Эр-къатынны уллу юреклиги

Эр-къатынны уллу юреклиги

Оьктемлик – балагь гелтиреген, агьлюде масъала тувдурагъан хасият: эринденми, къатынданмы башгъа тюгюл.

Ругь кемчиликлени гьакъында билмек бек агьамиятлы. Мисал учун, пеленче бирев оьзюнде оьктемлик ёкъ деп тёшюне къагъа буса, ойлашмагъа зат бар, демек онда шо хасият бары ачыкъ. Гьар ким де саламатлы, юваш хасиятлы болса яхшы болур, неге десе шо уллу юрекликге къаршы ва оьктемликни басылта. Гечмеге болагъанлыкъ, языкъсыныв, ёл къоюв макъталгъан хасиятлардан. Къайсыбыз да къайдан чыкъгъаныбыз ва ахырыбыз не болурну гьакъында ойлаша турса, пайдалы болур. Къуръандагъы «Ан-Нагьль» деген сураны 23-нчю аятында булай айтыла (маънасы):

«…Гьакъ кюйде, Ол (Есибиз) оьктем юреклилени сюймей». Шо саялы Яратгъаныбыз сюймей эри къатынына яда авлетлетире уллу юрек тутса. Олай да, къатын эрине багъып оьктем болгъанны, огъар тынгламайгъанны да сюймей Есибиз. Жамиятда ким болса да оьзюн оьктем тутагъанны, оьзгелени пешемейгенлени де Аллагьу таала сюймейгени ачыкъ. Гьар ким де шо яман хасиятындан тазаланмагъа герек, юрекде ювашлыкъ ва илиякълыкъ болдурмакъны гьайын этмеге яхшы болур. Муса пайхаммар Есибиз Аллагь ﷻ булан сёйлемеге болгъанда: «Гьей, Яратгъаным, Сени учун кимдир лап сюйкюмсюз, рагьмулугъунгну кимге болдурмас эдинг?» – деп сорагъан.

Къудратлы Аллагь ﷻ булай жавап берген: «Оьктем юреклилер, ишгъынсыз тили ва къызгъанч къоллары барлар». Оьктем юрек дегенде мунда юреги уллу, оьзгелерден эсе оьзюн оьр гёрегенлер деп англамагъа герек. Ишгъынсыз тил – нас сёзлер айтагъан, йымышакълыкъны билмей, даим къатты сёйлейген ва насигьат этмейген демек. Къызгъан къол буса, имканлыгъы бар туруп, айлана якъдагъылагъа ва къардашларына кёмек этмей, олжасын мал якъдан къыйыкъсыта. Абу Ляйс ас-Самарканди айтагъан кюйде, оьктемлик – оьзюню гьайын этип уьйренген, оьзюн оьр гёреген имансызланы хасияты; ювашлыкъ, йымышакълыкъ ва гечмеге гьазирлик буса – пайхаммарланы ва сыйлы адамланы мердеши. Шо саялы оьктемлик, уллу юреклик адамны жагьаннемге гелтире; гечмеге гьазирлик, языкъсыныв ва йымышакъ хасият буса, женнетге лайыкълы хасиятлар.

Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда кёп керен оьктемликни айыплай ва шону булан бирче ювашлыкъны макътай. «Аль-Калям» деген сураны 4-нчю аятына этилген баянлыкъда (тафсир) булай айтыла: «Гьакъ кюйде, сен оьр даражалы къылыкъны есисен». Гертиден де, Мугьаммат Пайхаммарыбыз ﷺ (о аятда ону гьакъында айтыла) бизин учун бары да якъдан лап яхшы уьлгю. Ол оьзюню аякъгийимлерин ярашдыра, опурагъын тиге, агьлюсюне болагъан кёмегин эте, айлана якъдагъылагъа яхшы янаша, гьазир аш ёкъда кантылламай ва берген затны иннемей ашай, ушутмаса бир зат да айтмай шону къоя болгъан. Арив къылыкъны уьлгюсю тюгюлмю дагъы? Биз де лап шолай болмагъа герекбиз. Къылыкъланы яхшылашдырмагъа гереги гьар ким учун да яшыртгъын тюгюл ва шону оьз агьлюден башламагъа тийишли. Инг башлап эр-къатын аралыкълар, ата-ана авлетлерине бакъгъан якъ камиллешмеге тарыкълы. Гьар гюн агьлю яшав уьйренчикли болуп бу масъалагъа айсенилик булан янашагъан болуп къалгъанбыз, шо буса дурус тюгюл. Агьлюде иссилик болса, бир-бирин англав ва йымышакълыкъ, ёл къоюв, англав оьмюр сюрсе татувлукъ ва насип болажакъгъа шеклик ёкъ.

Аз затмы?! Ибн Масуд Пайхаммарны ﷺ булай сёзлерин гелтире: «Оьктемлик – гьакъыкъатны къабул этмейгенлик ва адамланы сан этмейгенлик» (Муслим). Бир гезик Умар ибн Абд ульАзизге къонакъ гелгенде, олар яссы намаз къылып битген сонг, халипа май чыракъны ярыгъында язмагъа башлай. Ярыкъ сёнме турагъанда, халипагъа гьюрмет этип, ону авара этмей, къонакъ чыракъгъа май къошмакъ учун оьзю турмагъа сюе. Амма халипа огъар: «Къонакъгъа о-бу иш этмеге ошамай, къой, мен оьзюм къошарман майны», – дей. О заман къонакъ: «Буса къулну тургъузайыкъ, ол этер герек ишни», – деп маслагьат этмеге къарай.

Шогъар Умар халипа булай: «Ол гьали юхлай, ону тургъузмай къояйыкъ», – дей. Шондан сонг туруп, май да къошуп, халипа къонакъгъа: «Есибиз Аллагьны ﷻ алдында лап яхшы адам – юваш къараву, юреги ва тили булангъысы». Къарагъыз, бусурманланы башын тутгъан халипаны бу асил хасиятына, оьктемсизлигине ва гёрсетген арив уьлгюсюне! Не йимик яхшы иш этиле буса да, инг алдын агьлюден башламагъа яхшы болур. Арив къылыкъ, бир-бирине гьюрмет булан янашыв, оьктемликни къоюв эр-къатын оьзлеге багъып этмеге башласа, лап яхшы болмасмы дагъы?!

МАГЬАММАТ АЗИМОВ