Белгисиз адамгъа не ат берип сёйлесе яхшы?
Белгисиз адамгъа не ат берип сёйлесе яхшы?
Таныш тюгюл адамгъа къатнайгъанда атын ва атасыны атын айтып сёйлейбиз. Ат шо учун да тарыкъ. Шо саялы ят адамгъа къатнама тюшегенде масъала тувма герекмей. Амма аты белгисиз ят адамгъа нечик сёйлеме тюше экен?
Таныш тюгюл адам булан ёлугъуп, огъар сёйлеме тюшеген заманда кёбюсю халкъланы оьз къайдалары бар. Шолай гезиклерде оьзюн нечик тутма гереги гьакъда гьар пачалыкъда асрулар бою токъташгъан низам бола.
Амма гьалиги орус тилде ят адамлагъа нечик сёйлеме гереги гьакъда токъташгъан къалип ёкъ. Орта гьисапда къоллама ярай деп алынагъан кюйге гёре, тиштайпалагъа – «къызъяш», «къатын», эркек тайпагъа – «улан», «эргиши» деп айтылып къала.
Олай да, гьалиги орус тилде эргиши-къатынгиши деп белгилемей, гьар кимге де айтма болагъан къалип ёкъ. Жамият алышынагъанда йимик, тил де бир ерде турмай. Масала, инкъылапдан алдагъы йылларда Россияда «сударь», «сударыня» деп айтыла болгъан. Бизин тилде шо сёзлеге «бий» ва «бийке» деген маъна ювукъ ва шо кюйде айтылып да гелген. Инкъылапдан сонг бу сёзлени къоллама къыйышмайгъан бола. Совет Союзда белгисиз адамгъа «ёлдаш» (товарищ) деп айтмакъ генг яйылгъан болгъан, тек ССССР тозулмакълыгъы булан шо сёз де къолланмайгъан бола.
Ислам динни сыйлы ерлерине, Сауд Арабстангъа баргъанлар онда ят адамлагъа «гьажи» (тиштайпалагъа – «гьажия») деп айтылагъанын эс этгендир. Арап тилден шо сёзню «гьаж къылагъан сапарчы» деп таржума этме бола. Маккада ва Мадинада шо кюйде гьаж къылмайгъан гьар кимге де айтмакъ къыйышып къала. Мен билеген кюйде, Дагъыстанда да ят адамгъа айтылагъан бир къалипдеги сёз ёкъ. Балики, гьар миллетни тилинде бардыр. Оьз арасында о-бу халкъны вакиллери оьзлеге абур этип айтагъан сёзлер бола. Амма бир-бири булан орус тилде сёйлейгенде дагъыстанлылар о сёзлени къоламай, орус тилде де ёкъ. Оьрде эсгерген сёзлерден къайры, ёлда ёлукъгъан яда бир ерде къатнама тюшген азманда «тиштайпа» яда «улан» деген сёзлерден башгъалары магъа белгисиз.
Ислам дин гёзден къарагъанда, ят адамгъа сёйлеме тюшгенде, огъар айтажакъ «ат» менлигине тиймейген, хатирин къалдырмайгъан болма герек. Ондан къайры, белгисиз адамгъа сёз булан бакъмагъа тюшгенде алдатагъан ва ялагъайлы сёз айтмагъа ярамай.
«Аль-Азкар» деген китабында имам ан-Навави шо гьакъда булай яза: «Ят адамгъа сёз булан бакъмагъа тюшген заманда огъар зарал этмейген калима булан янашма тарыкъ (менлигине тиймейген кюйде). Ялгъан сёзлени айтмагъа да герекмей ва артыкъ ярама къарайгъанлыкъ да болма тюшмей.
Сёз булан янашагъан адамны гьалы да, кимге багъып сёйлене буса да шону гьисапгъа алмагъа тарыкъ. Шолай гезиклерде: «Гьей къардашым», «Гьей алим», «Гьей пакъыр», «Гьей бийим», «Гьей пелен опуракъ гийген гиши», «Гьей атны еси», «Гьей къылычы илинген гиши» ва шолай оьзге ат булан танымайгъан адамгъа сёйлеме ярай».
Харис ибн Зайд етишдирген кюйде, Жарийа аль-Ансари булай айтгъан болгъан: «Мен заманда бир Пайхаммарны ﷺ янында бола эдим ва ол пелен адамны атын унутагъан гезиклерде: “Гьей Абдуллагь” (Аллагьны ﷻ къулу), – деп айта эди» (ат-Табарани).
Оьрде айтылгъан сёзлерден гьукму чыгъара туруп, Ислам динде таныш тюгюл адамгъа багъып айтылагъан ортакъ къалипли, бир ёрукълу ат ёкъ деп айтма ярай. Шолай гезиклерде ичинде ялгъаны ва яревкелиги ёкъ, къыйышагъан сёзлер айтмагъа ярай.
P.S. Амма къумукъ тилге байлавлу гьал бираз башгъа. Бизге бу масъаланы чечмеге тынч ва онгайлы ёллар бар. Бизде уллу адамгъа да, гиччиге де, эргишиге де, къатынгишиге де: ят болсун, таныш болсун – айтмагъа сёз табылажакъ, айтагъан ёрукълу кюйлер бар. Агъай, абав, иним, эчив, ажай ва ойлашып къараса, дагъы да хыйлы ат тапмагъа бола. Къумукълар шолай этме де эте.
