Асгьабали Мурзаев: «Къайсы касбучугъа да билим тарыкъ».

Динибиз уьйретеген кюйде, гьар бусурман адам билим алмагъа герек. Гьар ким де не иш булан машгъул болмагъа сюйсе де, башлап охуп, уьйренмеге къаст эте. Оьзгесин айтмагъанда, билим – бары да затны кюрчюсю. Олай болгъанда, бусурман – билимли, тарбиялы, жамиятгъа пайда гелтиреген адам. Узакъ къалмай, школаны битдирген яшлар охувун узатмакъ учун оьр охув ожакълагъа тюшмеге къаражакъ. Агьамиятлы бу темагъа гёре ва охувну, билим алывну гьакъында бугюн ДГИ-ни ректоруну кёмекчиси Асгьабали Мурзаев булан лакъыр этебиз.

– Асгьабали, ДГИ-ни гьакъында кёп эшите болабыз. Шо не охув ожакъдыр?

– Дагъыстан Гумнитар институт 2004-нчю йыл ишлемеге башлагъан ва башлап ону аты «Институт теологии и религиоведения» болгъан. Бу охув ожакъ оьзюню мурадын охуйгъан яшлагъа терен билим бермек булан бирче Ислам дин уьйретеген тарбия ва ругьпатриот осдюрювню де алгъа сала. Салынгъан борчланы башында Дагъыстанны муфтиси шайых Агьмат-афанди ва биринчи ректорубуз философия илмуланы доктору Макъсуд Садиков (гюнагьларындан Аллагь I гечгир) булан сиптечи гюп яшавгъа чыгъармагъа уруна. Гёз алгъа тутулгъан муратлагъа гёре, институт яшлар охутувун башлагъандокъ дюнья оьлчевдеги программаланы къабул эте, оьз сынавун топлай, йылдан-йыл алгъа барывну ёлунда деп ташдырып айтмагъа ярай. Оьтгерилеген хыйлы халкъара конференциялардагъы охувучуларыбызны ортакъчылыкъ этивю ва оларда оьзюн яхшы якъдан гёрсетмеге бажарагъаны сююндюрмей болмай. Тюз ёлда экенибизни де шагьатыдыр.

– Охув ожакъгъа янгы ат берилмекни маънасы недир, негер шолай алышынмагъа тюшдю?

– Къурулгъандан берли институт оьсювню тюрлю канзилеринден оьтдю. 17 йылны узагъында охув ожагъыбыз янгыз республикабызда тюгюл, гьатта оьзге регионларда да гьалиги девюрге гёре ишлеп болардай билимли касбучуланы гьазирлемек учун бек къаст къылгъан. Бизин дипломубузну алгъан яшлар тувулунгъан талаплагъа гёре иш къуруп, алдынлы технологияларда англавлу, гелеген маълуматлардан пайдаланмагъа болагъан болмагъа тарыкъ. Озокъда, шону булан бирче, оьрде де айтъан кюйде, къылыгъы да таза болмагъа тийишли. Умуми ёлубуздан тайышмасакъ да, бара-бара бир нече алышынывланы къабул этдик. 2014-нчю йылда атыбызны алышдыргъаныкъ Дагъыстан Гьукуматы «Инсан капитал» деген программаны ушутап, шогъар къыйышмакъ бизин учун оьсювню бирдагъы канзиси болду. Шолай деген недир? Къысгъача айтгъанда, эсгерилген шо программагъа гёре, гьалиги яшавда инг де тарыкълы касбучуланы гьазирлемек. Шогъар гёре, ДГИ бир-бир бек тарыкълы касбучулар гьазирлемек учун янгы факультетлер ачды.

– Дагъыстан Гуманитар институтну оьзгелерден не башгъалыгъы бар?

– Оьзгелерден лап аслу башгъалыгъыбыз – бизде эки тармакъ бирче байлангъаны ва бир негетге къуллукъ этегени. Ачыкъ этип айтса, светский ва дин билим янаша юрюй. Шолагъа охувчуланы ругькъылыкъ якъдан тарбиялавну да къошса, муна болур биревге де ошамайгъаныкъ. Озокъда, бизде урушбатны ийиси де ёкъ, охувчулар оьз кыйыны булан тийишли баллар ала. Булай ясалгъан охув ожакълар сав уьлкебизде дёрт бар ва биз де шоланы бирисибиз. ДГИ-ну битдирген охувчу гьакъыкъатда эки якъдан гьазирленген бола: ол светский ва дин илмуланы билеген касбучу. Диплому буса, пачалыкъ токъташдыргъан къалипге гёре ва шону булан не ерге де ишге тюшмеге бола. Эки якъдан билими бар инсан гьалиги яшавда оьзгелерден эсе оьз ерин тез ва тынч табар десе янгылыш болмас. Ойлашып къараса, ачыкъ бола чы: нечакъы яхшы касбучу болса да, тек дин якъдан англаву ёкъ ва тарбиясы акъсакълайгъан адам жамиятгъа артыкъ пайда да гелтирмес, оьзюню яшаву да онглу болургъа шеклик бар. Амма тюрлютюрлю илмулардан баш чыгъарагъан, арив ва исбайы тарбиялангъан жагьил адам жамиятны гележеги санала, аркъа таяву да дюр.

– Асгьабали, сёзлерингден гёрюнеген кюйде, ишингни бек сюесен.

– Тюппе-тюз ва шолай гёрюнегени нече де яхшы. Мен мунда ишлейгеним кёп болмаса да, юрегим булан касбума берилмеге къарайман. Мени учун шо бек агьамиятлы. Дарс беривчюню касбусу тамаша иш! Ол башгъаланы уьйретегенде оьзю де хыйлы затгъа уьйрене экен. Биз барыбыз да билебиз чи, шу яшавда бар чакъы билим алмагъа гьасиретлик таймагъа, аз болмагъа герекмейгенни. ДГИ мени учун шо якъдан бу ойну бирден-бир гючлю этди. Гьакъыллы ва оьр къылыкълы адамланы арасында турув негьакъ гетмей! Сюйсенг де, сюймесенг де, оьзюнг де шолагъа ошамагъа башлайсан. Билмейгенингни ахатарасан, сорайсан, хасиятынг да осал ишлерден арчылана. Сонг да, оьзюнгден таба оьсюп гелеген наслугъа да пайда тиегенде айрокъда сююнесен. Олар яхшы болса, гележегибизге парахат болмагъа ярар. Яш касбучулар намуслу кюйде ватаны учун бел бюгюп ишлеп йиберсе, яшав чечекленмей къалмас деп инанаман. Шо якъдан алгъанда ДГИ-ну ёлбашчылары охувчуларда патриот ругь тарбиялансын учун белгили иш юрюте. Масала, ректорубуз Магьаммат Гьажидадаев, жамият ишде жагь кюйде оьзю де ортакъчылыкъ эте, муаллимлени де, охувчуланы да шогъар къошулмагъа да чакъыра. Илму конференцияларда, спорт ярышларда, айлана якъны яхшылашдырмакъда, гереклеге болагъан кёмекни этмеге багъышлангъан бир-бир хас акцияларда жагьиллер ортакъчылыкъ этип уьйренсе, шо заман мурадыбыз тюзеле тура деп айтарбыз.

– Охувчу яшланы студент йыллары нечик оьте? Кюйге къарагъанда, олагъа ялкъмагъа заман ёкъ.

– Охутув-билим берив программаны гьакъында айтса, биздеги гьал умуми европа къайдалагъа гёре кюрчюленген. Муаллимлерибиз де республикадагъы оьр даражалы профессорлардан жыйылгъан, демек лап яхшылары деп тартынмай айтмагъа боламан. Охутувну кюю де алдынлы къайдалагъа гёре ясалгъан. Шогъар гёре, охувну кюрчюсюн уьч пайындан бир пайын охувчулар оьзлер танглай, бу кюйге «вариативное обучение» деп айта. Инсан тораймакъгъа элтеген шо да бир ёл. Охувдан сонггъу яшав да яшлар учун ажайып къужурлу. Олар илму якъдан сынав топламагъа берилген имканлыкълардан генг кюйде пайдалана. Илму конференциялар, форумлар, «дёгерек» столлар шолар учун нече пайдалы: оьсювюн, билимин артдыра. Охув ожакъ да шо яндан тизив онгарылгъан. Айтагъаным, аудиторияланы 80 проценти гьалиги техника булан яалгъан. Охувдан сонг билимин теренлешдирмеге сюегенлеге бары да шартлар яралгъан. Сиптечи группа студент клуб къургъан, онда гьакъылын тергейген, башын ишлетеген хас оюнлар юрюле. Бу йыл «блогерлени» курсун ачдыкъ. Онда гьар сюйгенни социальный сетлерде ишлемеге уьйретебиз. Яшлар роликлер чыгъармагъа, таза язмагъа ва къужурлу сёйлемеге уьйрене. Гьалиги заманда бу бек агьамиятлы усталыкъ деп айтма ярай, неге десе гёрюп турагъаныкъ йимик, шо сетлерде не яманлыкъ да, наслыкъ да бар. Шогъар къаршы таза ва пайдалы башгъалары болмакъ нече де тарыкъ, заманы гелгени кёп бола. Сонг да, далапчылыкъ булан машгъул болмакъ бизин девюрде кёплени юреги ушатагъан касбу. Шо саялы «Бисом» деген бизнес акдемия булан байлагъан дыгъарыбыз яшланы шогъар уьйренмеге ажайып арив имканлыкъ бере. Оьр охувун узатмагъа сюегенлеге билдиремен, бизде пачалыкъ аккредитация булангъы бакалавриат бу тармакъларда гьазирлик эте: «Теология», «Журналистика», «Лингвистика», «Экономика», «Бизнес-информатика». Олай да, «Теология» деген магистратурадан гьазирлик бар. Бизде «Къошум билим алывну центры» да бар. Онда орта хас ва оьр билими булангылар учун янгы касбулагъа уьйрете, даражасын артдырмагъа кёмек эте. Шолайлыкъ булан, эсгерилген курсланы охуп битдиргенлер янгы касбугъа уьйрене. Гетген йыл ДГИ-ну 130 студент охуп битдирди. Оланы арасында Татарстанны муфтиси Камил-хазрат Самигуллин, белгили жамият чалышывчулар, айтылгъан спортсменлер де бар. Бу йыл буса, бизге охумагъа тюшгенлени арасында ДР-ны милли сиясатына къарайгъан министри Энрик Муслимов ва башгъа гьукумат чалышывчулар бар. Оьсювню ёлундабыз деп тартынмай айтмагъа боламан, неге десе охув ожагъыбыз – билим алмакъ учун тизив имканлыкълар береген ер.

– Асгьабали, имканлыкъдан пайдаланып, охувчуларыбызгъа не айтар эдинг?

– Инг башлап, янгыз газетни охувчуларына тюгюл, сав республикагъа ва уллу ватаныбызгъа парахат яшавлукъ, чечекленив ёрайман. Сонг буса, аявлу ата-аналагъа авлетлерин тарбиялайгъанда билим алмакъны агьамиятын англатмакъны гьакъында эсге салар эдим. Яшланы эдепли ва билимли оьсдюрмек – гележекде сююнч болуп къайтар. Оьсюп гелеген яшлагъа буса, билими ёкъ адам яшавда уьстюнлю бизнесмен, ёлбашчы, доктор ва гьатта бир касбучу да болуп болмас деп айтмагъа сюемен.

БАЯНЛЫКЪНЫ АЗИЗ

МИЧИГИШЕВ АЛГЪАН