Магьаммат-Эфенди Османов ва Бийке Гьажаматова
Магьаммат-Эфенди Османов ва Бийке Гьажаматова
Белгили дагъыстанлы алим, профессор, филология илмуланы доктору Забит Акавов токъташдырагъан кюйде, Османовланы тухуму Гьажаматовланы тухуму булан къардаш аралыкълы болгъан. Умар Османовну Гьамзат дейген къардашы сала-оьзден Шихмурза Гьажаматовну яшыны къызы Перзив булан уьйленген болгъан. Демек, Гьамзат гиевю болгъан Гьамажатовланы. Гьамзат да Перзив де къошулгъан сонг, бир-нече йылдан Магьаммат-Эфенди Османов оьзю де Шихмурзагъа гиев бола (ону къызы Бийкени къатын этип ала).
Тюрлю-тюрлю документлеге асасланып, ахтарывчу гелген пикругъа гёре, Шихмурза Гьажаматов (олай да, ону агъ-инилери Элмурза ва Биймурза) къумукъ адабиятны классиги Йырчы Къазакъны яшавунда белгили гьыз къойгъан. Шо саялыдыр Шихмурзагъа (ва ону агъа-инилерине) Йырчы Къазакъ оьзюню асарында оьр багьа бергени (бу темагъа гёре айрыча макъала язмагъа ярар).
Эсгерилген шу ахтарывунда Забит Акавов Гьажаматовланы ва Османовланы оьзден тухумларыны гьакъында, оланы ювукъ аралыкъларын эсгерип, тамаша фактлар гелтире. Шолай, профессор токъташдыргъан кюйде, бу эки де тухумну адамлары тюрлю тармакъларда чалышып, халкъ арада уллу абурлукъ къазанмагъа болгъан. Гьамзат Османов ва Перзив Гьажаматова уьйленген сонг, тувгъан къызына олар Кюршит (Къуршут) дейген ат тагъа. Шо ат Хасайбек Уцмиевни къатыны Къарабагъ бийке Хуршитбану Натаванны гьюрметине бериле. Хуршитбану Натаван – азербайжан шаир, о якъда белгили гьаракатчы, халкъ арада уллу абуру булангъы къатын болгъан. Бу эки де тухум бир-бири булан ювукъ аралыкълы болгъан, къурдашлыкъ юрютген. Уллулардан хабарланып гелегенге гёре, булар Хасайбек Уцмиевге ва ону къатыны Хуршитбану Натаванны уьюнде къонакъ болгъан. Буланы бек арив къаршылагъаны да белгили.
Магьаммат-Эфенди Османов – XIX асруда яшагъан белгили ахтарывчу, язывчу ва шаир. Ол Яхсайда 1840-нчы йыл тувгъан. Ол Рус пачаны конвоюнда эфенди къуллукъда чалышгъан. 1866-нчы йыл М.Османов Санкт-Петербургдагъы университетни гюнтувуш факультетинде охуйгъан студентлерине татар тилден дарс бермеге таклиф этген. Татар, азербайжан ва къумукъ тиллерден оьр даражада имтагьан берген сонг, ол шо тиллеге уьйретип, дарс бермеге башлай. 1869-нчу йыл ол татар тилден дарс беривчюлени штатына къошула. Факультетни ёлбашчыларыны тилевюне гёре, Магьаммат-Эфенди Османов 1871-нчи йылдан тутуп бусурман ихтияр якълав темагъа гёре лекция охумагъа башлай.
Магьаммат-Эфенди Османов тарихде биринчи болуп къумукъ ва ногъай йырланы жыйымын гьазирлеп, китап этип чыгъартгъан. XIX асруда чалышгъан бу уллу алимни, яратывчуну варислигин сакъламакъ учун, Забит Акавов кёп иш этген. Шо саялы огъар халкъыбызны атындан баракалла айтма герек. Забит Насирович жыйып онгаргъан китапгъа Магьаммат-Эфенди язгъан шиърулар, оьзге асарлар гирген. Шоланы арасында Арсланали Гьажаматовгъа багъышлангъан шиъру да бар.
Энни Магьаммат-Эфенди Османовну къатыны Бийке Гьажаматовну гьакъында бир-эки сёз айтайыкъ. Бийке – пагьмулу ва тамаша инсан болгъан. Ол бир-нече тыш тиллени яхшы биле ва шону булан бирче оьр даражада къол булан тиге болгъан. Шонча да къужурлу кюйде ол къолу булан иш этеген болгъан, гьатта ону къолундан чыкъгъан ишлер Петербургда лап яхшылары деп саналып гелген ва сонг гьюнерлери Парижде де гёрсетилген ва онда да лап оьр кюйде багьалангъан. Османовланы агьлюсюню бажарывлугъу гьакъындагъы хабарлар рус пачагъа да етише ва ол буланы къаласына чакъыргъан болгъан. Пача булангъы ёлугъув къужурлу оьте ва эки де янны эсинде къала. Бийкени гьюнерлерин гёрюп, пача гьайран бола, ону билимине тамаша къала. Савгъат гьисапда пачаны агьлюсюне Бийке тикген чепген-къаптал ва къумукъ тиштайтапалар гиеген опуракъ (къабалай) бериле. Пача Магьаммат-Эфенди булан Дагъыстанны гьакъында кёп хабарлай, мунда яшайгъанланы гьакъында билмеге сюе. Сонг пача оьзю де Османовлагъа савгъатлар бере: Магьаммат-Эфендиге къыйматлы китаплар, Бийкеге буса – багьалы тагъымчакълар.
