АЙЛАНА ЯКЪ

АЙЛАНА ЯКЪ

Ата-ананы хатирин къалдырмагъыз!

Ислам дин оьзгелени ата-анасыны ягьын сындырывгъа янашыву

Есибиз Аллагь ﷻ ата-анабызны абурламагъа, сыйламагъа буюра. Оьзге динлер де шолайлыкъгъа чакъыра. Гьар бусурман адам ата-анасына даим гьюрметли болмагъа герек, гьатта олар имансыз буса да. Ата-ана имангъа гелмеген деп олагъа яман ва хатирсиз болмакъ бизин динибизде ёкъ зат. Демек, олар ким болса да башгъа тюгюл: яхшы янашыв, гьайын этив, агьамият берив – бизин борчубуз. Динибиз талап этеген кюйде, авлетлер ата-анасына бары да затда тынглавлу болмагъа герек. Гюнагь иш этмеге яда Есибизге таби болмасгъа олардан буюрула буса, янгыз шо заман тынгламайбыз. Ата-анагъа гьюрметсиз янашыв, оланы хатирин къалдырыв, зулму этив, зарал гелтирив, онгайсызлыкълар яратыв ва шолай оьзге нукъсанлыкълагъа ёл къоюв – уллу гюнагьлардан экенни гьар ким билмеге герек. Ата-анасына тынгламайгъан ва олагъа зулму этеген авлетлер бу ва герти дюньяда Есибизни рагьмулугъундан къуру къала.

Сорав алынагъан гюн буса, Аллагьу таала шолайлагъа багъып да къарамажакъ. Шолай талайсызлар женнетни ийисин де сезмежек. Авлетлер оьз ата-анасыны атына ят адамлар яман айтардай, олагъа эрши янашардай бир иш этмеге де герекмей, шо гери урула. Шолай ишлени бириси – башгъаланы ата-анасын сёкмек, олагъа урушмакъ, намусуна тиймек санала. Къайтарыш гьисапда яман янашыв оьз ата-анагъа къайтмагъа болагъан саялы. Абдуллагь бин Амр бин аль-Ас етишдирген кюйде, бир гезик Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Инсан оьз ата-анасын ер этегенлик лап уллу гюнагьлардан». Адамлар тамаша болуп: «Гьей, Расулуллагь ﷺ , инсан оьз ата-анасын ер этмеге боламы дагъы?» – деп сорай. Ол булай англатды: «Бола, неге десе пеленче гиши башгъа адамны атасына яман затлар айтса, ол да ону атасын сёгежек, анасына яман затлар айтса, ол да ону анасын къоймажакъ» (Муслим, Агьмат, ат-Тирмизи).

Пайхаммарны ﷺ шо сёзлеринден англашылагъан кюйде, инсан оьзюню ата-анасына яман янашмагъа гери урулагъанда йимик, оьзгелени ата-анасын налатлав, сёгюв де лап шо кюйде ярамайгъан ишлерден, деп айтмагъа болабыз. Ким башгъаны ата-анасын сёге, олагъа эрши сёзлер айта буса, оьз ата-анасына да шолай янашывгъа ёл ачагъан бола. Шону булан бирче, шолай этеген адам оьз ата-анасына тынглавсузлукъ гёрсетген деп де санала. Ата-анагъа илиякълы янашыв, олагъа абур-сый этив, гьюрметлев – инсанны къылыкълары оьр даражада экенни белгилей. Ата-ананы гьайын этив, оланы разилигин къазаныв буса, эки де дюньяда талайлы болургъа себеп. Тийишли кюйде ата-ананы гьайын этеген авлетлер гьар ишинде Есибизден кёмек гёре, Ону якълавуну тюбюнде.

НУРМАГЬАММАТ ИЗУДИНОВ

Авлетлени тамаша янашыву

Бир-бир яшлар оьз ата-анасына янашагъан кюйге къарап, тамаша болуп, сёз айтмагъа болмай, тилинг тутулуп къала.

Пешемей сёйлей, айтгъанын сан да гёрмей, къуллукъ этмей, гьатта акъырып-къычырып йиберегенлер де бола. Бигь, шо кюйде душмангъа да тавушун гётермейдир оьзлени тапгъан, сакълагъан ата-анасына йимик, деп эсинге гелип гете. Гьакъылгъа къыйышагъан, ярайгъан зат тюгюл шо. Биз чи олай адамлар тюгюлюбюз, халкъыбызны уллулагъа абур-сый этип юрюйген теренден тамурлашгъан хасияты бар. Эдепни юрютеген инсан оьзюнден уллу адамгъа гьюрметин гёрсете, илиякълы янаша, болагъан абурун эте.

Дагъы ёгъесе, шолай адам тарбиядан арек, маданияты лап тёбен даражада ва халкъны айыбына лайыкълы. Динибиз де бизин уллулагъа гьюрмет этмеге уьйрете. Гьалиги заманда имамлар, алимлер бу масъаланы чайнап, биширип англатгъан, оьзюнден уллулагъа, айрокъда атаанагъа нечик яхшы янашмагъа герегин кёп-кёп керенлер суратлагъан. Шу эрши ишни уллу гюнагьлыгъын ва Аллагьны I ачуву чыгъагъанны билдирген. Гертиден де, гиччи яшлар да биледир оьзюнден уллулагъа, ата-анагъа янашмагъа тюшеген кюйню. «Мен билмей эдим», – деп бирев де айтмагъа болмас. Амма негер буса да шу яманлыкъны гёребиз. Ата-анагъа динибиз «Уф» деп айтмагъа да айыплай болгъан сонг, шо эдепсизлер оьзлени бусурманман деп нечик гьисап этмеге бола дагъы?! Ата-анадан аявлу дагъы ким болмагъа бола! Шолай адамлар арабызгъа къайдан геле экен? Балики, башындан тайышгъанлар сама да тюгюлюмю?

Башгъача бу гьалны англамагъа бажарылмай. Мен оьзюм гёргенмен, билемен шолай бир агьлюню. Уланын атасыз оьсдюрген, охутгъан, уьйлендирген ана пенсиягъа чыкъгъанда да ишлей, баласыны агьлюсюне болагъан кёмегин эте. Улан буса, янгыз машинни гьайын эте, ожакъгъа гелтиреген бир манаты да ёкъ, къатыны да шону гёрюп уьй къуллукъдан уьркген, къайнанасына да баш гётереген болгъан. Ана юрек баягъы чыдап, шо аччылыкъланы ютуп тура. Бир ерге элт деп тилесе, гьатта яшлары учун ону-муну базардан алып гелегенде авур сумкаларын етишдирмеге тарыкъ болгъанда да, улан акъыр-къычыр этип, айтгъанына гьёкюндюрте. Бу не затдыр! Булай нечик бола дагъы? Къувалап, лагь этмеге тарыкъ ожакъдан, оьзю сюйген кюйде яшап, петерге уьй де тутуп яшайгъан кюйде. Шо заман билер эди ананы хадирин.

Гёресиз, яшавда не де бола ва булай уланланы янгыз мен эс этмегенмендир. Я, ахыр заманны аламатыдыр, деп къоясан. Башгъа заманда булай болмагъа болмайдыр. Юреги алышынсын деп, шолай адамлар учун дуа этсек тюгюл, оьзге кюйде гьалны алышдырмагъа болагъан даражада тюгюлдюр.

АБДУЛГЬАМИТ БАЙГЕРЕЕВ

Тюз тарбия

Адамны лап гиччи заманындан тутуп сююв къуршай. Яш болажакъ деген мюгьлетден тутуп ата-ана туважакъ яшын сюймеге башлай.

Дюньягъа гележек яш савсаламат ва герек кюйде оьсмеге болсун учун айлы ананы оьзюн аяп сакълай, исси янаша ва сюе. Яш тувгъан сонг, анагъа бакъгъан шо сююв яшгъа чыгъа. Агьлюге янгы адам къошулгъанда агъа-инилер, къызардашлар, уллата, уллана, агъайлар, эгечилер нарыстаны аркъасына миндирип юрюте, чанг тиймеге къоймай. Оьзюне бакъгъан бу къарав ва сююв булан гиччи адам оьзю де ата-анасын, къардашларын сюймеге уьйрене. Шондан башлана яшны оьзю тувгъан ерге ва айланасындагъы адамлагъа бакъгъан сюювю.

Сюювден таба ол айлана якъны билмеге, шогъар уьйренмеге башлай. Шолай бола, озокъда, ол толу, сав агьлюде оьсе буса. Тюзелмеген агьлюде яда яшлар сакълайгъан уьйлерде оьсеген яшлар шолай иссиликни гёрмей, сюювню билмей. Олай яшлар психология якъдан герек кюйде гьайын этивню алмай, ата-ананы якълавундан къуру къала. Шо саялы агьлю къурувгъа герек чакъы агьамият бермеге, гелишлик ва татувлукъ болсун учун гьаракат этмеге герек. Шо якъдан тизилген, бир-биревге гьюрмет этеген, татувлу агьлюде осген яшлар тюз тарбияланып, уллу болгъанда оьзлеге де, жамиятгъа да пайда гелтирегенлерден болур.

Тюз тарбия дегенде нени англамагъа тарыкъ? Мени эсиме гелеген кюйде, оьзюн тутуп да болагъан, оьзюню гьайын де этеген ва шону булан бирче яшайгъан ерине яхшы якъдан табылагъан, пайдалы адам – тюз тарбия алгъан деп айтмагъа ярай. Шолай адам оьзге халкълагъа да гьюрметли ва абурлу янашмагъа герек. Ватан сюювню миллетчилик булан булгъамагъа тарыкъ тюгюл. Пайхаммар ﷺ шо гьакъда айтгъан булай сёзлер бар: «Гьей, адамлар! Гьакъ кюйде, сизин Есигиз бир – Аллагь ﷻ ва атагъыз бир – Адам.

Арапны арап тюгюлден артыкъ ери ёкъ, арап тюгюлню де арапдан артыкъ ери ёкъ. Акъ адамны къара адамдан да артыкъ ери ёкъ, къара адамны да акъ адамдан артыкъ ери ёкъ. Бир адамдан башгъа адамны артыкълыгъы янгыз Аллагьдан ﷻ къоркъувунда болмагъа бола» (Агьмат). Шу нормаланы биз оьсюп гелеген наслугъа анасыны сютю булан къабундурмагъа герекбиз. Шолай этмеге бажарсакъ, олар багъыйлы адамлар болуп оьсежек, ватаныбызны да, халкъыбызны да аркъа таяву болажакъ.

ПАТИМАТ ГЬАСАНОВА