Билимге гьасиретлик юрекден таймасын
Ислам дин илмугъа, билим алывгъа оьтесиз уллу агьамият бере. Инсан гиччиден тутуп охума уьйрене ва тап оьлгенчеге билимин артдырмагъа къарай. Ибадатны англамай, билимсиз этсе, зувабы кемийгени де тамашамы дагъы? Шо саялы бизге билим алмакъ гёрсетилген ва борч да дюр. Газетибизни бетлеринде илмуну гьакъында даим языла ва гетген номеринден башлап «Бусурман гишиге билмеге тарыкъ аслу илму» деген китап чыкъмагъа башлады. Шо китапны гьакъында, ону язып онгарагъан, уьстюнде ишлейген Арсланали Аскеров булан бугюн лакъыр этебиз.
– Арсланали, лакъырыбызны башында яшав ёлунгну гьакъында айтгъанны сюер эдик, къайда тувгъансан, охугъансан, не ишлейсен.
– Мен Къызылюрт райондагъы, Чонтавулда тувгъанман, ата-бабаларыбыз бу юртда бырын заманлардан берли яшай. 15 йыллыкъ чагъымда, 9 класны битдирип, Аллагьутаала юрегиме охувгъа гьасиретлик салып, Буйнакск шагьардагъы Сайфулла-Къадини атындагъы ислам институтгъа охума тюшдюм. Ери гелгенде, бу охув ожакъны башын тутгъанлагъа баракалла айтма сюемен. Инг башлап Арсланали-дадамгъа гьакъ юрекден разилигимни билдиремен. Магъа дарс берген Сулеймангъа, Закарьягъа ва оьзге муаллимлеге Аллагь ﷻ рази болсун деп айтаман. Шо охув ожакъда беш йыл охугъан сонг, 2010-нчу йыл асгер борчумну кютмеге чакъырылдым. Бир йылдан сонг ватаныма къайтып, тюрлю ишлерде ишледим. 2018-нчи йылдан башлап гьалиге ерли, юртну жамияты сайлап, имам болуп ишлеп тураман. Шо йыл Дагъыстан гуманитар институтгъа охума тюшдюм ва бакалавриатны битдирдим.
– Сен билимге берилгенсен, билимни хадирин де билесен, шо саялы гьар адам илмуну не даражада билмеге тарыкъ, деп сагъа сорама ярайдыр? Гьар адам азында билмеге борчлу илмугъа не гире?
– Илмуну ахыры ёкъ. Гьакъылбалыкъ чагъындан тутуп билим алмагъа башлайбыз. Лап гиччи заманыбыздан тутуп намаз къылма, Къуръан охума уьйренебиз. Яйлыкъ каникуллардагъы дарслар оьсюп гелеген наслугъа бек пайдалы ва агьамиятлы. Дагъыстан муфтият яшланы гьайын этегени шондан да билине. Шо яйлыкъ каникулларда яшланы Къуръан охума ва динни кюрчюлери гьакъда билим бериле: гьажатын битдирмеге, намаз жувунмагъа, эдепли болмагъа уьйрете, къыбланы англата. Олай да, ата-анагъа, къардашларына гьюрмет, хоншулагъа абур этмеге уьйрете. Гьакъылбалыкъ чагъына етишгенде буса, борч саналагъан илмулардан билмеге тарыкъ бола. Намаз, ораза, гьаж, секет гьакъда билмеге тарыкъ. Аллагьгъа ﷻ бакъгъан иътикъад токъташма герек. Аллагьны ﷻ не сифатлары бар, не йимиклери Огъар къыйышмай, Есибизни къудраты, бирлиги, оьрлюгю – шоланы англама тарыкъ. Булай илмулар инсангъа билмеге борч болуп токътай. Гьакъылбалыкъ чагъына етишген къызлагъа, уланлагъа намаз къылма, ораза тутмагъа борч бола. Эсгерилген илмуланы да бек билмеге тарыкъ. Не зат намазны буза, не зат намазгъа санала, не зат саналмай, ораза масъалалар ва шо кюйдеги оьзге ишлени гьакъында охумагъа, имамлардан билим алмагъа герекбиз.
– Сен «Бусурман гишиге билмеге тарыкъ аслу илму» деген китапны уьстюнде ишлейсен, гетген номерден тутуп газетибизде шо чыкъмагъа башлады. Булай китап язмагъа не эсинге тюшдю, нени гьакъындадыр шо?
– Илмуну гьакъында айтса, намаз нечик тюз жувунма тарыкъ, ораза не вакътиде тутула ва ачыла, не этсе ибадат бузула яда къабул этиле, гьаж къылыв булан байлавлу гьал, секет нечик чыгъара ва кимге бериле, оьлю булангъы адатлар, оьзге ибадатлар – булар фикъгьи масълалар санала. Бу ишде биз дёрт имамланы ёлунда, шоланы бир мазгьабына гёре юрюме герекбиз. Биз шо уллу алимлени билимине, олар къоюп гетген китапларына кюрчюленип яшасакъ къутулабыз. Амма иътикъад, илмуль калам – Аллагьгъа ﷻ бакъгъан яндагъы илмуну: сыйлы малайиклери, китаплары, Аллагьны ﷻ къадары гьакъда уьстденсув билмек таманлыкъ этмей. Биз шо гьакъда мекенли билме тарыкъбыз. Далиллер булан билме тарыкъбыз. Бу илмулар саялы, сонг Есибизни алдында жавап бермеге тюшежек. Неге десе, ичибиздеги иътикъатыбыз тюз болмаса (шондан Аллагь ﷻ сакъласын), биз адашмагъа болабыз. Шо саялы бу гьакъда мен бир китап язмагъа сюегеним кёп йыллар бола.
Бир вакъти къумукъ тилде бу масъалагъа гёре 10–15 минутлукъ берилишлер берилмеге яхшы болур деген пикру тувду. Шолагъа гьазирленмек учун хыйлы китапгъа къарама тюшдю. Гьар дарсгъа онгарылагъанда не китапдан, къайсы асардан илму алсакъ яхшы деп ойлаша эдик. Къайсы масъала аз айтыла, къайсын адамлар яхшы биле деп ахтарыв да этдик. Сонг, алимлер булан да гьакълашып, ана тилибизде аз айтылагъан масъалаланы гьакъында берилишлер этмеге токъташгъан эдик. Шо 10 минутлукъ гиччи бир берилишге онгарылмакъ учун сагьатлар булан китап охума тюше эди. Шолай китаплар охуп, гьазирленип турагъанда, алимлени терен гьакъыллы ойларын гёрегенде, гечелени бирисинде Аллагьутаала юрегиме салып, буланы халкъгъа айтма, адам арада яймагъа яхшы болар эди деген ой гелди. Берилишде яда жамиятны алдында чыгъып сёйлей бусанг, сагьатлар булан ваъза этме болмайсан, адамлар арый, айтылагъан маълумат эсинде къалмай. Шо саялы бу билимни айрыча бир китапгъа жыйса, яхшы болажакъ деп ойлашдым. Китапны къысгъа этип, далиллер булан илмуну аслу ерлерин жыйып онгармагъа юрегиме гелди. Билегенлеге де сорап, англаву барлар булан да гьакълашып, китап язма башладыкъ. Аллагьутаала шону битдирмеге бизге тавпикъ берсин, деп тилейбиз.
Имканлыкъдан пайдалынп бир тилевюмню айтар эдим. «Ас-Салам» газетде чыгъып турагъан бизин шо китапыбызда хата болса, тюз этме тарыкъ ерин гёрсе яда къошма тийишлиси бар болуп чыкъса, алимлер шо гьакъда бизге билдирсе, уллу баракалла айтар эдик.
– Охувчу, сагъа: «Китапдагъы маълумат ва далиллер къайдан алынгъан?» – деп сораса, не жавап берер эдинг?
– Китапдагъы маълуматланы ва далиллени биз Къуръандан ва илму каламны англатагъан асарлардан алабыз. Олай да, токъташгъан гьадислерден, саляфу салигьинлени (гьижраны биринчи юз йыллыгъын къуршайгъан вакъти) девюрюндеги алимлени пикруларына асасланабыз. Асгьабаланы, табиинлени, ижтигьад саналагъан уллу алимлени сёзлерин гелтиребиз. Шолар илмул каламны ва оьзге аслу илмуланы нечик англагъан буса, биз шоланы сёзлерин гелтиребиз, олагъа таянабыз. Шоланы сёзюнден халкъгъа биз де билим етишдиребиз. Къуръанны тафсирин Ибн Касир, имам Табари, имам Куртуби йимик ва башгъа белгили ва токъташгъан муфассирлени китапларындан алабыз.
– Билим булакъ къайдан агъагъаны ажайып агьамиятлы масъала. Къайсы алим гьакъыкъатны яны, къайсы ялгъан алим, деп шоланы нечик айырып бола?
– Оьрде де айтып гетдик, фикъгьи масъалаларда биз къачанда да билим алабыз мужтагьид алимлени ва оланы токъташгъан муталимлерини сёзлерин. Оланы фатавалары, агькамлары о замандан берли гьалиге ерли токъташгъан. Шолагъа гёре биз де юрюйбюз. Мужтагьид деп айтагъан алим – Къуръандан да, гьадисден де гьукму чыгъарма болагъан адам. Шолай адамланы бириси имам Шафии (рагьимуллагь) болгъан. Ондан сонг, ону мазгьабын юрютген ибн Гьажар аль-Хайтами, Аскаляни, имам ан-Навави, имам аль-Гъазали (рагьматуллагьи алейгьим) ва уллу башгъа алимлер болгъан. Бу машгьур алимлени китапларын охугъан адам адашмас. Акъидагъа бакъгъан янда биз Пайхаммардан ﷺ тап-таза кюйде гелген Абу-ль-Гьасан Али ибн Исмайыл аль-Ашъари язгъан асарлагъа асасланабыз (ол Абу Муса аль-Ашъари дейген асгьабаны варислеринден).
Билим алагъан заманда, шо билимни яягъан адамгъа оьзге уллу алимлер не багьа бере, деп къарама тарыкъ. Шону учун уллу алимлени яшав ёлун ахтарып билмеге тарыкъбыз. Алимни оьзюн ушата-ушатмай яда фанатичный кюйде сайлама тарыкъ тюгюл. Лап Пайхаммардан ﷺ гелеген имлугъа, агьлю сунна ва жамаа юрютеген ёлгъа, далиллер булан токъташгъан пикругъа асасланагъан алимлеге тынглап, олагъа таби болмагъа тарыкъбыз. Фикъгьи масълаларда бизин учун шолай адам – имам Шафии (рагьимуллагь) ва ону муталимлери. Акъидада буса – Абу-ль-Гьасан аль-Ашъарини (рагьимуллагь) ёлун юрютебюз. Шолар экиси де гьижраны шо биринчи уьч юз йыллыкъ девюрюндеги адамлар. Шо уьч юз йллыкъ девюр неге эсгериле? Неге тюгюл, Пайхаммарны ﷺ токъташгъан гьадиси бар ва онда булай айтыла: «Лап яхшы девюр – мени девюрюм, сонг арты булан гелеген экинчи юз йыллыкъ ва ондан сонгусу да». Биз илмугъа алагъан алимлер шо девюрде яшагъан. Шо саялы, оланы ёлу булан юрюйгеник бизде бир шеклик де тувдурмай. Шолагъа гёре юрюсек – тюз ёлда юрюжекбиз. Бу ёлдан Аллагь ﷻ тайышдырмасын бизин.
– Гьалиги заманда билимли болмагъа хыйлы имканлыкъ бар, тек шону булан бирче терс агъымлагъа алданма да бола (Аллагь ﷻ сакъласын шондан). Интернет ваъзачыланы гьакъында не айтмагъа боласан?
– Адам оьзюню пикрусуна, гьислерине гёре яда башгъа пелен гишини ойларын ушатып къабул этген булан, бизге шолайланы артына тюшмек себеп тюгюл. Къарагъа – къара, акъгъа – акъ деп, гьакъыкъатны юрютеген адамны къабул этме тарыкъбыз. Биз ушатагъан яда янын тутагъан ойгъа агьлю сунна ва жамаа не айта, шогъар нечик янаша деп къарама герек. Тувагъан масъаланы гьакъында алимлерибизге, имамларыбызгъа сорама герекбиз.
Интернетден гелеген маълуматны ким яягъанны биз билмейбиз. Ол адам къайда охугъан, кимден илму алгъан, не яшавлукъ яшагъан деп ахтарма тарыкъбыз. Ол бугюн бир зат айта буса, тангала башгъасын айтма бола.
Имам болуп ишлейген заманны ичинде адамлар, жагьил яшлар терс ёлгъа тюшюп кёп гёргенмен, Аллагь ﷻ сакъласын шондан. Бир «алим» деп айтагъан адамгъа тынглап, ону ёлуна тюшген сонг, гьакъыкъатны нечакъы айтсанг да, «муаллимини» юзюн ачсанг да, пайда ёкъ. Терс ёлгъа тюшюп адашгъан адамгъа не айтсанг да, не далил гелтирсенг де, ону гьакъ ёлгъа къайтарма бажарылмай, неге десе ол оьзюне башгъа «алим» таба, адашгъан жаны ушатагъан якъгъа къарай. Терс ёлда экенине мюкюр де болмай. «Шогъар тынглай туруп, терс ёлгъа тюшдюнг», – десек де, инсан гьакъгъа гелме сюймей. Шо саялы лап башындан берли, кимден билим алабыз, кимдир шо адам, токъташгъан алимми, агьлю сунна ва жамааны адамымы, деп яхшы ойлашып къарама тарыкъ ва бу соравлагъа жавап тапмай туруп, олай «насигьатчыдан» арек турса къолай. Терс ёлгъа тюшген адамгъа адашмакъда шайтан да кёмек эте, гьакъ ёлдан да йыракъгъа тая.
– Арсланали, имканлыкъдан пайдаланып охувчуларыбызгъа не айтар эдинг?
– Гьалиги девюр – эркинликни заманы. Масала, бырын заманларда китап алмакъ, охумакъ учун, оьгюз, гьайван сатма тарыкъ болгъан. Гьали буса, китап алма, сюеген гишиге охума не болсун?! Бырын заманларда алимлерибиз уллу къыйынлыкълар гёрюп охугъан, биз буса рагьат кюйде илмугъа ювукъ болма болабыз. Есибиз Аллагьгъа ﷻ шо саялы да уллу макътав болсун. Бу гьалны къыйматын унутмай яшамакъны ёрайман. Малын да, жанын-къанын да аямай илмугъа берилген алимлерибизни хадирин билмеге, оланы атларын ва ишин эсде сакъламакъны да ёрар эдим. Алимлерибизни, шайыхларыбызны ким болгъанын билип, олагъа эдеп де этип, артына тюшюп юрюме герекбиз. Айрокъда, илмул калам якъдан биз саляфлардан билим алабыз. Шо бизге толу кюйде таманлыкъ эте. Уллу алимлер, мужтагьитлер шо девюрлерде ва шогъар ювукъ вакътиде яшагъан. Билим алимден муталимге бериле туруп гелген. Илмугъа охуйгъан гиши алимни алдына барып, ондан билим ала. Гьар гюн уьстюне бармагъа бажарылмай буса, алимге телефон сёйлеп, билмейгенин сорамагъа имканлыкъ бар. Уллулар оьзлер охума болмай буса, авлетлерин, гиччи яшларын охутма герек. Гьар агьлюде бир буса да билим алгъан яш болма герек деп эсиме геле.
Азиз, сагъа да айрыча баракалла айтма сюемен. Редакцияда ишлей туруп, дин яймакъ учун хыйлы иш этесен. Аллагьны ﷻ каламын, динибизни буйрукъларын, алимлени сёзюн халкъ арада яймакъ – бек пайдалы ва агьамиятлы касбу.
