Борч – къайгъымы, савгъатмы?
Борч – къайгъымы, савгъатмы?
Яшавда гёреген кюйде, бир-биревлер борчлу да болуп, тартынмай харж, чыгъышлар эте, тек кёмек этген гиши бергенин къайтармакъны хабарын чыгъартса, алгъан адам борчун кютмес учун не де ойлаша.
Борч алгъан адам къайтармагъа негет эте буса чы яхшы да дюр. Айтагъаным, акъча алагъанда шону къайтармагъа ойлашмайгъанлар да бола экен. Шо гьакъда Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Биревлерден къайтармагъа умут этип мал алгъанлар учун борчун Аллагь ﷻ берир. Алгъанын къайтармай, харжламакъ учун алгъанланы буса, Аллагь ﷻ тозажакъ» (аль-Бухари).
Къайтармас мурат булан борч алгъалар Сорав алынагъан гюн Есибизни алдында яман гьалда болажакъ ва оланы гьакъында Расулуллагь ﷺ булай айтгъан: «Алгъанын къайтармагъа негет этмеген гьар адам Аллагьны ﷻ алдында уручу гьисапда болажакъ» (Ибн Мажжагь).
Имканлыгъы бар туруп, борчун къайтармагъа талап этилгенде, уьзюрю себепсиз алгъанын бермейген гиши гьарам иш эте. Аль-Бухари етишдирген гьадисде айтылагъан кюйде, Пайхаммар ﷺ шолайлыкъгъа зулму деген. Зулму буса, Сорав алынагъан гюн къатты кюйде такъсырлана.
Гьажатлылагъа борчгъа бермек бек рагьмулу ва этмеге яхшы ишлерден санала.
Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айтгъан (маънасы): «Бир-биригизге яхшы ишлерде ва Аллагьдан ﷻ къоркъувлукъда кёмек этигиз» («Аль-Маида» деген сура, 2-нчи аят).
Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Иманы бар пеленче биревню бу дюньялыкъны къайгъысындан азат этип, кёмек этген гишини Аллагь ﷻ Сорав алынагъан гюн ахыратны бир къайгъысындан азат этежек» (Муслим).
Бир-бирде борчгъа бермек герекли де бола, масала, шондан кимесе биревню ажжалы гьасил буса. Борчгъа бермек этилмесе яхшы ишлерден де болмагъа бола, бош затлар учун алына буса. Амма борчгъа берив гери урулмагъа да бола, масала, гьарам ишлер учун: ичкиге яда тарыкъсыз биналар ишленеген гезиклерде.
Герти кюйде гьажатлы болмай туруп, борчгъа алмакъны Ислам дин айыплай ва этмесе яхшы ишлерден санай, шолай этмекден сакъланмагъа чакъыра. Неге тюгюл, инсан шолайлыкъ булан оьзюню ягьын сындыра, къайгъылагъа тарый, ойлары бютюнлей борч къайтармакъгъа багъа, кёмек этген адамдан къачып юрюй, ёлугъуп къалса да, тёлевню артгъа тебермекни тилевю булан, бирден-бир оьз менлигине гюч эте. Расулуллагь ﷺ булай айтгъан: «Аманлыкъда турагъан сонг оьз-оьзюгюзге къоркъунчлукъ тарытмагъыз». Асгьабалар: «Шо не къоркъунчлукъ?» – деп сорагъанда, ол: «Борч», – деп жавап берген (Агьмат).
Ондан да бетер борч алгъан адам ялгъан ант ва сёз бере буса.
Айшат етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ дуа этегенде булай сёзлер айта болгъан: «Гьей, Аллагь ﷻ, гертиден де, мен Сагъа гюнагьдан ва борчдан сакъланмакъны тилеймен». Пеленче бирев: «Неге борчдан сакъланмакъны гьакъында кёп тилейсен?» – деп сорагъанда, ол: «Борчну тюбюндеги адам сёйлейгенде ялгъан айта, сёз берегенде, шогъар амин болмай», – деген (аль-Бухари, Муслим).
Борч алгъан да, берген де бир-бири булан эришеген гезиклер аз болмай, оланы арасы бузула, къардашлар буса, шо байлавлукъ да уьзюле, гьатта адам оьлтюрювге де чыгъып гете.
Шо гьакъда экинчи халипа Умар: «Борчдан сакъланыгъыз, гьакъ кюйде, шону башы – къайгъы, ахыры – эришивлюк», – деп ёрав берген.
Борч тёлемекни агьамиятлыгъы
Эгер ким буса да борч алгъан буса, ол шону тез-тез къайтармакъны гьайын этмеге герек, шолайлыкъ булан бу дюньяны къайгъыларындан азат болар, имканлыгъы бар туруп тёлемеген буса, ахыратда да сораларны унутмагъа ярамас. Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Эгер кимесе бирев борчлары бар туруп оьлсе, ону борчу (берген гишиге) яхшы ишлери булан тёленежек» (Ибн Мажжагь).
Борч къайтармакъны даражасы шонча да уллу, гьатта дин учун жанын къурбан этген шагьитге де, борчдан къайры бары да зат гечиле. Шо гьакъда Расулуллагь ﷺ булай айтгъан: «Шагьитге борчдан къайры бары да зат гечиле» (Муслим).
Бир гезик Пайхаммаргъа ﷺ жаназа къылмакъ учун бир оьлюню сюегин гелтирген болгъан. Ону лап биринчи сораву: «Бу адамны борчлары бармы?» – деп болгъан. Асгьабалар: «Бар», – деген. Пайхаммар ﷺ: «Ол шону тёлемек учун бир зат сама да къойгъанмы?» – деп соравун узата. Ол бир зат да къоймагъанны билгенде, Расулуллагь ﷺ: «Олай буса, ол саялы оьзюгюз жаназа къылыгъыз», – деген. Булай гьалны гёргенде Али асгьаба шо оьлюню борчун тёлемекни оьз бойнуна ала ва шондан сонг Пайхаммар да ﷺ жаназаны юрюте.
Артгъа салыв учун шабагъат
Борчгъа берген гиши тёлевню артгъа теберсе бек яхшы санала, айрокъда амалсыз яшайгъан яда къыйынлы гьалдагъы адамлагъа.
Расулуллагь ﷺ булай айтгъан: «Имканы ёкълугъа борчну артгъа теберген яда шону гечген (бир пайын буса да) гишини Аллагь ﷻ жагьаннемни отундан сакълар» (Агьмат).
Айтылагъан кюйде, амалсыз яшайгъан ва алгъанын къайтармагъа имканлыгъы ёкъ адамгъа борчну артгъа тебереген саялы берген гишиге шо акъчаны оьлчевюнде садагъа этгендей гьар гюнюне шабагъат язылажакъ.
