Бырынгъы Эндирейни тарихинден бир-эки сёз
Эндирей – бай тарихи булангъы, загьматчы халкъы ва белгили адамлары булангъы уллу къумукъ юрт. Ал заманларда огъар гьатта шагьар деп айта болгъан. Бу юртну атын эшитмеген, билмейген дагъыстанлы ёкъдур, олай да, Темиркъазыкъ Кавказгъа да танывлу ер. Оьсюп гелеген наслу ватанын яхшы билсин учун, уллуланы да эсине салмакъ деген мурат булан, бугюн шо юртну гьакъында баянлыкъ этмеге сюйдюк. Ата юртун яхшы таныйгъан, ата-бабалары ону тарихине гёрмекли къошум этген адам булан ёлугъуп, краевед ва язывчу Юсуп Сайпудинов булан лакъыр этебиз.
– Юсуп, бир башлап оьзюгюзню гьакъында маълумат бергенни сюер эдик: тарих булан машгъул болгъан кююгюзню ва китап язмагъа къачан башлагъаныгъызны да эсгерип.
– Мен 1966-нчы йыл къумукъланы бырынгъы юрту – Эндирейде тувгъанман. Школаны охуп битген сонг, 1984-нчю йыл мен Дагъыстан педагогика институтну художественно-графический факультетине охума тюшдюм. Шо йыл мени асгерге де чакъырды. Эки йылдан сонг, асгер борчумну да кютюп, гери къайтдым ва 1986-нчы йыл охувумну узатып, 1991-нчи йыл буса шону тамамладым. Охуп битгенде бираз заман Магьачкъалада, сонг Хасавюртда ишледим. Узакъ къалмай ата юртума къайтдым. Бугюнге ерли юртдагъы школада ишлеп тураман.
Яш йылларымдан берли каратэ деген спортну бек ушата ва шондан гьазирлик гёре эдим. Гьали буса, яшлагъа тренер гьисапда билегенимни уьйретемен.
Тарих булан мен гиччиден берли машгъулман. Школада охуйгъанда, дарслардан къайтып, юртну тамазаларына барып, элибизни гьакъында сорайгъан кююм бола эди. Олардан мен кёп затны билдим. Айрокъда Эндирей бийлени гьакъында бола эди кёп хабарыбыз. Озокъда, кёп тарихи китапланы охуй эдим ва хыйлы историклер булан да ёлугъуп, таныш болдум. Шолайлыкъ булан, умуми тарихге муштарлы эдим, ата юртум Эндирейни тарихи де айрыча юрегимни тартды.
Кёп затлар белгили болгъан буса да, аянгъа чыкъмай турагъаны аз тюгюл. Мен оьзюм алты китап язгъанман. Еттинчи асарамны язмагъа башлагъанман, тек китап къайдада онгарып битмегенмен.
– Белгили йимик, Эндирей – Къумукъ тюзде лап бырынгъы юртланы бириси. Озокъда, ону бай тарихин айтмакъ учун кёп заман тарыкъ. Буса да, шо гьакъда охувчуларыбызгъа къысгъа кюйде маълумат бермеге боладыр?
– Эндирейни артдагъы 500 йылын алып къойсакъ да, кёп къысгъартып айтгъанда, муну эки янгъа белгили болмакълыгъыны биринчи себеби Солтанмут дейген Таргъу шавхалны гиччи уланы булан байлавлу болгъан. Шону вакътисинде Эндирей инг де уллу юртланы бириси болуп токътай. Кёп санавда межитлер, уллу китапханалар, мадрасалар ва оьзге охув ожакълар ачыла. Айлана якъдан гелип, мунда бек терен илмусу булангъы алимлер дарс берип тургъан. Эндирейде охуп билим алгъан хыйлы алим, сонг эки якъда, хоншу халкъланы арасында Ислам дин яймакъ учун бек гьаракат этген.
Имам Шамилни девюрюн алсакъ, о заман орус асгери гелип, Эндирейде, юртну оьр янында къала къургъан. Шо къалагъа «Внезапная» деп ат къоюлгъан болгъан. Шу орус асгерлеге 1825-нчи йыл, башында Ташав-гьажи булан эндирейлилер къаршылыкъ билдирген. Тек, нетерсен, оруслагъа къаршы дав этмек учун, айлана якъдан кёмек гелмей, булар тюп болгъан. Юртну жамияты онча уллу асгерге тенг кюйде къаршылыкъ этмеге гючю етишмеген. Шондан сонг Ташав-гьажи Мычыгъышгъа, Саясан деген юртгъа гёчюп, онда имам болгъан ва кёп йыллар дав этген.
Шо йылларда имам Шамилден ва Ташав-гьажиден бираз гиччи Идрис-эфенди де Эндирейден гетип, Салатавну имамы, сонг имам Шамилни ойчусу болуп, кёп йыллар ону янында къазават этип тургъан.
Эндирейни инг де бек дагъытгъан пачалардан Пётр I болгъан. Шону дагъытывундан сонг, Эндирей алдагъы гьалына гелмеген, шо кюйге гёре дагъы аякъгъа турмагъан, бырын заманларда йимик айынып чечекленмеген деп айтма ярай.
Мен эшитген кюйде, Эндирей кёп керенлер яллагъан, бузулгъан ва башгъа-башгъа ерлерде янгыдан тизилген.
– Эндирейни тарихинде хыйлы белгили, къоччакъ ва гьар якъдан пагьмулу адамлар кёп болгъан. Шолардан лап гёрмеклилерин эсгергенни сюер эдик.
– Бизин юртда айтылгъан адамланы кёп зияратлары бар. Шолардан бирлери: Идрис-эфендини, ону иниси Салигь-эфендини, Исакъав-гьажини, Али-гьажини, Исмайыл-гьажини, Алхамат-къадини, Абдурашид-къадини, артда гечинген Нугь-гьажини зияратлары бар.
Эндирей юртну гьакъында белгили тюрк тарихчи Эвлия Челеби, голштинли немец гезевчю Адам Олеарий илму якъдан къыйматлы маълуматлар къоюп гетген, мундагъы яшавну мекенли кюйде суратлагъан. Немец адабиятны классиги Пауль Флеминг буса, шиъруларында бизин бойда болгъан кююн ажайып кюйде гёрсетмеге бажаргъан.
«Дербент-наме» деген асарны язгъан Мугьаммат Аваби Акъташи аль-Эндирави – белгили тарихчи, гёрмекли юртлубуз. Къумукъ адабиятны юлдузу Аткъай, айтылгъан шаир Къазияв Али, хыйлы пагьмулу касбучулар, докторлар, инженерлер юртубуздан чыкъгъан. Барысын да эсгерсек, кёп заман алар.
– Биз билеген кюйде, Эндирей бырын заманлардан берли дин яягъан, билим береген центр болгъан. Гьатта совет девюрде де дин сёнмеген.
– Гертиден де, Эндирей Ислам дин яйывну центры, айлана якъгъа илму яягъан ер болгъан. Мунда охуп билмек учун, Дагъыстандан да, Темиркъазыкъ Кавказны гьар тюрлю ерлеринден де гелегенлер кёп болгъан.
Дагъы башгъа затны эсгермей, биргине-бир болгъан ишни гьакъында айтсам да, кёп затны англамагъа болар деп эсиме геле. Дин юрютмеге къоймайгъан заманларда бизин районда инг биринчилей Эндирей юртда межит ишлейген болду, бинаны киритин де бузуп, шону ишлетмеге башлады. Экинчилей де, онда моллалыкъны юрютюп, яш уланланы динге уьйретмеге башлады.
Бырын заманлардан берли динибиз сакъланып, Эндирей энни де гьакъыкъатны ёлунда.
– Артдагъы девюрде Хасавюрт бойда Ислам динни гьакъында сёз чыгъагъанда, Эндирейни имамы Нугь-гьажини атын эсгермей болмай. Атагъызны яшав ёлун, этген ишин нечик суратлар эдигиз?
– Атам оьзю эсгереген кюйде, етти йыллыкъ чагъындан башлап намаз къылмагъа башлагъан ва яшавуну ичинде бирт де шону къоймагъан. Ол етти керен гьаж къылгъан. Тамаша иш – ол бизге оьзюню оьлежек гюнюн белгили этди. Атабыз кёп караматланы еси болса да, гьеч бизге бирисин де оьзю эсгермей эди. Белгили устазлар атам Нугь-гьажиге абур-сый этегенни де билемен.
Нугь-гьажи бек саламатлы адам эди, авлетлерин де Ислам динни ёлунда тарбиялап оьсдюрдю. Бизге ону гьакъында айтмакъ бираз къыйышмай деп эсиме геле. Амма ону гьакъында охуп билмеге сюегенлеге, минасы эндирейли Багьавутдин Аджаматов бек арив язгъан «Нух-хаджи из Эндирея» деген китапны таклиф этме ярар.
– Гьалиге Эндирей юртда дин булангъы гьал нечикдир, охуйгъанлар, илмугъа берилгенлер бармы, яшлар охуйму?
– Туврасын айтса, Эндирей оьсювню ёлунда, Ислам дин яйылып бизин къуршап алгъан десем ялгъан болмас. Халкъыбыз кёп сююп, Аллагь ﷻ гёрсетген ёлну юрютмеге къаст эте. Гьарамдан сакъланып, гьалал булан яшамагъа гьаракат этебиз. Бара-бара динге къыйышмайгъан эсги адатларыбыз, яман мердешлерибиз арадан тайып тура, оьсюп гелеген наслу гьайт этип илму ала.
Буссагьатгъы вакътиде бизин жума межитибиз толагъаны да шогъар ачыкъ уьлгю, Аллагьгъа ﷻ шюкюр. Юртубузда бирдагъы уллу межит ишленип тура, узакъ къалмай битер деп умут этебиз. Гьалиге Эндирейде 16 межит бар. Уланланы, къызланы охутагъан мадраса да бар.
Бизин учун уллу сююнч ва оьктемлик – юртубуздан артдагъы вакътилерде Къуръан гьафизлер де чыкъды. Йыл сайын гьаж къылмакъ учун, сыйлы ерлеге барагъанланы санаву да артып тербей.
– Юсуп, имканлыкъдан пайдаланып охувчуларыбызгъа не айтар эдигиз?
– Яшёрюмлеге де, оьзге бары да бусурманлагъа да Аллагьдан ﷻ къоркъмакъны ёрайман. Юрекде Аллагьдан ﷻ къоркъув болса, гьарамдан да сакъланарбыз, гьалал кюйде яшамагъа да боларбыз, Аллагь ﷻ буюрса. Сонг да, тарбияны эсгерер эдим. Инсанда яхшы къылыкъ болса, уллулагъа, ата-анагъа гьюрмет абур-сый этилер, айлана якъгъа да яхшы янашыв болур.
Оьзюм тарихни сюегеним саялы, ата-бабаларыбыздан уьлгю алмакъ учун, бары да халкъгъа алда болгъан ишлени билмеге, тарих маълуматланы ахтармакъны къыйматлыгъын эсге салар эдим.
Барыбызгъа да къатты иман, савлукъ, берекет болсун.
– Амин, сизге буса, еттинчи китапны тез битдирип, охувчуланы сююндюрмеге ёрайбыз.
