Инче саният – жамият тарбиялавчу
Инче саният – жамият тарбиялавчу
Инсан бу дюньягъа гелген мюгьлетден тутуп айлана якъны билмеге гьаракат эте, билим ала, охуй, оьсмеге къаст къыла. Инг башлап тарбия уьйден башлана: ата-ана авлетин гьакъыллы этмеге къарай, яхшыны-ямандан айырмагъа уьйрете. Оьсюп гелеген наслу янгыз къардашлагъа салынып къалмай, сав жамият да инсанны дурус оьсювюне таъсир эте.
Гиччиде – школада, бираз уллу болгъанда оьзге охув ожакъда адам аста-аста ёрукълу таъсир булан аякъгъа тура. Инсанны къаравларына, ойларына дин этеген таъсир лап агьамиятлыдыр, жамиятны багьалаву да артдагъы ерде тюгюлдюр. Шону булан бирче инсанны къылыгъына, ону битимине инче саният да шайлы таъсир эте. Гьар гюн къарайгъан кинолар, берилишлер, социальный сетлер нени гёрсете, нени яхшы гёре буса, шолайлыкъ бара-бара гьамангъы гьалгъа айлана, адамны уьйренчикли эте. Шо саялы алимлер де, жамият чалышывчулар да инче саниятгъа айрыча агьамият бермеге ва сакълыкъгъа чакъыра. Бугюн шо масъалалагъа байлавлу лакъыр этмеге сююп, Къумукъ театрны ёлбашчысы Скандарбек Тулпаров булан баянлыкъ этебиз.
– Скандарбек Даниялович, театрны гьалиги яшавун нечик суратлар эдигиз?
– Янгы артистлер бизге къошула болгъан сонг, яшавубуз яман тюгюл деп айтмагъа ярай. Гьали-гьалилерде Бурлият Ибавова Москвадагъы Щукинни атындагъы театр институтну охуп битдирип, бизин коллективибизге къошулду. Шо да Балкъар театрны директору Мажид Жангуразов оьзлеге берилген квотадан бизин тилевюбюзге гёре, Бурлиятгъа охумагъа имканлыкъ ачды. Биз шону унутмасбыз ва шолайлыкъ эки де къардаш халкъны аралыгъын дагъы да ювукъ этди. Ондан алда Папум Мужайидова да шолай къошулгъан эди арабызгъа. Айтагъаным, Къумукъ театргъа жагьил адамлар ишлемеге геле. Дагъы да кёп гележек эди, тек гьай аман алапаларыбыз уллу тюгюл. Къысгъача айтгъанда, янгы артистлер, оьсюп гелеген пагьмулар театргъа къошула. Бу бир яны.
Театрда нечакъы арив спектакллер салынса да, актёрлар жаны-къаны булан ойнаса да, тек шолагъа къарамагъа халкъ гелмесе, иш токътала. Амма театрыбызны бу яны да яман тюгюл, адамлар геле, залыбыз толуп бола. Бу ерде макътанагъан болуп да къала, тек Къумукъ театргъа тенг гелегени Дагъыстанда чы нечик де ёкъ, савлай Темиркъазыкъдагъылары да бизге къарай, бизден уьйрене, уьлгю ала деп айтмагъа боламан. Бу да – гьалыбызны суратлайгъан экинчи ян.
Гьасили, яшавубуз бир ерде токътамагъан, алгъа барывну ёлундабыз ва янгы-янгы пьесалар салмакъны гьайындабыз.
– Театргъа адам геле дедигиз. Шо, озокъда, уьстюнлюк. Режиссёр гьисапда нечик ойлашасыз, сагьнагъа чыгъагъанлар не мурат учун, не ой учун роль ойнамагъа герек?
– Бир-биревлер театрны сан этмей къоя. Сайки, бу кеп чекмек, леззет алмакъ учун яратылгъан касбу. Амма шо дурус ой тюгюл. Театр ва бютюн инче саният адамны, ону къылыгъын тарбиялай. О-бу пьесаларда инсанны осал янлары, кемчиликлери, яманлыкълары ачыкъ этиле. Шолайлыкъ ону мысгъылламакъ яда танкъыт этмек учун тюгюл. Къаравчу ойлашып, оьзюню битимине багъып: «Мен де шолайманмы экен?», – деп ойлашмагъа башласа, тарбия болмасмы дагъы? Гьар инче саният тармакъны борчу – къылыкъ яхшылашдырмакъ учун гьаракат этмеге герек деп эсиме геле.
Ислам дин адамгъа туврадан ва ачыкъ кюйде яхшы къылыкъланы, мердешлени англата. Къараны-акъны айырмагъа уьйрете. Натижада гьарам-гьалал не экенни билеген болабыз ва гюнагьдан сакъланмагъа къаст къылабыз.
Инче саният да шо борчну бойнуна ала, тек ону «къураллары», «алатлары» башгъа. Англамагъа енгил къайдада халкъыбызгъа англашылагъан «тил» булан къыйматлы мердешлени етишдирмеге къаст этебиз. Бир-бирде иланкъы-масхара къоллап, башгъа гезикде гёзьяшын чыгъарардай трагедия булан къаравчуну юрегине ёл табабыз. Мурадыбыз таза, негетибиз адамны яхшылыкъгъа чакъырмакъ.
– Олай болгъан сонг, артистлер ва театрны оьзге къуллукъчулары уллу намусну тюбюнде.
– Мен тамаша затны гьис этгеним кёп йыл бола. Театрыбыз бек асил, таза ер ва коллективибиз гьакъ юрекли адамлар. Мундагъылар намаз къыла ва ораза тутагъан саялы тюгюл айтагъаным. Масала, оьзге ерлеге барагъанда, башгъа идаралагъа къуллукъ болуп чыгъагъанда, шолардагъы гьалны бизин театрыбыз булан тенглешдиремен ва тез-тез гери къайтмагъа алгъасайман. Къумукъ театрда юрегимни парахатлыкъ къуршай. Бизде урушбат ёкъ, бир-биревге яманлыкъ этмек ёкъ, тарыкъсыз булгъавур ёкъ. Бир агьлюдей яшайбыз. Агьлюде, озокъда, ким тюз, ким терс деп бир-бир гьаллар тувмай къалмай, тек гьатдан озмакъ, хатирин къалдырмакъ бизге хас тюгюл.
Шо саялы пьесада ойнайгъан адамлар намусун таза юрекден кюте деп айтмагъа боламан.
– Театрны ана тил сакъламакъда да къошуму ажайып уллу. Театр халкъыбызны тил хазнасы деп айтмагъа ярай.
– Яшларыбызны гиччиден тутуп къумукъ тилге уьйретмеге герекбиз. Шо – ата-ананы борчу. Амма школа, информация къураллар, театр ана тилни сакъламакъгъа, огъар уьйренмекге ва сюймекге оьз къошумун эте. Шо да ачыкъ зат. Сагьнада ойналагъан пьесагъа къарап, балдай агъылагъан, къулакъгъа арив чалынагъан, юрекни исиндиреген ана тил – о-гьо-гьой нечик теренден таъсир эте! Анадаш халкъына ювукълугъун сезмек, шо миллетденмен деген гьисни гючлендирмек учун ажайып пагьму тарыкъ. Артистлерибизни шолай пагьмусу баргъа бирт де шекленмеймен. Узакъдан харс урувлар, разилик билдирив – шогъар шагьат.
Кёп сюеген халкъыбызны гьар сёзюн аямакъны, сакъламакъны яныман. Мисал учун, спектакл гьазирленегенде бир-бир бырынгъы сёзлер эсгиленген, оланы англамас деген ёравлар бола. Амма, шоланы текстден «ташламакъны» мен бирт де къоймайман. Билмейгенлер – билсин, биз буса, гьатта кагъызгъа язып да, шо сёзлени баянлыкъ булан печат этмеге гьазирбиз ва шолай этме де этебиз.
Сонг да, бир-бир ата-ана: «Къумукъ тил негер тарыкъ? Ону орнунда балам ингилис тил уьйренсе алдынлы», – деп ойлаша. Ягъари, шолар шолай айтмагъа нечик уялмай?! Ана тил болмаса, халкъ боламы?
– Тилге гиччиден тутуп уьйретмеге гереклик бек агьамиятлы ва театрда шону бек яхшы англай. Шо саялыдыр гиччипавлагъа айрыча исси янашагъаны?
– Къумукъ театрда не заманда да яш къаравчулар гьюрметленип гелген. Шолар учун хас пьесалар кёп салынгъан, оланы сююндюрмек учун гьаракат этилген ва этиле. Амма узакъ къалмай олагъа бирдагъы бир сююнч болажакъ. Гёз алгъа тутулгъан кюйде, яшлагъа артист пагьмусун сынап къарамагъа имканлыкъ туважакакъ. Биз шо мурат учун гиччи сагьна онгармагъа башлайбыз. Эришип-давлашып, судлагъа чыгъып, театрны къабургъасындагъы гесек бинаны гери къайтармагъа болдукъ. Театр ачылгъандан берли шо бинаны белгили гьакимибиз оьзюне ресторан этип алгъан эди.
Аллагьгъа ﷻ макътав болсун, энни шо бизге къайтды ва ремонт этилген сонг шонда экинчи, гиччи сагьна болажакъ. Гиччи яшлар шонда оьзлер ойнамагъа, спектакллерде ортакъчылыкъ этмеге болажакъ. Мен ойлашагъан кюйде, шонда янгыз къумукъ яшлар тюгюл, оьзге миллетли яшёрюмлер де къошулмагъа болажакъ.
– Театр къаравчуланы агьамиятын тас этмей сакъламакъ учун, янгы-янгы пьесалар салмагъа герекдир?
– О болмаса болмай. Репертуар янгыртылмаса, даим бир затлагъа къарап турмагъа къаравчулар ялкъажакъ. Гьаракат этип, гелеген сезон дёрт янгы пьеса салмагъа хыялыбыз бар. Шоланы бириси – «Айгъази». О хыйлы йыллар алда да юрюлген, тек бу янгы салыныв (постановка) болажакъ. Бу бек терен гьакъыллы, халкъыбызны лап оьзегине тиеген пьеса. Ону нече-нече къайдалары бар.
Бырын авуз яратывчулукъдан берли сакълангъан «версиясы» да бар, гьатта халкъыбыз бусурман динни къабул этгенче алдын тувгъан кюю де сакълангъан. Шо саялы яхшы кюйде ойлашып, къумукълар англардай ва гери урмайгъан кюйде, XVIII асруда юрюлеген хабаргъа асасланмагъа токъташдыкъ.
– Янгы пьеса языв булангъы гьал нечикдир?
– Тюзюн айтса, бу бизин назик ерибиз. Авторлар бек аз деп маслагьат кюйде айтып къояйым. Амма шо гьакъда ойлашмай тюгюлюбюз. Москвадагъы Горькийни атындагъы адабият институтгъа охумакъ учун бизге ер бермекни гьайындабыз ва шонда жагьил къумукъ язывчуну йибермеге умут этебиз. Ана тилибизде къужурлу ва маъналы язып болагъанлар нече де тарыкъ бизге: адабият учун да, театр учун да.
– Скандарбек Даниялович, биз эшитген кюйде, сизин сиптечилигиз булан Къумукъланы маданият Фонду ачылгъан. Шо гьакъда баянлыкъ этгенни сюер эдик.
– Гертиден де, башында Хамав Ибрагьимов булан шолай Фонд ачылды. Шону аслу мурады – халкъыбызны маданият байлыгъын сакъламакъ. Тилибизни йимик шону да тас этип барабыз чы. Оьзюм гёрген ишлени айтайым мисал гьисапда.
Бир гезик орус къурдашларым гелип, олар тилеп ерли музейге бармагъа сюйдюк. Къумукъланы маданияты башгъа миллетленики гьисапда гёрсетилегенге бек тамаша болдум. Масала, Базалай усталар тав халкъдан деп билдирди. Экскурсовод къызгъа: «Париждеги музейде ол къазанышлы болгъанны биле, сиз буса билмейсиз», – деп айып этдим. Сонг Капир-Къумукъ деген шавхалларыбыз да яшап тургъан юртгъа къазкъумухланы юрту деп «янгылаша». Гьасили калам, булай къалса, гьатта къумукъланы арбабашлары да йыракълагъа гёчежек ва халкъыбызны бай маданиятын сакъламакъ учун артда да Фонд къурмакъны ою гелди.
– Къумукъ тилни сакъламакъ учун кёп ёравлар бола. Лакъырыбызны ахырында оьз «рецептигизни» ачыкъ этгенни сюер эдик, неге десе Москвада оьсген буса да, Арслан ва Белла дейген яшларыгъыз къумукъ тилни тап-таза биле. Охувчуларыбызгъа булай нечик бажарылгъанны ачыкъ этсегиз арив болур эди.
– Айтайым, балики биревлеге пайдалы уьлгю болур. Гетген асруну 90-нчы йыллары яшавлукъ учун бек четим вакъти эди ва шо заманларда яшларым булан агьлюм Москвада, мен Магьачкъалада яшап, амал эте эдик. Айда бир керен буса, мен оланы янына бара эдим, гьали йимик о заман телефонлар да ёкъ эди даим сёйлеп, къатнап болмагъа. Яшлар тамурларындан айрылмас ва тилин унутмас учун мен оланы гьарисине уьйренмеге къумукъ шиърулар берип гете эдим. Биринчилей Йырчы Къазакъдан башладым. Ёлда улангъа да, къызгъа да гьазирлеп мунча шиъру гёнгюнден уьйренмеге герек деп айырып онгардым. Сонг ярышлар билдирдим: биринчи ерни алгъангъа минг манат, экинчи ерге – беш юз манат. Олар англамайгъан сёзлерин айрыча язып, анасына сорап билмеге герек. Шиъру охугъан булан битмей, гьариси текстге гёре гиччирек пьеса да салмагъа борчлу. Мен буса, сонг жюри гьисапда къурдашларымны да жыйып, конкурс оьтгеремен. Шолайлыкъ булан, яшланы къастын гёргюр, олар гьазирленеген кюй! Гьатта спектакллерине кёмекчи гьисапда къурдашларын да чакъырып, оларда болагъан гьал! Жаны-къаны булан шиъру да айтар, оьз ролюн да ойнар, сонг буса уллу агъайлар не гьукму чыгъараргъа ичи бушар. Биз буса, герек кюйде, бир якъгъа да тартмай, гьар ким ушатгъанына тавуш берип, биринчи ерни алгъанын айыра эдик. Оюн булан, ана тилине бакъгъан сююв булан яшларым шо кюйде къумукъ тилге уьйренип де къалды.
Шолайлыкъ булан къумукъ тил сакълавгъа байлавлу яшларыма бакъгъан якъда оьз намусумну кютдюм деп айтмагъа боламан.
