Аш ашавну эдеплерии

«Ихъяу улюму ддин» деген белгили китабында имам аль-Гъазали айтагъан кюйде, аш ашавну эдеплери – башланыву, ашайгъан вакътиси ва ашап битгени – бир-биринден къалышына.

Аш башлагъанча сакълама герекли эдеплер етти тюрлю бола.

Аш таза ва гьалал болмагъа тарыкъ

Ашайгъан ашыбыз гьалал ёлда къазангъан яда гелген болмагъа герек. Динибизни аслу талапларыны бириси – малыбыз (аш, опуракъ, турагъан ер ва ш.б.) гьалал кюйде къазангъан болмакълыкъ. Шо саялы гьалал ашгъа айрыча агьамият бермеге тарыкъбыз: бизин заманда гьалал-гьарам булгъангъаны белгили.

Есибиз Аллагь ﷻ таза ва гьалал аш къолламакъгъа чакъыра бизин. Къуръанда булай айтыла (маънасы): «Гьей иманы барлар! Биз сизге бергенинден янгыз тазасын ашагъыз ва Аллагьгъа ﷻ шюкюрлюк этегиз (гёрген яхшылыкълар саялы), эгер сиз Огъар гьакъ юрекден къуллукъ эте бусагъыз (яхшылыкъланы янгыз Ол берегенге инана бусагъыз)» («Аль-Бакъара» деген сура, 172-нчи аят).

Пайхаммар ﷺ: «Гьалал къазанч излемек – гьар бусурманны борчу», – деген (аль-Байгьакъи).

Башгъа гьадисде булай айтыла: «Эгер кимесе 40 гюнню узагъында гери урулгъан зат булан булгъамай янгыз гьалал аш ашаса, Есибиз Аллагь ﷻ шону юрегин нюрден толтуражакъ. Шолай адамны юрегинде оьзендей берекет агъажакъ ва ол дюньягъа бакъгъан (артыкъ) сюювден тазаланажакъ» (Абу Нуайм).

Ибн Аббас етишдирген кюйде, Акъса межитни (Иерусалим) уьстюнде бир малайик бар ва ол: «Гьарам аш ашайгъан бусурманланы борч ишлери де (фарз), сюннетлери де къабул этилмес», – дей.

Бир гезик Абу Бакр къулу гьакъ гьисапда алгъан сютден ичген болгъан. Сонг къулуна не иш этген саялы шону алгъанны сорай. Къул айтгъан кюйде, биревге пал салгъан саялы алгъан. О заман Абу Бакр бармакъларын авзуна тыгъып къуса, ашкъазанын шо сютден тазалай. Билмейли жамият тюелени сютюн ичген заманда, шо кюйде Умар да этген болгъан. Сыйлы асгьабалар шекли ашдан шонча да сакълана болгъан.

Ибрагьим ибн Адхам дейген сыйлы адам булай айта болгъан: «Ашынг таза ва гьалал болмакъны гьайын эт ва шолайлыкъ сени учун таманлыкъ этер, гьатта сен сюннет ораза тутмай бусанг да, гечелер юхламай ибадат этмей бусанг да». Демек, гьалал аш сюннет оразадан ва оьзге яхшы ишлерден артыкъ.

Сыйлы ата-бабаларыбызны сыйлы къатынлары эрлерине: «Гьарам ёлда тюшген акъчаны уьйге гелтирмегиз, биз ачгъа ва сувсаплыкъгъа чыдарбыз, жагьаннемни отуна чыдагъанча», – деп айта болгъан.

Гьалиги девюрде эргишилер де, тиштайпалар да къазанчы гьалалмы-гьараммы деп ойлашмай къала, шо да иманыбызны осаллыгъын гёрсете.

Ашагъанча къол жувув

Пайхаммарны ﷺ гьадисинде булай айтыла: «Ашагъанча да, ашагъан сонг къолланы жувмакъда берекет бар» (ат-Тирмизи). Башгъа гьадисде: «Ашагъанча да, ашагъан сонг да къолланы жувмакъ пакъырлыкъны къадагъа эте ва пайхаммарланы сюннети де дюр», – деп айтыла (ат-Табарани).

Ашагъанча къолланы башлап яшлар, сонг уллулар жувса яхшы, неге тюгюл яшланы къоллары бек батмагъа бола, сув буса, бары да адамгъа етишмей къалмакъ бар.

Ашагъанча къолланы жувгъанда, шоланы сибирмесе яхшы, неге тюгюл чий явлукъда (полотенце) микроблар къалмакъ бар. Ашагъан сонг къолланы башлап уллулар жувса ва чий явлукъ булан сибирсе яхшы.

Яйыв яйып жабарда ашамакъ

Анас етишдирген гьадисде: «Пайхаммар ﷺ столну артына олтурмай эди, – деп айтыла (аль-Бухари). Башгъа гьадисде: «Аш гелтирегенде, Пайхаммар ﷺ шону жабаргъа сала эди», – деп билдириле (Агьмат).

Имам аль-Газали булай яза: «Ашайгъанда столну артында олтуруп ашамакъ яхшы тюгюл яда гери урулгъан (гьарам) деп айтмайбыз, неге десе шолайлыкъны къадагъа этеген гьадислер бизге етишмеген. Амма жабаргъа олтурмакъ ва ерге яйыв яйып ашамакъ макъталгъан, неге десе шолайлыкъ сапарны эсге сала, ёлавчулар шолай ашай чы. Булайлыкъ биз бу дюньяда ёлавчулар ва яшавубуз гьакъ дюньягъа элтеген сапар экенни унутма къоймай».

Имам аль-Газали олай да булай айтгъан: «Расулуллагь ﷺ бу дюньяны къойгъан сонг дёрт зат яшавгъа гирген: стол, элек, чий явлукъ ва токълукъ».

Амма шо затлар, токълукъдан къайрылары, янгы гийирилген ишлер буса да, къадагъа этилмей, неге десе олар Къуръангъа ва сюннтеге къаршы чыкъмай. Токълукъ яда артыкъ ашав буса, айыплангъан ва этмесе яхшы ишлерден.

Олтуруп ашав

Ашайгъанда, Пайхаммар ﷺ йимик, олтуруп ашаса яхшы. Ол тобугъунда яда сол аягъыны уьстюне олтуруп, онг аягъын бираз гётерип олтура болгъан. Пайхаммар ﷺ: «Мен хырымдан ятып ашамайман, мен къулман ва къул йимик ашайман ва къул йимик олтураман», – деген (аль-Баззар). Шо кюйде, сувну да хырындан ятып ичмеге яхшы тюгюл.

Ашны алдындагъы негет

Аш ашайгъанда: «Шу аш Есибизге толу кюйде ибадат этмек учун гюч берсин», – деген ёрукъдагъы негет этмек яхшы. Шолай этсе, аш ашав ибадат йимик болажакъ. Шолай негет булан ашгъа олтурагъан адам, ач болса тюгюл тепсиге ювукъ гелмес. Шону булан бирче кёп ашамакъдан сакъланмагъа тарыкъ, неге десе артыкъ толгъан ашкъазан толу кюйдеги ибадатгъа пуршав эте.

Есибиз бергенге рази къалмакъ

Алдындагъы ашгъа рази болуп, ондан яхшысына гёз къарамаса яхшы. Амма кёплерибиз бираз къатгъан экмеги бар туруп, янгы бишгенин алмагъа къарай. Напсыбызгъа тынглап шолай этебиз. Бар-барлыгъыбызны къыйматлап болмагъа герекбиз. Есибиз берген бары да ниъматгъа, айрокъда экмекге, къыйматлы янашмагъа тарыкъ. Экмек къатгъан, тек ашама ярай буса, шону булан тамамланма тарыкъ. Шолайлыкъда бизге берекет болажакъ.

Есибиз берген экмекге ва оьзге ашгъа гьюрмет булан янашмагъа боларны Яратгъаныбыз бизге савгъат этсин!

Тепсиге янгыз олтурмамакъ

Тепсини айланасында болгъан чакъы кёп адам жыйылса яхшы. Пайхаммар ﷺ гьадисинде: «Сиз тепсиге бирче олтуругъуз – ашыгъызда берекет болажакъ», – деген (Абу Давуд).

Анасдан белгили йимик, Пайхаммар ﷺ тепсиге бирт де янгыз олтурмагъан. Олай да, гьадисде булай айтыла: «Лап яхшы аш – айланасында кёп къол жыйылгъанысы» (аль-Байгьакъи).

Къонакълар ёкъ буса, тепсиге агьлю савлай жыйылсын. Илиякълы хабар юрюте туруп, шюкюрлюк булан Есибиз бергенни къабул этигиз. Шолайлыкъ агьлю аралыкъланы да беклешдирер, ожакъгъа берекет де гелтирер.

Аш ашавну эдеплерии