Сатыв-алывну къылыкъ янлары
Гьарамдан сакъланып, гьалал ва намуслу кюйде сатыв-алыв юрютюв – динибизни буйругъу да дюр, ибадат да санала.
Сатыв-алывну кюрчюсю – алывчугъа бакъгъан намуслукъ ва инамлыкъ, илиякълыкъ ва гелишлик бола. Эгер бу кюрчюлеге асасланмаса, иш алгъа бармас, сатыв-алыв кётюрлюкге тарыр.
Булай алгъанда, инсан учун сатыв-алыв сынав йимик: ону яхшы ва яман янлары, хасияты ачыкъ билине. Адам не инсан экени акъча булангъы гьаракатда, сапарда ва ортакъ иш юрютювде белгили бола.
Тарихден ачыкъ йимик, намуслу сатыв-алыв, гьатта пачалыкъланы арасында буса да, хыйлы халкъны бир-бирине ювукъ эте.
Есибиз Къуръанда булай айта (маънасы): «Гьей, иманы барлар! Бир-биригизни малын гери урулгъан ёлда ашамагъыз, некъадар сатыв-алывну рази болагъан кюйде (мал алышдырыв булан) юрютюгюз. Ва бир-биригизни оьлтюрмегиз. Гьакъ кюйде, Аллагь I сизге рагьмулу» («Ан-Ниса» деген сура, 29-нчу аят).
Намуслу сатыв-алыв берекет гелтире. Пайхаммарны r гьадисинде шо гьакъда булай айтыла: «Берекетни он пайындан тогъузу сатыв-алывда ва сабанчылыкъда, къалгъан яны – гьайван сакълавда». Шо саялы сатыв-алыв къылыкъ нормалагъа къыйышывлу болмакъ агьамиятлы.
Сатыв-алывдагъы мал гьалал болмагъа герек
Зараллы, гери урулагъан ва урлангъан малны сатып-алмагъа ярамай. Бу умуми гьал! Шогъар гёре юрюмек гелим гелтирер, дагъы ёгъесе кётюрлюк ва ярлылыкъ бола. Мугьаммат Пайхаммар r булай айтгъан: «Сатыв-алывну барышындагъы ант этивлер гелимни артдырмагъа болса да, шондан гелеген акъчаны берекетин кемите» (аль-Бухари).
Намуслу ва гьакъ юрекли болмакъ
Сатыв-алывда ялгъан ант бермек, малын сатмакъ учун алдатмакъ, о-бу гьиллалар этмек гери урула. Пайхаммар r шо гьакъда булай айтгъан: «Сатыв-алывда ант этмекден сакъланыгъыз! Гьатта гелим болса да, пашман гьалда къалажакъсыз».
Малны багьасына кёп къошмакъдан сакъланмакъ
Сатагъан малгъа къошум багьа (наценка) кёп болмаса яхшы. Неге десе, сатыв-алывну маънасы янгыз гелим алмакъ тюгюл, айлана якъгъа пайда гелтирмек де дюр. Пайхаммаргъа r: «Адамланы арасында лап яхшысы кимдир?» – деп сорагъанда, ол: «Айлана якъгъа пайда гелтирегениси», – деп жавап берген. Оьзгелеге рагьмулу янашсагъыз, Есибиз де сизге рагьмулу болажакъ. Амма, бир-бир сатывчулар, авур заманлардан пайдаланма сююп, къылыкъны гьакъында унутуп къала – багьаларын гётере, натижада сурсат, дарман ва оьзге тарыкълы малны алып болмайгъан гьал тува.
Языкъсынавлу болмакъ
Сатагъанлар языкъсынавлу ва рагьмулу болса, алывчулагъа енгил болур. Алывчу буса, алгъан малына гьагъын шоссагьат бермеге ва борчун заманында къайтармагъа тарыкъ. Сатыв-алывда рагьмулу янашагъанланы Яратгъаныбыз сюе деп айтыла.
Малны кемчиликлерин бар кююнде айтмакъ
Эгер малны не йимик буса да кемчиликлери бар буса, сатывчу шо гьакъда бар кюйде билдирмеге тарыкъ. Дагъы ёгъесе алывчугъа байлавлу шо адилсизлик бола. Сатывчу алдата буса, шо гюнагь деп санала ва шондан гелген гелим гьарам. Эки де ян малны яхшы ва яман янларын яшырмай, ачыкъ эте буса, оланы ишинде берекет арта.
Чегегенде ва оьлчейгенде намуслу болув
Есибиз Къуръанда булай айта (маънасы): «Адилли кюйде чегигиз ва мизан терезелерде алдатмагъыз» («Ар-Рагьман» деген сура, 9-нчу аят). Олай да, мизан терезелерде алдатагъанлагъа, адамланы ихтиярларын ва маяларын къыйыкъсытагъанлагъа не такъсыр болажагъы гьакъда Къуръанда «Мутаффифин» деген сав сура бар.
Багьалар гётерилгенче къарамакъ гери урула
Багьалар гётерилежек деп складларда мал сакъламакъны динибиз гери ура. Пайхаммар r шолай этмеге ярамай деп билдире. Бир гьадисде шо гьакъда булай айтыла: «Базаргъа малын къоркъмай чыгъартагъан сатывчу рыцкъысын гёрежек; багьалар гётерилежек деп малын жыягъан сатывчу буса, налатланажакъ» (Ибн Мажжагь).
Багьасын тюшюрювде «акъ» этме герекмей
Ону-муну алагъанда багьасын сёйлеп турув (торг) борч тюгюл, тек учуз бермекни гьакъында лакъыр этмеге яратыла. Багьасын сёйлеп турув – сюннет (этмеге яхшы) ишлерден санала. Алагъанда инг башлап ярлылардан алып, оланы сююндюрмеге яхшы болур. Пайхаммар r булай айтгъан: «Сатыв-алывда ва суд гесивде йымышакъ адамны Аллагь I гечер» (аль-Бухари). Багьасын сёйлеп турув нени буса да учуз алмакъ булан дазуланмай. Масала: «Малынгны шу багьагъа берип боламысан?» – деп сорасакъ да, Пайхаммарны r сюннетин этген болабыз.
Расулуллагь r сатыв-алывну къайдаларын алай арив англатгъан: «Гьей, сатывчулар! Шайтан да, гюнагь да сатыв-алывгъа къошулгъаны шексиз. Сатыв-алывугъузну садагъа оьлешив булан тазалагъыз. Ант этивню ва ерсиз сёзлени шо чаяр. Сорав алынагъан гюн, Аллагьдан I къоркъагъан намуслу ва адилли сатывчулардан къайры, оьзге сатывчулар гюнагь этегенлер булан тирилежек …» (ат-Тирмизи).
