Тарих – тарбияны кёмекчиси
Тарих – тарбияны кёмекчиси
Инсанны сав оьмюрю дегенлей, гертиден де, тарбия булан байлавлу: башлап ону оьзюн оьсдюре, сонг ол тарбиялавчу бола. Оьсюп гелеген наслу арив тарбия алса, жамият тюзеле, алмаса – бузула. Дин, илму, саният – адамны къылыгъын яхшы этмек учун гьаракат эте. Тарих инсанны битимине нечик таъсир этмеге болагъаны гьакъда бугюн тарих илмуланы доктору Юсуп Гьусейнов булан лакъыр этебиз.
– Юсуп Магьамматович, оьзюгюзню гьакъында бир-эки сёз айтмакъ булан охувчулагъа таныш болгъаныгъызны сюер эдик.
– Мен 1984-нчю йыл Къызылюрт шагьарда тувгъанман, сонг Къызлар районгъа, Школьный деген юртгъа гёчдюк. Атабыз балыкъ ахтарагъан ихтиолог деген касбучу эди, анабыз школада муаллим болуп ишлеген. Школаны охуп битгенде, Дагъыстан пачалыкъ университетни тарих факультетине охума тюшдюм. Гиччиден берли юрегим тарих илмуну ушата эди. Школада Сайит Патахович дейген муаллим бырын вакътилени гьакъында нече де къужурлу хабарлай эди.
– Тарих илмугъа машгъул болгъаныгъыз шондан баш аладыр? Тарих илмугъа нечик гелдигиз?
– Гертиден де, тарихге сююв школада башланды. Сайит Магьамматов булан школабызда тарихден Николай Петренко да дарс бере эди. Бу илмугъа бакъгъаным шоланы таъсиринден болгъан деп айтма ярай. Касбума гёре мен педагог да дюрмен. Шо да юртубуздагъы муаллимлени таъсиридир. Тарих илмуну сюймей нечик бола, ондан таба биз бырын халкъланы гьакъында биле бусакъ, ата-бабаларыбыз нечик яшагъанны англай бусакъ?! Шо саялы гиччиден тутуп къайсы касбуну танглажагъымны биле эдим. Къызлар шагьардагъы ДГУ-ну филиалында охуй туруп, экинчи курсдагъы заманымда юртубуздагъы школаны директору, биология дарсдан муаллимим Лариса Кадрышева оьзюм охугъан школагъа тарихден дарс бермеге чакъырды. Шолай, 19 йыллыкъ чагъымда яшлагъа дарс бермеге башладым.
– Илму ахтарывугъуз (кандидатский ва докторский ишлер) къумукъланы агьлю ва жамият яшавдагъы адатлагъа ва шариатгъа багъышлангъан. Бу ажайып теманы гьакъында охувчулагъа айтып, ачыкъ этгенни сюер эдик.
– Кандидатский ишимни мен 2012-нчи йыл Къабарты-Балкъар университетде якъладым. Юрий Карпов дейген Россияда айтылгъан этнограф ишиме багьа бере эди. О заман илму ишиме оьр багьа берилген сонг, мен ахтарывларымны узатдым ва 2023-нчю йыл шо темагъа гёре докторский ишимни якъладым. Ислам динни бек билеген, уьлкебизде шо якъдан инг пагьмулу алимлени бириси Александр Мартыненко магъа илму ёлбашчы болуп, кёмек этип, гёз алгъа тутгъан ишимни ахырына чыгъартмагъа болушлукъ этди. Къумукъланы бырын заманлардан бери багъып гелеген адатлары ва шариат ёлну тутагъан кюй ахтарылгъаны илму ёлбашчымны янындан якълав тапды, ахтарыв ишге оьр къыймат берилди.
Ахтарывларым къумукъланы адатларына, халкъыбыз шариат буйрукъланы кютеген кююне багъышлангъан. Архивлерде кёп иш юрютмеге тюшдю, оьзге документлени хотхама тарыкъ болду. Магъа – къумукъгъа йимик – оьзгелеге де бу тема къужурлу гёрюндю, пачалыгъыбызны айтылгъан тарихчилери, этнографлары пайдалы иш этилген деп багьа берди.
– Этилген ахтарывланы натижасындан не гьасил чыгъарма бола? Ишигизни жамы недир?
– Инг башлап, Дагъыстандагъы миналы халкъланы бириси – къумукъланы – яшавунда адат ва шариат, алда йимик, гьалиге ерли де ажайып ерде экенни айтма тарыкъ. Адатлар оьсюп гелеген наслуну тарбиялай деп айтма ярай. Агьлю ва жамият яшавда бир-бир янлар адатланы таъсиринде, башгъалары шариатны буйрукъларына гёре кюрчюленип гелген. Масала, къанлы адат булан байлавлу ишлер, ихтиярланы якълав, суд гесив, той ва уьйленив адатлар, агьлюдеги аралыкълар, къонакъны къабул этив – булар барысы да халкъ адатлар булан байлавлу болгъан. Мал еслик, варислик, къайюмлукъ (опека) ишлер, айрылыв ишлер, борч маъсалалар – шариат булан чечиле болгъан.
– Юсуп Магьамматович, биз билеген кюйде, сиз экстремизм ва терроризм ишлеге къаршы илму ахтарыв иш де юрютесиз. Шу масъалалар неден башлана ва шоланы алдын алмагъа боламы, нечик ойлашасыз?
– Гертиден де, мен экстремизм ва терроризм масъалаланы ахтараман. Гетген йыл яйда Дагъыстан башчысыны буйругъу булан мен шу масъалагъа гёре ону ойчусу (советник) этип белгилендим. Ондан къайры, террорчулукъгъа къаршы комитетни (АТК) эксперти де дюрмен. Бизин советибизге Дагъыстанны айтылгъан алимлери гире. Бизин аслу ишибиз – гьукумат къуллукълагъа терроризмге ва экстремизмге къаршы чаралар ёрамакъ, шо масъаланы алдын алмагъа болагъан ишлени гьакъында язып онгармакъ. Жагьиллер булангъы гьаракатгъа айрыча агьамият этиле.
Бу масъала баш алагъан бир ян – бизин якълы бир-бир жагьил уланлар ва къызлар динибизни маънасын дурус англамайгъанлыкъ. Олар Исламны тамуруна къарамай, шо якъдан генг англаву да ёкъ. Динни терен ахтармагъа, кёп охума тарыкъны бир-биревлер англама сюймей. Шону ичине ругь-къылыкъ тарбия масъалалар да гире. Гьар инсан инг башлап оьз-озюн тарбиялама, оьсдюрме герегин биревлер билмей яда англамай. Гьар ким къылыгъын яхшылашдырмагъа тарыкъ, менлигини уьстюнде ишлеме герек. Шолар болмаса, адам ватанын сюежеги, патриот ёлда оьсежеги уллу тамаша. Шо саялы адатланы да, шариатны да ахтармагъа ва билмеге герекбиз. Дагъыстанда къонакъгъа гьюрметли янашыву, бир-биревге кёмек этилегени булан айлана якъгъа белгили, бу мердеш бизге Ислам динден таба геле. Тарихибизден, адатланып гелген яшавубуздан оьзюбюзге пайдалы, оьзюбюзге къыйышагъан гесеклерин алып, къалгъан янын ташлап къойма герекмейбиз. Ата-бабалардан сакъланып гелеген къылыгъыбызны билип, шону яймагъа, яшлагъа уьйретмеге герекбиз.
Ислам дин янгыз беш намаз, ораза тутув булан дазуланмай, о дюр – инсан яшамагъа герек сав яшав. Умуми яшав Ислам кюрчюлеге асасланмагъа тарыкъ. Яшав шогъар къыйышывлу болмакъ учун, инсан оьзюн де, оьсюп гелеген наслуну да тийишли кюйде тарбиялама тарыкъ.
– Экстремизм деген «аврувдан» дарман бармы?
– Бу «аврув», оьзге аврувлар йимик, осал къаркъарагъа югъа. Шону алдын алмакъ учун «иммунитет» гючлю болмаса пайда ёкъ. Оьрде де айтгъаным йимик, масъаланы чечив тарбия булан байлавлу. Тарбия дурус болса, хыйлы балагьдан къутулма болар эдик. Дурус дегенде – тарихибизни билмек, адатларыбызны англамакъ, шариат ёлгъа гёре юрюмек деп айтар эдим. Гьар ким буланы ахтарып, гьаракат этмесе, гьал алышынмас ва натижада къайдагъы яманлыкълардан арчылма болмасбыз. Барыбызгъа да шону англамакъ ва имканлыгъына гёре гьаракат этмеге ёрайман.
– Илму ахтарыв ишлеригизни экстремизм-терроризм масъала булан байлама боламы? Башгъача айтгъанда, тарих ахтарыв, халкъ адатларын билив жагьиллени яман ойлардан, зараллы ёлдан аман сакълама болармы?
– Экстремизмге къаршы мен хыйлы макъала язгъанман, бу масъалагъа гёре эки керен илму ахтарыв конференция онгарып оьтгердим. Шоланы аслу маънасы – бу ишлеге къаршы не этмеге болагъаныбызны белгилеймен. Айрокъда жагьилени арасында. Билим берив тармакъда бу масъалагъа кёп агьамият бериле, биз де охувчулар учун хас пособие язып онгаргъанбыз.
Мисал учун, бир макъаламда эсгерилеген кюйде, 90-нчы йылларда, Совет гьукумат тозулгъанда, Дагъыстангъа къайдагъы идеялар ахтарылып гелеген болду. Шоланы ичинде «вагьгьабилер» де бизде яйылды. Шону натижасында 1999-нчу йыл олар Дагъыстангъа чапгъын этди. Амма дагъыстанлылар шогъар къаршы туруп, ону токътатмагъа болду.
Гьалиги заманда биревлер бизге адатлар тарыкъ тюгюл деп айта. Мени эсиме гелеген кюйде, адатлар – оьсюп гелеген наслуну тарбиялавчусу. Эгер пелен адам адатларын да, шариатны да билсе (булар аслу гьалда бир-бирине къаршы чыкъмай), ол бир пикругъа гележек.
Ал заманларда «адат» дегенде, адам аралыкъдагъы законлар деп англай эди, тек гьалиги заманда биревлер шо бизге тарыкъ тюгюл деп айта. Амма адат – уллулагъа гьюрмет этив, гиччилеге рагьмулу янашыв, ватанын сюймек, агьлюсюню гьайын этмек, эркеклик-къоччакълыкъ, къонакъны абурлав бола. Шолар барысы да динибизге къаршы чыкъмай. Адам адатларын билсе, ол экстремизм агъымгъа тюшмес. Бу масъаланы ахтара туруп, мен англагъан зат – адатгъа гёре яман иш этген саялы къатты такъсырлайгъанда, башгъалар учун шо уьлгю бола эди.
Масала, пелен адам жамиятда оьзюн эрши юрюте буса, огъар айып этгенден къайры, атасына да айып эте эди. Адам оьлтюрмекден де атагъа этилеген шолай айып авур санала болгъан. Башгъа мисал гелтирейим. Къатын алмакъ учун, къазанмагъа деп гете турагъан уланына атасы булай насигьат эте болгъан: «Сен – Ислам динни вакилисен, онда оьзюнгню гьакъ бусурман йимик юрют: оланы адатларына, яшайгъан кююне гьюрмет эт, законгъа къаршы иш этме, ичме, тарыкъсыз юрюме». Гёресиз, бу тарбияны! Гьалиги заман булан тенглешдирмесе яхшыдыр.
Мен оьзюм нече керен гёргенмен терсине чыгъагъан гьалны. Ичме де ичип, уллудан сёйлей, динни къоша. Бусурманман деп айтагъанлар азмы жинаят иш этегени? Нас сёзлени, багъыйсыз юрюшню чю айтмай да къой. Булайлыкъны себеби – жагьиллер Ислам динни де билмейгенликде, адатларын да унутгъанлыкъда. Дагъы ёгъесе, Ислам дин ва адатларыбыз айлана якъдагъылагъа гьюрметли янашмагъа чакъырагъанны олар билер эди.
– Ислам динни билмейгенлик, адатланы сан этмейгенлик адамны экстремизмге ювукъ эте деп айтма ярайдыр?
– Оьрде де айтгъаным йимик, мен, масала, шолай ойлашаман. Ислам динни толу кюйде англамайгъан гиши, экстремизм ойлагъа тарымагъа бола, шогъар элтеген бир ёлудур. Шо саялы дин ахтарагъанда, жагьиллеге бир ёрав берер эдим. Маълуматны телефондан, интернетдеги къайдагъы сайтлардан таба алмагъыз. Ондагъы къайдагъы ярты-юрту билими булангъылар уллу алимлер болуп сёйлей, насигьат бере. Токъташгъан белгили ерден илмугъа уьйренигиз. Межитдеги имамдан, Дагъыстан республиканы муфтиятындан, «Ас-Салам» газетден хыйлы яхшы, гьакъ билимге ес болмагъа бола. Ахтарыв иш юрютегенде мен бу газетден хыйлы маълумат ала эдим, гертиден де, ону бетлеринде охуйгъан гиши кёп-кёп пайдалы ва тарыкълы билим алмагъа бола.
– Юсуп Магьамматович, охувчуларыбызгъа не ёрар эдигиз?
– Билим алмагъа гьаракат этигиз, тарахибизни ахтарыгъыз, адатларыбызны сакълама къарагъыз, тарбия ишлени шоланы кюрчюсюне байлагъыз. Бизин ругь байлыгъыбыз, къылыгъыбыз ва ёравлу гележегибиз шолар булан байлавлу.
