Тарихибизни теренинден
Къумукъ халкъны тарихин ахтарагъанлар, ону сюегенлер учун янгы китап чыкъмакъ булан уллу савгъат болду деп айтма ярай. Гьали-гьалилерде «Салахутдин Кавказа. Шейх Султан-Мут» деген аты булан белгили язывчубуз Багьавутдин Аджаматовну янгы китабы басмадан чыкъды.
Солтан-Мут – янгыз къумукъ халкъны тарихиндеги инсан тюгюл, ол савлай Кавказны эревюллю уланы, дюнья тарихни оьлчевюндеги адам. Шайых Солтан-Магьмут гьаракатчы, ёлбашчы, асгербашчы ва дин яйывчу гьисапда оьзюню хатын къоюп гетген уллу даражадагъы сиясат чалышывчу, ватан якълавчу. Бу адамны гьакъында арт вакътилерде кёп айтыла, языла ва шо да дурус, неге десе хыйлы йылланы узагъында ол этген ажайып ишлени гьакъында халкъыбыз да, оьзгелер де билмей тургъан. Багьавутдин Аджаматов Солтан-Мутну гьакъында биринчилей тюгюл язагъаны, ол язывчу ва тарихчи гьисапда элин якъламакъ учун, Кавказ халкъланы бирикдирме бажаргъан нартдай эренге багъышлап алда да уллу китап язгъан эди. Янгы китапгъа сонг арагъа чыкъгъан, билинмей тургъан маълуматлар къошулгъан.
Китапгъа Солтан-Мут Темиркъазыкъ Кавказда Ислам дин яймакъ учун этген гьаракаты суратлангъан, белгили къумукъ тарихчи, Эндирей юртлу Мугьаммат Аваби Акъташи гьакъда маълумат берилген. Мугьаммат Аваби Акъташи – Солтан-Мутну девюрюндеги адам болгъан, миллетибиз оьктем болардай алимлерини бириси. Олай да, китапгъа белгили къумукъ алимлени халкъыбызны тарихине тиеген макъалалары къошулгъан. Автор Солтан-Мутну варислиги гьакъда да гьалиги наслугъа багъышлагъан сёзлерин жыйгъан. Булай алгъанда, Солтан-Мут – къумукъ халкъны инг эревюллю уланларындан, ону яшаву ва гьаракаты не заманда да бизин миллетге уьлгю кюйде къалажакъ.
Бу тема, демек Солтан-Мутну девюрю, ол этген ишлер халкъыбызны да, оьзге къардаш миллетлени де тергевюн бек тарта. Огъар багъышлангъан алда чыкъгъан китапланы излеп тапмагъа къыйын, адамлар оланы тез ёкъ эте. Масала, гьали артда чыкъгъан китап да басмадан чыгъып битгинче де яйылып битди. Энни янгы тираж булан къошум гьисапда дагъы да чыгъарма тюшежек. Йыракъда яшайгъан къумукълар да, оьзгелер де бизге де тарыкъ деп тилей, биз де охума сюебиз дей.
Гьалиги заманда адамлар телефонлагъа багъып къалгъан, китап охумай болгъан деген кант эшитиле. Амма халкъ ушатар йимик китаплар чыгъагъанда, шоланы излеп табып болмайгъан гьал тува. Шо саялы авторлар не китап язайым деп урунгъанча бир башлап миллетге не темагъа багъышлангъан асар тарыкъ деп ахтарып къараса яхшы болур деп эсиме геле.
