Касбу сайлав – агьамиятлы масъала

Касбу сайлав – агьамиятлы масъала

«Инсанны гележегине инг таъсир этмеге болагъан зат – касбу сайлав»

Н.Г. Чернышевский

Узакъ къалмай охув йыл бите ва школаны битдиреген яшлар къайсы касбуну сайлайыкъ, ким болайыкъ деп ойлашмагъа башлажакъ. Бу ажайып агьамиятлы масъала. Оьрюм яшлар яшаву нечик тизилежеги ва ким болажагъы гьали сайлап, оьз ёлун тапмагъа герек заман гелген. Яшавну агъымындан ягъада къалмай, яшаву онгарылмакъ ва ёравлу болмакъ – иш сайлав булан тувра байлавлу. Оьзюне къыйышагъан дурус касбуну сайлап болмакъ – яшавда оьз ёлун тапмакъ деп айтма ярай. Иши, загьматы юрекни рази эте буса, шо адам насипли де бола. Амма иши къыйывсуз ва жаны шону ушатмай болуп чыкъса, ол адам сав оьмюрюн къыйналып йибережек. Муна шо саялы гьар ким де оьзюне иш сайлайгъанда бек жаваплы ва яхшы кюйде ойлашып янашмагъа герек. Кёбюсю гезик яшлар бу масъаланы уллулугъун англамай ва ким болажагъына терен ойлашмай, оюна не зат гелсе, не затны шу мюгьлетде ушатса, шону сююп, шогъар алданып да къала. Бирбирде буса ата-ана авлетине оьзлер сюегенин этдирте.

Озокъда, гьар ата-ана баласына яхшылыкъ ёрай ва шолагъа яхшы болсун учун не этмеге де къарай. Яшына инамлы, абурлу ва акъча якъдан хайырлы иш болгъанны сюе олар. Ата-ана авлетини хасиятларын, ол нени ушатагъанны да биле ва шо саялы о-бу иш сайлавда олагъа таъсир эте. Амма касбу сайлайгъанда инг башлап яшны ойламагъа тарыкъ ва ону юреги не затгъа авагъанны, нени гёрюп ярамайгъанны, къылыгъын, хасиятын гьисапгъа алмагъа герек. Яш сайлагъан касбу – ол оьзю тюшюнюп, англап, сююп сайлагъанны сезмеге герек. Шолайлыкъны уллу маънасы бар. Озокъда, уллулар яш гьакъыл терс янлагъа гетип къалмасын яда оьзю бажармажакъ, юрютюп болмажакъ ёлгъа тюшюп къалмасын учун огъар ой бермеге, гьалны бар кююнде англатмагъа тюше. Оьсюп гелеген гьакыл, яшавну уллу адамлар йимик англамай ва шо саялы яшгъа загьматны, касбуланы чечип англатмагъа, гьакъыкъатны бар кююнде гёрсетмеге де тарыкъ. Къайсы иш этсе не бола, гелими нечик ясала, заманы болажагъыболмажагъы, адам аралыгъы да ачылса, яшгъа касбу сайламагъа тынч болур.

Къайсыбыз да тыш якъдан кёмек болургъа умут этебиз, тарыкъ заманда янгыз къалмакъдан сакъланмагъа сюебиз. Яшларыбызгъа шу жаваплы мюгьлетде, касбу сайламагъа кёмек этивде биз олагъа инамлы ёлдаш ва гьакъыллы ой беривчю болмагъа тарыкъбыз. Масъаланы гьар янындан тергеп, ахтарып бир пикругъа гелмеге болса, уьстюнлюкдюр. Айтмагъа тынч, этмеге къыйындыр, озокъда. Бары да якъны рази этмеге не заманда да къыйын масъала, англайман. Амма йымышакъ кюйде яшгъа оьзюне къыйышагъан касбуну гьакъында айтып, англатмагъа тарыкъ. Ол оьзюню гьакъыл даражасын, нени гётерип болмажагъын, нени енгил кюйде этмеге бажаражагъын ва сайлайгъан касбусуна къыйышагъан оьлчевюн бар кююнде ачыкъ этмеге тарыкъ. Оьрюм яш бугюн ким болмагъа сюегени ахырынчы сайлаву, дагъы сайлап болмас йимик де тюгюлню англамагъа тюше. Гёребиз чи, яшав бир токътамай алышынып тура ва 10 йылдан сонг иш булангъы гьал къайсы якъгъа алышынажагъын гьалиден тутуп билмеге болмай. Балики, о замангъа гьалиге бек тарыкълы ва гелимли касбулар шу кюнде къалмас. Яшлар бугюн сайлайгъан касбу гьалиги гьалгъа жавап бере, гьалиги яшавгъа къыйышывлу.

Балики, заман гетип, бугюн сайлагъан касбусу олагъа сонг да къужурлу болуп гёрюнер, тек шондан ялкъып гёнгю чыкъмакъ да бар. Бары да зат алышына чы, шону ичинде адам оьзю де, ишлейген ишине янашыву да. Эгер де шолай болуп къалса, демек сонггъа таба иши леззет гелтирмейген болуп къалса, мунда касбусун башындан тутуп дурус сайламагъан деп айтмайгъа тюз болмас. Инсан яшавуну бир тиретин оьтюп, башгъаны ушатагъан яда башгъа якъланы да сезип къарамагъа сюеген болмакъ да бар. Адам алышынмагъа болагъанлыкъ, яшавун тюзелтеген имканлыкъ – бизин учун уллу рагьмулукъ деп гьисап этемен. Оьрде эсгерилген масъалалар – яшавгъа абат алагъан жагьиллени касбу сайлаву янгыз оланы ва ата-аналаны аварасы тюгюл десе къопдурув болмас. Мунда охув ожакълар да ортакъчылыкъ этмеге бола ва этсе, яхшы болур деп айтмагъа ярай. Билим береген ерлерде алдан берли «профориентация» деген гьаракат бар. Шону мурады – яшлагъа касбу тангламакъда кёмек этив, къайда охумагъа болагъанны гёрсетив, не илмугъа ювукъ болмагъа болагъанны ачыкъ этив. Охув ожакъны вакиллери оьр класларда охуйгъан яшлагъа колледжни, институтну яшаву булан таныш эте, къайсы касбугъа ва нечик уьйретегенни англата. Шону учун охув ожакъда ишлейгенлер йылны боюнда шагьарларда, юртларда охуйгъан яшлар булан школаларда ёлугъувлар оьтгере. Булай къатнав яшланы орта ва оьр охув ожакълар булан таныш болмагъа имканлыкъ ача, охув программа нечик болагъанны гёрсете. Натижада, яшлар гележегини гьакъында ювукъ алып ойлашмагъа бола, гёз алдына не ерде охужагъы, не затгъа уьйренмеге ва къайсы касбу сайламагъа болагъаны ачыкъдан гёрюне. Булай ярыкъландырыв иш охувчулагъа да, охув ожакълагъа да пайдалы, неге тюгюл яшлар къайда охужагъын сайламагъа бола, охув ожакълар буса, оьзлерде охужакъларын чакъырмагъа, сонг гьёкюнч болмайгъан кюйде бары да затны бар кююнде англата. Къайсы касбуну сайламакъ агьамиятлы йимик, къайда охужагъы да бек маъналы!

Гьалиги заманда билим алмакъ ва къайда охумакъ деген масъала тувмай: шоланы къайсын сайламакъда ойлаша туруп къаласан – олар шонча да кёп ва къайсы тюрлюсю де бар. Гьар ким де герти ва бажарагъан касбучу болмагъа сюедир, шо саялы буса эринмей охумагъа тарыкъ. Шону булан бирче охув ожакъ да тийишли янашмагъа, охувчуларына оьр даражада билим бермеге герек. Урушбат ва оьзге нукъсанлыкълар ёкъ охув ожакъны сайламакъ – студент учун бек агьамиятлы болур. Ондан къайры, бир-бир охув ожакълар, масала Дагъыстан гуманитар институт яда Гуманитарно-педагогический колледж яшланы тарбиясына да герек чакъы агьамият бере, охувчулар къылыкъ якъдан да артда къалмайгъан кюйню этмеге къаст къыла. Шо охув ожакълар айтагъан кюйде, оьр даражалы касбучудан не пайда болсун, эгер ол тарбиясыз, эдепсиз ва жамиятгъа пайда гелтирмеге хыял этмей буса?! Гертиден де, гележегибиз онглу болгъанны ва яшларыбызны гьайын этмеге сюе бусакъ, олагъа касбу сайламакъда ёлдаш болуп, багъыйлы охув ожакъны сайламагъа кёмек этейиклер.

ЖЕННЕТ ТЕМУРКАЕВА