ишлени гьакъындагъы билим гире.
Борч этилген ибадат булан байлавлу илмуну бусурман адам билмеге герек. Масала, иманы бар гиши намазны борчларын (рукнуларын) ва намазны бузагъан бары да ишлени гьакъында билмеге герек. Олай да, намаз жувунув булан да ол бары да ишни яхшы билмеге тарыкъ, неге десе намаз жувунув дурус болмаса, намаз оьзю де къабул этилмес.
Лап шо кюйде бусурман адам оьзге дин борчланы гьакъында да билмеге герек. Гьар ибадатны этеген кюю бола ва шоланы толу кюйде билмеге тарыкъбыз. Шариатгъа къаршы чыкъмас учун, ибадатгъа гирмейген оьзге ишлени де тюз кюйде нечик этмеге герекни гьакъында да билмеге тарыкъ.
Башгъача айтгъанда, не йимик гьалгъа тарыса да, бусурман адам оьзюн нечик тутмагъа герекни яхшы билмеге тарыкъ. Мисал учун, гьаж къылмагъа чыкъгъан адам, бу ибадаты къабул болсун учун шо гьакъда бары да якъдан билимли болмагъа тарыкъ. Мадарлы адам байлыгъына гёре, секет чакъыра буса да, лап шолай янашмагъа тарыкъ.
Борч иш этмек учун герекли билим алмакъ фарз санала, неге десе фикхде булай белгили ёрав бар: «Шосуз борчну кютмеге бажарылмай буса, шону билмек – борч». Муну булай англатмагъа ярай: эгер не йимик бир борч иш кютюлмек учун башгъа борч тюгюлню кёмеги гьажатлы буса, шо борч тюгюлню билмек борчгъа айлана. Шо саялы бусурман адам ибадатгъа тиймейген якъны да билмеге герек, эгер шо якъгъа гиришмеге хыялы бар буса.
Мисал учун, адам сатыв-алыв булан машгъул болмагъа сюе буса, ол бир башлап бу тармакъгъа байлавлу шариат не айтагъанны ахтармагъа тийишли. Адамланы арасындагъы оьзге байлавлукълагъа яда сайлагъан касбугъа гёре де шо кюйде янашмагъа тарыкъ бола.
