Гьадис… адашдыртмагъа бола!

Гьадис… адашдыртмагъа бола!

Макъаланы башын гёрген охувчу «Булай да боламы?!» – деп тамаша болмагъа бола. Амма, бола экен. Сёзюмню гертилемек учун бираз англатыв берейим.

Ислам динни гьакъында билим алмагъа сюегенлер гьалиги заманда интернетден кёп пайдаланагъаны белгили. Шолайлыкъ булан, хыйлылар интернетде гёргенин, эшитгенин шо инанмагъа ярайгъан герти билим булакъ экенге шекленмей. Натижада, билими ёкъ, жагьил адамлар инамсыз ваъзачылагъа тынглай туруп, тюз ёлдан тайышмагъа, ахыры ямангъа гелтиреген агъымлагъа тарымагъа бола. Муна шо саялы гьар-ким де билимсизлиги, авамлыгъы булан, гьатта гьадис гелтирсе де оьзгелени адашдыртмагъа бола. Уллу алимлер де чечмеге бойнуна алмай къойгъан масъалаланы да шолайлар сан да гёрмей ва тартынмай хоп-соп деп жавап берегени ажайып тамаша тие. Ондан да бетери, эсгерилген авамлар айтылгъан алимлени пикрусун гьисапгъа алмайгъаны, пешемейгени.

Муна шулайлыкъгъа айтыла бидаъ деп (динде ёкъ затланы яшавгъа гийиртив), неге десе ал заманларда булайлыкъ болмагъан. Алимлер бир-бирини алдында охуп гелген ва билими барлар булан Ислам дин не заманда да гючлю болгъан. Гьар илмуда шону теренден англайгъан оьз ахтарывчулары (алимлер) болагъанны билмеге герек. Масала, гьадис илмуда Ибну Гьажар Аскаляни, Ибн Салягь, имам Суюти, имам Сахави ва оьзгелери болгъан. Шу макъаланы мурады – Къуръанны ва гьадислени оьз оюнга, пикрунга гёре англамагъа бола дегенлеге инанмагъыз деп айтмакъ. Уллу алимлер, мисал учун имам Малик, даражасына ва билимни теренлигине къарамайлы, айтардай къыйын сорав болмаса да, толу ва тюз жавап бермек учун бир-нече гюнге ойгъа бата болгъан. Шолайлыкъны биле туруп, гьалиги замандагъы нагь чакъы да билими ёкълар шоссагьат не сорав берсенг де, жавап къайтармагъа гьазир турагъангъа не айтарсан?! Я, гьейлер, бош башындан олар фатава чыгъармагъа уллу ишге де санамай! Есибиз Аллагьны ﷻ алдында булай ажайып жаваплыкъны алмагъа да къоркъмас экен. Яратгъаныбыз Аллагь ﷻ Къуръангъа ва сюннетге гёре пикру чыгъарагъанда билимге асасланмагъа буюргъан, авамлыкъгъа асасланыгыз деп айтмагъан чы. Шолай терен билими дёрт де имамны болгъан: Абу Ханифаны, Маликни, Шафиини ва Агьматны.

Олар он йылланы узагъында Пайхаммарны ﷺ асгьабаларындан билим алгъанланы алдында охугъан. Гьалиги девюрню аламаты нечикдир? Терен билими чи къайдагъы зат, гьатта дин кюрчюлени де яхшы билмейген, гьарамны гьалалдан айырмагъа да къыйналагъанлар Къуръангъа ва сюннетге гёре гьукму чыгъармагъа къарайлар. Ярайгъан зат тюгюл бу! Таза муратлар булан Ислам динни гьакъында билмеге сюегенлеге чакъырыв этер эдим: интернетдеги «имамлагъа», гьар-тюрлю блогерлеге ва оьзге авамлагъа инанып къалмагъыз, олар айтагъанны этмеге алгъасамагъыз, неге тюгюл алданмагъа, адашмагъа боласыз. Бары да затны «англайгъанлар» билип де, билмей де ялгъан маълумат бермеге, терс ёлгъа бакъдырмагъа бола. Къуръанны ва гьадисни артына яшынып олайлар жамият арада питне ва уллу балагь гелтирмеге бола. Шо саялы билимни тергелген, оьзлер де охугъан ва билим топлагъанлардан, герти алимлерден алыгъыз.

Алимлени сёзю…

Тёбенде уллу алимлер Къуръанны ва гьадислени оьз пикрусуна гёре гьар ким де англатмагъа болмайгъанны гьакъында айтгъан бир-нече мисалны гелтирейик. Инг башлап дин илмуну алмакъ учун муаллимни алдында охумагъа герекни билмеге тарыкъ, интернетден алынагъан билим алимлер охутгъан йимик бир заманда да болмас. Интернетни кёмекчи гьисапда къолламагъа ярай, тек билимни аслу булагъы деп къабул этмек тюз болмас. Къуръанны гёнгюнден билеген, гьафиз Абу Сулейман аль-Хаттаби айтгъан сёзлени гелтирейик: «Адамлар эки гюпге бёлюнген: гьадисни адамлары ва фикхны адамлары. Бу эки де гюп бири болмаса бири болмай. Олар бир-биринде гьажатлы».

Мугьаммат аш-Шайбани булай айтгъан: «Фикхден англаву ёкъ буса, гьадисни яшавда къолламагъа бажарылмас ва гьадисге асасланмаса да фикхни юрютмеге болмас» («Усулу Сархаси»). Бу сёзлерден англашылагъан кюйде, гьадис де, фикх де бири болмаса бири болмай. Биринчилей, пеленче бирев мугьаддис буса, ол шону булан бирче факих де дюр, дагъы ёгъесе имамлар шолай айтмас эди. Экинчилей, кёбюсю мугьаддислер о заманларда гьадислени англатмакъны бойнуна алмай эди, олар гьадисни факих илмулу алимге етишдиргени булан дазулана болгъан. Эгер шо шолай болмагъан эди буса, имам Агьмат булай айтмас эди: «Эгер биз имам Шафиини къутгъарсакъ, гьадисни маънасын (фикх) тас этербиз».

«Сияр алям ан-Нубаля» деген китабында уллу алим имам азЗахаби булай яза: «Имамланы пикрусуна къулакъ асмай гьадисни алып къоймакъ – ярайгъан иш тюгюл». Ибн Вагьб булай айтгъан: «Фикх илмуда имамы ёкъ къайсы мугьаддис де – адашгъанлардан. Эгер мен имам Маликни ва Лейсны алдында охумагъан эдим буса, гьалек болар эдим». Имам Маликни айтылгъан муталлими Ибн Вагьб айтмагъа сюеген кюйде, эгер огъар Малик гьадислерден англав ва оланы къайсын къабул этмеге ва къайсын къоймагъа герекни гьакъында англатмагъан эди буса, ол терс ёлгъа тюшежек болгъан. Олай да, Суфьян ибн Уейна булай айтгъаны бар: «Факихлерден къайры оьзгелеге, гьадис – адашмакъны себеби». «Аль-Жами» деген китапны автору Абу Зайд Кайрувани шо сёзлени булай англата: «Ол айтмагъа сюеген кюйде, пеленче бирев къайсы буса да бир гьадисни язылгъан тувра маънасын англамагъа бола. Гьакъыкъатда буса, башгъа гьадис шо биринчисин толу кюйде англатагъан болмакъ бар яда шо башында эсгерилген гьадисни чечеген, герти маънасын англатагъан оьзге далил бола.

Олай да, биринчи эсгерилген гьадисни ону яшавда къолламайгъан алимлер онгаргъан болмакъ бар. Бу бары да ишлени гьакъында денгиз дерия чакъы билими булангъы уллу-уллу алимлер биле». Къуръанны гёнгюнден билеген, гьафиз аз-Захаби булай етишдире: «Мен имам аш-Шафии оьзюню мугьаддис муталлимлерине булай айтып эшитген эдим: “Сиз аптек къуллукъчуларсыз, биз буса – докторларбыз”. Демек, гьадислени жыягъан мугьаддислер – аптекдегилер, гьадислеге асасланып гьукму чыгъарагъан факихлер буса – дарман белгилейген докторлар».

Натижада, гьадисни билмек, гьатта о тюзмю-ялгъанмы деп айырмагъа болмакъ да ону яшавда къолламакъ учун таманлыкъ этмей. Шо гьадисни гьакънда факих илмуну алимини гьукмусу болмагъа герек. Факихлер гьадислени маънасын чече ва шолагъа асасланып гьукму чыгъармагъа янгыз олар ихтиярлы. Биз буса, гьадисни англатгъан, маънасын белгили этген факихлени гьукмусана гёре юрюйбюз. Гьалиги девюрде гёрегеник йимик, бир-биревлер инандырмагъа къарайгъан кюйде, гьадислени алып, охуп, оьзюбюзню гьакъылыбыз англагъангъа гёре гьукму чыгъармагъа болабыз. Демек, олар гьадисни усул-фикхден айыра.

Бу ялгъан пикру да дюр, бизден алда яшагъан уллу алимлени оюна да къаршы чыгъа. Шо саялы гьадисни де, фикхни де айырмагъа ярамай. Иманыбызны тюз сакъламагъа ва терс ёлгъа тайышмагъа сюймей бусакъ, биз оьрде эсгерилген шо «алимлерден» сакъланмагъа, олар айтагъандан ариде турмагъа герекбиз. Эгер бырын заманлардагъы мугьаддислер гьадислени маънасын оьзлер герек кюйде англамагъа болмай, факихлени кёмегинден пайдалана болгъан сонг, гьалиги шо къырчын «алимлер» нечик бойнун ала шо уллу жаваплыкъны? Олар чы, оьзгесин айтмагъанда, герек чакъы арап тилни де билмей! Муна, шо саялы алимлер айтагъан кюйде, гьадис адамны адашдыртмагъа бола.

ШАМИЛ МАГЬАММАТОВ