Уьлгюлю жамиятны рагьмулу ишлери

Уллубийавул (бырынгъы Уллубойнакъ), янгыз Къумукътюзге тюгюл, савлай Дагъыстангъа да белгили юртланы бириси. Уллубийавул 500-600 йыллар алда Темиркъазыкъ Кавказ оьлчевюнде къурулгъан Шавхал пачалыкъны тахшагьары болгъан.

Уллубойнакъда Чопаншавхал тувгъан, яшагъан, оьлген ва гёмюлген. Шо девюрде ислам дин лап да таза ва тийишили даражада юрюй болгъан. Ону уланы Солтанмагьмут (Солтанмут) Тарковскийни заманында буса бусурман динге дагъы да тергев ва агьамият берилген. Демек, шо вакътилерде дин ругьанилер, алимлер пачалыкъны оьсювюне ва яшавуна оьзлени кёп къошумун этген. Шу маълуматланы тарихчилер ва ахтарывчулар оьзлени китапларында далиллер булан язгъан.

Уллубийавулну бугюнгю дин яшаву ва турушу гьакъда лакъыр этмек муратда юртну имамы (къадиси) Къайипов Магьамматрасулгьажи Гьажиевич булан ёлукъмагъа тюшдю. Шо лакъырны охувчуланы тергевюне беребиз.

– Магьамматрасулгьажи, Уллубийавулну динге байлавлу тарихи гьакъда бир-эки сёз айтсагъыз. Олай да, алимлеригизни де эсгерсегиз.

– Бизин юртубуз тезден берли оьзюню халкъы, игитлери, пагьмулары булан белгили. Уллуларыбыз айтагъан кюйде, бизин юртда шавхаллар, бийлер, бийкелер яшагъан. Олар оьзлени халкъын якълагъан ва къоругъан. Дин яндан да эркинликлер берген, динни оьсювюне кёп кёмек этген.

Совет девюрде де бизин юртда дин юрюлген, адамлар намазынткъылгъан, оразасын тутгъан. Олай да, шо совет девюрде бизин юртдан Дагъыстангъа аты белгили алимлер бар. Масала, Ибашкъади ва Осман-будун (Бакъсан-будун). Ибашкъади Осман-будунну гиевю болгъан. Ол жагьил вакътисинде вабаъ аврувдан гечинген.

Осман-будунну 1930-нчу къагьрулу ва оьжжетли йылларда кимбилди этген. Ону Каспийск шагьарны янында гюллелеген. Бу маълуматланы юртну тамазалрындан кёп керенлер эшитгенмен.

Сонг да, 1960-1970-нчи йылларда дин яндан билим ва илму алгъан Телейгьажи Къазихановну да савлай къумукъ халкъ таный. Ол 1979-2019-нчу йылларда юртну имамы болуп чалышды. Демек, 40 йылны боюнда жамиятгъа ислам динни гьакъында насигьат этди, яш агьлюлеге гебин къыйды, оьлюлени гёмдю. Бугюн-буссагьатда да ол арабызда яшай ва халкъны тюз ёлгъа салывда оьзюню уллу къошумун болдура.

1995-нчи йылда бизин юртлу 5-йыллыкъ къызъяш Зугьайрат Абдурагьманова, Къуръанны 1 жузун гёнгюнден охуп, Мисруда (Египет) 1-нчи ерни къазанды ва юртутбузну атын бирдагъы канзиге гётерди.

– Уллубийавулда бийлер къургъан Жума-межит булан янаша бирдагъы гёзел межит къурула тура. Шоланы тарихи гьакъда хабарласагъыз.

– Гертилей де, юртубузну бийлери Зубайырбекгьажи ва Укъайылбекгьажи Тарковскийлер XX-нчы асруну башында жамиятына уллу савгъат этген. Ёгъаравулдагъы авул межитни майданчасын артдыргъан ва янгыртгъан.

1930-нчу йылларда шо гёзел межитибиз ябылгъан эди. Амма халкъыбызны гьай этивю ва гьаракаты булан 1956-нчы йылда Жумамежитге мекенли ремонт этилген ва 1957-нчи йылны яй вакътисинде шо межит янгыдан ачылгъан ва бугюнге ерли ишлеп тура. Бизин юртубузда Дагъыстангъа аты белгили имамлар ва алимлер ишлеген. Артдагъы 40 йылны боюнда юртлубуз Телейгьажи Къазиханов имамлыкъны юрютдю, динни яйылывуна кёп уллу къошумун этди.

Шоллукъда, арадан 100 йыл оьтюп, рагьмулу юрекли ва чомарт къоллу бойнакълы Абдурагьмангьажи Абдурагьманов юртгъа гирип гелеген ерде 4 минаралы гёзел межит къурмагъа гиришди. Муна, ювукъ арада шо межит мекенли битмеге герек.

Межитни майданы 1 минг квадрат метрге ювукъ бар. Ону узуну ва генги 30 метр бар. Межитни безейген 4 де минарасыны бийиклиге 50 метрге етише. Шунчакъы харж этип, булай межитни къурмакъ – Аллагьны янында уллу даража ва абур къазанажагъы белгили.

– Магьамматрасулгьажи, оьзюгюз имам болуп къачан иш башладыгъыз? Дин яндан не ерлерде билим ва илму алгъансыз? Шо гьакъда баянлыкълар берсегиз.

– Уллубийавул орта мактапны 9 класын битдирген сонг, Буйнакск шагьардагъы Сайфуллакъадини атындагъы Дагъыстан ислам университетде 2 йыл охудум. Сонг, Тюркияда гьафизлени мактабында 1 йылны боюнда сыйлы Къуръанны гёнгюнден охумагъа уьйрендим. 1998-2004-нчю йылларда буса Сирияда Тахассус университетде билим алмакъны узатдым. Эсгерилген оьр билим берив ожакъ – дюньягъа аты белгили Мисрудагъы (Египет) Аль-Азгьар университетни бёлюгю. Ондан къайтгъан сонг, 2004-нчю йылдан 2016-нчы йыл болгъунча билимимни камиллешдирмек учун бизин белгили алимибиз ва устазыбыз Магьамматмухтаргьажи Бабатовгъа юрюдюм.

Олай да, 2013-2014-нчю йылларда юртну Жумамежитини будуну болуп ишледим. О замангъы имамыбыз Телейгьажи Къазиханов таклиф этип, 2016-2018-нчи йыллар янгыдан юртда будун болуп чалышмагъа тюшдю. 2019-нчу йылны башында, Телейгьажи Къазихановну таклифине гёре, юртну жамияты мени имамны къуллугъуна сайладылар. Бугюнге ерли шо ишни юрютюп тураман.

– Буссагьат юртда динни оьсювю не гьалдадыр? Оьсюп гелеген наслу илму булан машгъулму?

– Артдагъы 30 йылны ичинде юртдагъы авул межитлени санаву 9-гъа етишген. Бугюнлерде Дагъыстанда 4 минарасы булангъы межит янгыз Уллубийавулда къурулуп бите тура. Шо бизин учун уллу яхшы иш.

Уллулар булан бирче межитлеге жагьиллер ва яшёрюмлер юрюй. Айтагъаным, олагъа дин яндан илмусу барлар сыйлы Къуръанны охумагъа уьйрете. Шолай яшлар юртда 100-ге ювукъ бар.

Олай да, арап тилни ва фикъгьи илмуланы уьйренмек муратда магъа оьзюме 20-25 адам геле. Оланы да кёбюсю – жагьиллер. Яшёрюмлер ва жагьиллер Аллагьны каламына ва пайхаммар Магьаммат алайгьиссаламны гьадисине тынгласа, рагьмулу ва яхшы ёлну танглажагъы ачыкъ.

– Уллубийавулну (бырынгъы Уллубойнакъны) жамияты айрыча хасиятлы ва уьлгюлю. Шо гьакъда баянлыкълар берсегиз.

– Шону тюз айтдыгъыз. Шо гьакъда бир-эки мисалны гелтирейим.

Адамны оьлюсю болса, шону есилерине бек къыйын бола. Айрокъда, яш адам гечинсе яда авур оьлю болса. Оьлюге байлавлу бизин уллаталарыбыздан къалгъан бек яхшы, оьзгелеге уьлгюлю ва рагьмулу адатларыбыз бар.

Масала, оьлюню сюеги тегин жувула. Олай да, оьлюге къабурну гьап-гьавайын къаза. Шо ишни яшёрюмлер ва жагьиллер кюте. 2-3-нчю гюнюнде сынташы да тургъузула. Шу ишлени авул-хоншу, дос-къурдаш булан янаша ят адамлар кюте. Адамны къайгъылы ва къыйынлы гюнюнде шундан уллу кёмек болармы?! Шулар барысы да – бусурман адамны къылыкълары. Ата-бабаларыбыздан къалгъан яхшы ва уьлгюлю хасиятларыбызны оьсюп гелеген наслубуз узатар деп инанабыз.

Шолар булан бирче бир адамны уьй-ожагъына от тюшсе яда сув алса, олай да оьзге хатабалагь болса, жамият оьзюню шо асил хасиятларын эте. Демек, биревлер – къол булан, бирлери – харж булан, бирдагъылары мал-матагь булан кёмеклеше.

Атрдагъы бир нече йылны ичинде 10-гъа ювукъ от тюшген уьй-ожакълар янгыртылды ва онгарылды. Сув алгъанлагъа да шолай кёмеклер болдурула.

– Магьамматрасулгьажи, юртну ичиндеги гьакимлер ва къурумлар булан нечик аралыкълар юрютесиз? Къыйын-тынч масъалалар нечик чечиле?

– Юртну администрациясыны башчысы булан арив иш аралыкъларыбыз бар. Олай да, ерли жамият Совет, мактап, спорт школа оьзлени ишлерине ва къуллукъларына мени чакъыра. Бир-биревге гьакълашабыз, насигьат ва маслагьат этебиз. Мактапгъа ва ДЮСШ-ге бир нече керенлер баргъанман. Энниден сонг да шо ёлугъувланы узатмагъа умутлубуз.

Авур ишлер тюшсе, озокъда, Телейгьажи Къазиханов булан ёлугъаман, ондан гьакъыл ва билим сорайман. Бизин арабызда ону барлыгъы – жамиятыбызны уллу берекети ва байлыгъы деп ойлайман. Шолайлардан уьлгю алып яшамагъа ва ишлемеге борчлубуз.

– Магьамматрасулгьажи, ишигизде уьстюнлюклер ёрай туруп, жамиятынгны герти ва гьакъ ёлгъа тюзлемеге насип болсун деп айтмагъа сюемен. Савболугъуз. Баракалла.

– Сиз де савболугъуз. Сизин де ва бизин де ишлеригизни Аллагьу таала онгарсын.

Багьавутдин САМАДОВ,

журналист ва шаир, «Районну яшаву» газетни баш редакторуну орунбасары, СЖР-ни ва СРП-ни уьюрю