Къардаш халкъгъа къонакълай сапар
Биринчи таныш болувлар
Къурдашым Юсуп Къапланов булан биз Къабарты-Балкъарияда 11 гюн турдукъ. Бизин Рашид Курданов къаршылады, ол халкъыны таза патриоту ва миллетине берилген уланлардан. Ажайып пагьмулу Рашид уста кюйде дав савут этмеге бажара, шоланы накъышлап безендире ва агъач, темир, сюек ишлетивде гьюнери булан кимни де гьайран къалдырмагъа бола.
Ону яхшылыгъындан балкъар халкъны абурлу адамларыны бириси – Гьадис Тетуев булан таныш болдукъ. Ол «Къайсынгъа багъып элтеген 100 абат» деген маданият фондну ёлбашчысы.
Белгили йимик, Къайсын Кулиев (1917-1985) – Къабарты-Балкъарияны халкъ шаири, язывчу ва журналист болгъан. «Ол гьакъ юрекли интернационалист, сав дюньяны халкълары бирикгенге чакъыра болгъан», – деп Сергей Михалков айтылгъан балкъар шаирни гьакъында яза болгъан. Къайсын Кулиев булан Дагъыстанны халкъ шаири, атамны агъайы Аткъай Гьажаматовну да ювукъ аралыкълары болгъан.
Гьадис булан халкъларыбызны тарихи, Темиркъазыкъ Кавказны бырынгъы ишлери ва аралыкъланы беклешдирмеге болагъан ишлени гьакъында кёп лакъыр этдик. Гертиден де, ватаныбызда парахат яшавлукъ, татувлукъ болсун учун гьаракат этилмесе болмас.
Бир-бирине къардаш тиеген къумукъ ва балкъар халкъланы аралыгъы гьакъда да кёп айтылды. Бизин тилибиз бир, тарихибиз де ортакъ, маданият, къылыкъ байлыкъларыбыз башгъалыкълары ёкъ кюйде ошашлы. Амма Кавказда оьтген сиясат ишлер себеп болуп, халкъларыбыз алдагъы ювукълугъун тас этген. Биз билебиз чи, балкъар, къумукъ, къарачай, къырым татар халкълар учун тюрк тилде чыгъагъан ортакъ газет де болгъан. Шу халкълар не заманда да ювукълугъун, къардашлыгъын гьис этип гелген.
– Тамурларынгны ва миллет адатларынгны билегенде ругь якъдан гючлю боласан. Сагъа багъып адамлар тартылмагъа башлай ва ювукълардан бай боласан. Гьалиги жамиятны аслу балагьы – ят маданиятны ахтара туруп, оьз менлигин унутагъанлыкъ, – дей Гьадис Тетуев.
Ажайып ёлугъув
Нальчикни базарында тамаша иш болду. Къумукъча сёйлейгенни эшитип, бизин яныбызгъа бир-нече балкъар эргишилер гелди ва салам берип:
– Сиз къумукълармысыз? – деп сорады.
– Дюрбюз, – дедик, тамаша болуп.
– Бырын заманларда сиз де, биз де бир халкъ болгъанны билемисиз? – деп башында къой териден этилген папахы булангъы акъ сакъаллы тамаза сорады.
– Эшитгенбиз шо гьакъда, – деп ёлдашым жавап берди.
– Давланы натижасында халкъны санаву хыйлы кемий. Ал заманларда бизин ерлерибиз Бештаудан Дербентге ерли узатыла болгъан. Уллурабыздан балкъарланы къумукълар булан тыгъыс аралыгъы болгъанны эшитгенбиз. Балкъар тавлагъа Ислам динни къумукълар гелтиргенни билемисиз?
– Билебиз. Шо гьакъда тарихи асарларда язылгъанны охугъанбыз, – деп, акъсакъалны билимлерине тамаша болуп, жавапландым.
– Биздеги бир-нече балкъар фамиллер къумукълардан баш ала. Гьатта Кумыков дегени де бар. Къабартыда да бар олар. Озокъда, къумукълардан гелегени англашыла.
– Агъай, атынг кимдир? Таныш болайыкъ, – деп, бизин йимик тарихни сюеген адамгъа ёлукъгъаныбыздан сююндюм.
– Атым Исса, фамилим Жолабов, – деди акъсакъал.
Ол бизге дагъы да кёп къужурлу хабарлар айтды. Эсинде хыйлы айтывлар, болгъан ишлени сакълайгъан, халкъыны тарихин яхшы билеген булай ажайып адам булан таныш болгъанлыкъ бизин учун уллу яхшылыкъ болду. Огъар ва ону ёлдашларына Дагъыстанны гьакъындагъы китаплар берип, разилигин алдыкъ.
– Аллагь сизге узакъ оьмюр, къатты савлукъ ва берекет берсин. Сизин булан таныш болгъаныбызгъа сююндюк, – деди Юсуп огъар.
– Аллагь берген рыцкъыгъа шюкюрлюк этемен. Мени аслу мурадым – Есибизни разилигин къазанмакъ. Мен де сююндюм сизин гёрюп, ёлукъгъаныма. Къумукъ къардашларыбызгъа ва савлай Дагъыстангъа бизден къайнар салам беригиз, – деди Исса агъай.
– Оьзюнг айтып да боласан шо сёзлени, – деп, Юсуп иржайды.
– Нечик? – деп акъсакъал тамаша болду.
– Саламынгны ва ёравларынгны телефонгъа язып, видео этип, халкъ арада яймагъа бола чы! – деп Юсуп англатды.
– Бигь, тюз айтасан! – деп, Исса агъай башындагъы бёркюн басып гийип, къолундагъы хынжалын къысып, бизге багъып бурулуп, – Мен гьазирмен, – деди.
Юрек тебип чыкъгъан сёзлени акъсакъал онгарылмай айтып йибере.
Биз буса ону балкъар тилде къардаш халкъына багъышлагъан сёзлерин яздыкъ. Энни къайсы къумукъ да шо алгъышны енгил кюйде англамагъа бола. Пагьмулу режиссёр, къурдашыбыз Сайпутдин Тарковский Исса агъай айтгъанларын онгарып, ролик эте. Аз заманны ичинде балкъарлыны къумукълагъа айтгъан ёзлерин минглер булан адам гёре.
Балики, газетни охучулары да Исса Жолабовну къумукълагъа багъып айтгъан сёзлерин, ёравланы гёрген, эшитгендир. Ахырда ол айтылгъан балкъар ярыкъландырывчу, философ, халкъына берилген адам, пагьмулу шаир Кязим Мечиевни шиърусун да охуй.
Махти Джуртубаев
Бу якълагъа гелгенде айтылгъан балкъар алимни янына гирмей гетмеге болмай эдик. Махти Джуртубаев – тарихчи, фольклорист, этнограф, язывчу, драматург, СССР-ни язывчуларыны члени. Бу, гертиден де, халкъына юреги авруйгъан ахатарывчу балкъарланы, къарачайланы тарихине багъышлап хыйлы асар язгъан, халкъ яратывчулугъун язып сакълагъан.
Махти Джуртубаев яшайгъан ва ишлейген ери – Хасанья деген балкъар юрт ва биз ону онда тынч тапдыкъ. Юсуп ёлдашым ону булан ерли санаторийде беш йыл алда таныш болуп, шо замандан берли байлавлугъун уьзмей, къатнай. Олар телефон сёйлей, къурдашлыгъын юрюте, къужурлу маълуматлар болса, бир-бирине айта.
Къонакъ къаршыламагъа болагъан, Махти бизин бек исси къабул этди. Ону уллу уьюндеги ажайып бай китапханасы бизин гьайран этди. Онда бизин тарихибизге, халкъларыбызгъа тиеген, кёп-кёп маълуматлар жыйылгъан асарлар агьамиятны тарта. Халкъын сюеген, ону тарихин ахтарагъан, гележек наслугъа шону тапшурмагъа деп айланагъан адам гьюрметге лайыкълы ва миллетни оьктемлиги. Оьмюр бою къарачай-балкъар халкъланы тарихин, авуз яратывчулугъун бек аяп жыйгъан, системалы этген Махти агъай хыйлы загьмат тёкген, маданиятына шайлы къошум этген адам. Ол бизге савгъат этген китаплар юрекни сююндюрдю, бизин учун бек къыйматлы болду.
Назир-гьажи Агьматов
Къурдашыбыз Рашид Курдановгъа айрыча баракалла айтмагъа сюебиз. Ол бизин тамаша адамлар булан таныш этди. Шоланы арасында – Къабарты-Балкъарияда белгили алим, «Ислам в Евразии» деген газетни учредители Назир-гьажи Агьматов. Насигьатлы сёзю, къайратлы загьматы булан бу ругьани къуллукъчу Ислам динни ярыгъын яя, ругь-къылыкъ байлыкъланы даражасын англата, халкъны тюз ёлгъа бакъдыра.
Ким де англамагъа болагъан тынч тил булан Назир-гьажи кёбюсю четим масъалаланы англатмагъа бажара, чечилмей къалгъан соравлагъа жавап бере, ярыкъландырыв иш эте. Республиканы бусурман идарасы оьтгереген кёбюсю агьвалатларда да ол жагь кюйде ортакъчылыкъ эте. Ондан къайры, амалсыз яшайгъанлагъа языкъсынагъан бу адам «Мир» деген рагьмулу фондну ёлбашчысы да дюр. Хыйлы йылланы узагъында Назир-гьажи Къабарты-Балкъариядан сыйлы ерлеге барагъан бусурманлагъа башчылыкъ этип, гьаж къылмагъа кёмек эте.
– Бусурман гьисапда мен ойлашагъан кюйде, парахат яшав, бир-биревге гьюрмет этив, ватаныбыз Россия халкъланы арасында татувлукъ болсун ва башгъа-башгъа динлени юрютегенлер де абурлукъну, гелишликни сакъламагъа болсун учун, ругьани къуллукъчулар гьукумат булан бирликде чалышмагъа герек. Олар бир-бири булан ёлукъмагъа, къатнав юрютмеге ва гьариси не айтагъангъа къулакъ асмагъа тарыкъ. Жамиятдагъы бир-биревню англамайгъанлыкъ авамлыкъдан ва бир-бирибизни танымайгъанлыкъдан бола деп эсиме геле. Шо саялы, шолай болмас учун, жамиятдагъы гьар къатлав тыгъыс кюйде байлавлукъ юрютмеге, бир-бири булан таныш болмагъа герек, – дей Назир-гьажи.
