Сёйлейикми яда иннемей турайыкъмы?
Сёйлейикми яда иннемей турайыкъмы?
Биз барыбыз да не айтагъаныбызгъа жаваплы янашмагъа герекбиз. Сёз айтгъанча бир башлап ойлашып къарамагъа тюше ва шо тарыкъмы-тюгюлмю деп «чегип», сёйлегенден пайда болурму яда иннемей турсам яхшымы деп гьукму чыгъармагъа яхшы.
Абу Гьурайра етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Аллагьгъа ﷻ ва Къыямат гюн болажакъгъа инанагъан адам яхшыны сёйлесин яда пысып турсун» (аль-Бухари, Муслим).
Яратгъаныбыз бизге салгъан буйрукъланы кёбюсюню маънасы – оьзюбюзню ва этеген ишлерибизни къолда сакъламакъ. Шолардан лап къыйыны буса, не айтагъаныбызны тергемек, тилибизни жыймакъ.
Адам кёп сёйлей буса, огъар айтагъанын тергевню тюбюнде сакъламагъа къыйын болур ва шолай адам учун сёйлегенден эсе, пысып турмакъ яхшы. Авзун жыймакъ хыйлы янгылышланы алдын ала.
Амма оьрде эсгерилген гьадисде башлап яхшыны сёйлемекни гьакъында айтыла, пысып турмакъ буса сонг геле. Шондан англашылагъан кюйде, пысып турмакъ яхшыны айтмакъдан эсе тёбен даражалы ва шо саялы иннемей тургъанча, яхшыны айтмакъ артыкъ. Яхшыны айтмагъа болмайгъан заманда буса, инсан иннемей турса къолай.
Пайхаммарны ﷺ «Яхшыны айт» деген сёзлери садагъа оьлешмеге чакъырагъандай бола, яхшыны буюра, гери урулгъандан сакълай, адамланы бир-бири булан ярашдыра ва халкъ учун пайда гелтирегенни этмеге чакъырыв болуп токътай.
Эсгерилген ва шо ёрукъдагъы ишлеге гелтирмейгенни гьакъында сёйлемек буса, берекет бермей. Шолай болгъан сонг, бир-бирде сёйлемеге яратыла, башгъа гезиклерде буса, сёйлемесе яхшы деп санала. Гери урулагъан затны гьакъында хабар чыгъагъанда буса, инсан пысып къалма герек. Шолайлыкъ булан, Пайхаммар ﷺ оьз уьмметине яхшыны айтмакъ яда пысып турмакъны ёрагъан.
Гьар ким къачан сёйлежегин ва къачан иннемей туражагъын оьзю токъташдырмагъа герек. Олай да, ол не айтажагъы булан ва сёзюнден пайда болажагъын-болмажагъын оьзю англамагъа тийишли. Аслу гьалда, этеген кёбюсю ишибизни биз билип-англап этебиз. Амма, Есибиз савгъат этген сёйлеп болмакъны биз хыйлы гезиклерде тийишсиз кюйде къоллайбыз: алдатабыз, ялгъан айтабыз, айтды-къуйтду юрютебиз, адамлагъа бугьтан, гъибат япайбыз, гьатта Яратгъаныбызгъа къыйышмайгъанны да айтып къоябыз.
Тюз тарбияны гёрмекли белгиси – тилин жыйып болмакъ ва башына не гелгенни сёйлемекден сакъланмакъ. Сёзлер – инсанны ичин ачагъан «алат», шоланы кёмеги булан биз адам не ойлашгъанны, юрегинде не барны билебиз. Адам сёйлегени булан негетлерин аян эте, мурадын арагъа чыгъарта. Башгъача айтгъанда, адамны тилинден ол ким экенин токъташдырмагъа бажарыла.
Инсан деген недир?
Адамлар башгъа инсангъа багьа берегенде, аслу гьалда, ол не айтагъангъа ва не этегенге къарай. Инсанны тыш гёрюнюшю булай болуп, ону ишлери ва айтагъан сёзлери буса, бютюнлей башгъа болмагъа бола. Эгер пеленче адам айтагъанын, сёйлейгенин тергевню тюбюнде сакъламай буса, огъар берилеген багьа тёбен даражада болур. Жамиятда адам не айтагъангъа ва нечик айтагъангъа къарап, багьа бериле. Шо саялы не, къачан ва нечик айтагъаныкъ бек агьамиятлы ва шолардан таба биз ким экенибиз билине.
Бир-бир адамланы айтагъаны жамият учун ажайып агьамиятлы экенни де эсгермеге тарыкъ. Масала, алимлени, ярыкъландырывчуланы сёзю. Шону булан бирче арабызда сёйлемеге чи нечик де, гьатта авзун ачма да ярамайгъанлар бар. Къыйматлы сёзлер кёплеге пайда гелтирмеге бола, иннемей турув буса, янгыз шо адам учун пайдалы. Эгер алимлер, ярыкъландырывчулар, демек сёйлемеге гереклилер пысып турса, олар шолай иннемей тургъаны саялы жавапгъа тартылажакъ.
Олай да, сёйлемеге тарыкъ ерде иннемей пысып тургъан ким буса да жавапгъа тартылажакъ. Лап шо кюйде, тийишли ерде авзун жыймагъан, сёйлемеге тарыкъ тюгюл заманда сёйлеген адам да Сорав алынагъан гюн жавапдан къачмас. Шолайлыкъ булан, сёйлемеге гереклилер – сёйлесин, насигьат этмеге герек заманда баш къачырмасын, айлана якъгъа ваъзасын этсин.
Оьрде язылгъан бары да калимадан англашылагъан кюйде, биз гьар айтгъан сёзюбюз саялы жаваплыбыз. Яхшыны айта бусакъ, бизге шо саялы шабагъат болажакъ, гери урулгъанны гьакъында хабарлай бусакъ – гюнагь къазанабыз. Яхшыны айтмакъ – дурус болур, дагъы ёгъесе пысып турма яхшы.
