Илму сакъламакъ учун гьаракат тарыкъ

Динибиз билим алмагъа, илмугъа уьйренмеге чакъыра. Бусурман адам гьар этеген ишин англап, билип этмеге герек, шо саялы охумакъ – иманы бар адам учун борч санала. Аллагьгъа ﷻ макътав болсун имканлыкълар нечакъы да кёп бар ва охуйгъанланы санаву да йыл сайын арта. Хас охув ожакълар дин якъдан терен билим бере, олай да оьзге илмулагъа да уьйрете. Яш адамлар учун эринмей, осал болмай охумакъ къала. Алимлер буса, оьз гьаракатын эте, мутаалимлени уьстюнлюклерине сююне, иши негьакъ тюгюлю юрекни рази къоя. Дагъыстанда илмугъа не заманда уллу агьамият берилген, мадрасалар кёп болгъан, алимлер дюньягъа айтылгън. Бырын заманлардан гелеген шо байлыкъ эсен-аман сакълангъан деп айтмагъа ярай. Адамланы охувгъа тартылагъаны да шогъар шагьат. Республикабызны муфтияты да бу гьаракатда айрыча янаша, билим яйывгъа, илму оьсювге хыйлы къошум эте. Масала, муфтиятны илму ва билим алывну Бёлюгю шо тармакъда чалыша ва аз заманны ичинде ата-бабаларыбыздан къалгъан илму варисликни сакъламагъа, китаплар чыгъармагъа болгъан. Бугюн этилген шо ишни гьакъында эсгерилген бёлюкню куллукъчусу Магьаммат Гьажиев булан лакъыр этебиз.

– Магьаммат-гьажи, инг башлап бёлюк къурулгъан кюйню ва не муратлар гёз алгъа тутулгъанны гьакъында айтгъанны сюер эдик.

– Биз ишлейген ДР-ны муфтиятындагъы илму ва билим алыв Бёлюк 2015-нчи йылны ахырында къурулгъан, демек ишлейгеник алты йылгъа ювукъ бола. Алдыбызгъа салынгъан борчланы арасында республикабызны дин охув ожакъларында билим алыв юрюйген кюйню тергемек (охув планлар гьазирлемек, китаплар ва охув-методика пособиелер онгармакъ) эди. Шо нече де жаваплы ва тарыкълы иш бек къыйын экенге тюшюндюк. Амма шону булан борчларыбыз дазуланмады. Ондан къайры, бёлюк бырын алимлени илму варислигин сакъламагъа да тарыкъ. Шону учун биз алда яшагъан алимлени яшав ёлун ва олар чыгъаргъан китапланы ахтарабыз. Ахтарыв булан токътамай, кюйлеп-онгарып оланы янгыдан басмадан чыгъарабыз, охувчулагъа пайда болсун деп айланабыз.

– Олай буса, Илму центр йимик иш этеген боласыздыр?

– Шолай деп айтма да ярайдыр, неге десе бёлюкню къуллукъчулары Дагъыстанны районларында ишлей туруп, къолъязывланы излей, адабият ва илму асарланы ахтара. Гьаракат этип табылгъан китаплар сонг яхшы кюйде тергеле, бир-нече касбучу оланы охуй, багьа бере. Къыйматлыгъы токъташдырылгъанда буса, арив этип онгарып басмадан чыгъарабыз. Китапланы ким язгъаны да бизин учун бек агьамиятлы, авторланы яшав ёлу да терен ахтарыла. Шолайлыкъ булан, алда яшагъан алимлени, шайыхланы яшаву арагъа чыгъа, унутулмагъа къоймай сакълана. Ишибизни аслусу – табылгъан бырын асарланы орус ва дагъыстан миллетлени тиллерине гёчюрюп, китап этип чыгъармакъ.

– Ишлеп башлагъандан берли хыйлы китап гьазирлегенсиздир?

– Аз да тюгюлдюр. Бёлюк къурулуп ишлемеге башлагъандан берли къуллукъчуларыбызны гьаракаты булан 70 китап басмадан чыкъды. Мунда тюрлю-тюрлю илмулагъа тиеген китаплар бар: акъыда, фикх, тарих, Пайхаммарны ﷺ яшав ёлуну гьакъында, эдеплени, супулукъну ва шолай башгъа темалагъа гёре. Бир-бир китаплар буса биринчилей чыкъды. Шоланы арасында: вагьгьабы агъымны юзюн ачагъан 500 сагьифасы булангъы «Гьакъыкъатны ялгъандан айырагъан адил мизанлар» («Весы справедливости для различия истины от лжи») деген уллу асар; Дагъыстанны муфтиси, шайых Агьмат-афанди язгъан «Благонравие праведников»; бусурман ихтиярланы гьакъындагъы терминлени аян этеген «Тазкират альихван»; ДР-ны муфтиятыны фатава бёлюгю гьазирлеген «Фатаваланы жыйым асары»; «Абу Ханифаны мазгьабына гёре намаз къылыв»; «Сыйлы Къуръанны тюз охув»; «Пайхаммарны ﷺ яшавундан бирбир мисаллар»; «Ислам диндеги сатыв-алыв ва финанслар». Олай да, этилген ахтарывланы натижасында «Шайых Сайфулла-къади Башларов: яшаву ва асарлары», «Шайых Ярагълы Магьаммат: яшаву ва асарлары» деген эки китап да чыгъартмагъа болдукъ.

– Белгили йимик, алда чыкъгъан бир-бир китаплар янгыдан басмагъа берилди.

– Тюз, бир-бир китаплар янгыдан чыкъды. Арапча ва ажамча язылгъанларын гёчюрдюк ва гьалиги гьарплагъа айландырдыкъ. Шолай китапланы арасында: оьлюню ахыр ёлгъа салагъан адатлагъа багъышлангъан «Ислам диндеги оьлю булан байлавлу ишлер»; «Аллагьгъа ﷻ табими яда шайтангъа тынглавлуму?»; шайых Умар Зиявутдин ад-Дагъистани язгъан «Къисас аль-анбия»; «Мени диним» деген бир-нече китап. Гьасан Оразаев онгаргъан Абусуфьян Акаевни «Шариат булан тарикъат» деген китап бек тындырыкълы язылгъанларындан. Лап артда онгаргъан китапларыбыз – шайых Гьасан-афанди язгъан «Танбигь ассаликин» ва «Хуласат аль-адаб».

– Охув ожакълардагъы ишигиз нечик къурулгъан?

– Артдагъы заманда бёлюгюбюзню илму ва билим беривню ахтарагъан къуллукъчулары охув пособиелер гьазирлемекге айрыча агьамият бере. Шолар язлыкъ каникулларда яшлар охуйгъан къысгъа курсларда бек тарыкъ бола. Гьалиге шо якъдан хас китаплар етишмейгенлик гьис этиле. Гертиден де, Дагъыстандагъы гьар межитде дегенлей язлыкъ курслар бар, уллулар учун ахшамлыкъ курслар ишлей, оьр охув ожакъларда да дин якъдан билим алмагъа сюегенлер аз тюгюл. Шолагъа къалын китаплар тюгюл, динни аслусун англатагъан, гьар тюрлю илму булан таныш этеген къысгъаракъ хас китапчалар тарыкъ. Шону англап, «Къуръанны тюз охув» ва «Динни кюрчюлери» деген китаплар гьазирленди. Олай да, шолардан дарс береген муаллимлеге де хас адабият онгарылып тура. Ондан къайры, билмеге сюегенлер учун, Дагъыстанда Ислам дин яйылагъан кюйню гьакъында тарихи ва эдепни тюз юрютеген кюйню гьакъында да китаплар чыкъды.

– Бёлюк дагъы не ишлер этмеге герек деп гёз алгъа тутгъан?

– Аллагь ﷻ буюрса, яйылып гетген шу аврув басылгъанда, алда йимик, Дагъыстан районлагъа чыгъып, бырын китаплар излемеге мурадыбыз бар. Имканлыкъ болса, гьазирлеген китапларыбызны охувчулагъа генг кюйде аян этмек учун презентациялар оьтгермеге сюебиз. Республикадагъы ислам охув ожакълар учун хас китаплар, пособиелер онгарып турабыз, узакъ къалмай шоланы битдирмеге хыялыбыз бар. Бу якъдан тарлыкъ болмагъа герекмей деп ойлашабыз. Ювукъ арада Дагъыстан ва тыш пачалыкълы алимлени асарларына асасланып, Пайхаммарны ﷺ яшавуна, Ислам динни тарихине, гьадислеге, фикхге, эдепге багъышлангъан дагъы да китаплар чыгъартмагъа сюебиз.

– Магьаммат-гьажи, имканлыкъдан пайдаланып, охувчуларыбызгъа не айтар эдинг?

– Аявлу охувчулагъа, дагъыстанлылагъа эгер уьюгюзде ата-бабалардан къалгъан бырын китаплар бар буса, шо гьакъда бизге билдирмекни айтар, тилер эдим. Бёлюгюбюзде гьалиги хас техника бар, шону кёмеги булан къуллукъчуларыбыз шо эсги китапланы, ал заманда яшагъан алимлерибизлени асарларын суратын чыгъармагъа ва сакъламагъа бола. Сонг биз оланы онгарып басмадан да чыгъарар эдик. Ондан къайры, китапланы есилерине этилген копияларын берер эдик. Шолайлыкъ булан, атабабаларыбызны варислигин сакъламагъа ва гележек наслулагъа шоланы етишдирмеге бола. Шо бек агьамиятлы деп эсибизге геле.

Бир алимге: «Зараллы агъымлагъа, питне гелтирегенлеге нечик къаршы турмагъа бола?» – деп сорагъанда, ол: «Ата-бабаларыбыздан къалгъан илму варисликни янгыртмагъа тарыкъ», – деп жавап берген болгъан. Бизден алдагъыланы тарихин, яшав ёлун, этген ишлерин ахтарсакъ, олар Ислам динни къатты кюйде юрюте болгъанын билербиз. Натижада олардан уьлгю алып яшамагъа да боларбыз.

БАЯНЛЫКЪНЫ АЗИЗ

МИЧИГИШЕВ АЛГЪАН