Мавлет – этилмеге яхшы ишми яда гери урулагъан янгылыкъмы?

Мавлет – этилмеге яхшы ишми яда гери урулагъан янгылыкъмы?

Макъалагъа булай баш салмакъны маънасы: биревлер мавлетни макътай, башгъалар сёгегенликде. Раби уль-аввал айда бу масъала арагъа бирден-бир гючлю болуп чыгъа, неге десе Пайхаммар r тувгъан айда мавлетлер айрокъда кёп этиле. Шо гьакъда гьалны англатмакъ учун, информация къуралланы вакиллерин де жыйып, Дагъыстан муфтиятны председатели Магьаммат Майранов англатыв этди, баянлыкъ берди.

– Инг башлап мавлет не зат экенни гьакъында айтайыкъ, – деди Магьаммат-гьажи.

– Мавлет: Мугьаммат Пайхаммар ﷺ тувгъангъа багъышлангъан жыйын. Шонда ол тувгъангъа сююнегенлик билдириле, неге десе Расулуллагь ﷺ бизин учун Аллагьдан ﷻ гелген уллу ниъмат. Демек, мавлетде ортакъчылыкъ этегенлер бир-нече яхшы ишлени кюте: Къуръан охуй, салават сала, жыйылып дуа эте, товбагъа тюше. Мавлетни кёмеги булан адамлар яман иш этмекден сакъланмагъа къаст къыла. Олай да, жыйында Пайхаммарны ﷺ ишлерини, яшав ёлуну гьакъында айтыла. Пайхаммарны ﷺ гьакъындагъы хабарлар тюрлю-трюлю тиллерде ва башгъабашгъа кюйлерде (назму, шиъру, оьзге яратывчулукъ къайдалар) айтыла. Мавлетде насигьатлар, яхшы иш этмекге чакъырывлар бола ва эрши, яман, гюнагь иш этмекден сакъланмагъа да чакъыра. Адамлар булай яхшы негетлер булан жыйылагъанда аш берив, ашатыв болмагъа да ярай, тек шо, озокъда, борч да, аслу зат да тюгюл. Къонакъны ашатмакъ – сюннет, шону шолай къабул этмеге тийишли. Мавлетде Пайхаммарны ﷺ гьюрмети учун деп о-бу дуа этмеге де гёрсетиле. Мавлетде шариатгъа къаршы ишлер этмек къатты кюйде гери урулагъанны билмеге тарыкъ.

– Мавлетлерде къатынгишилер ортакъчылыкъ этеген ва уллу жыйынларда гьатта сагьнагъа чыгъагъан кюйлер де бола. Олай яраймы дагъы?

– Белгили йимик, къатынгиши учун ону ят адамлар гёрмесе яхшы. Къыргъа чыгъышланы, къатнавланы болгъан чакъы аз этмеге деп гёрсетиле огъар. Озокъда, тарыкъ болуп яда уьзюрю себеп болса, уьйден чыкъма да ярай. Бусурман кътынгишилени аслу яны динибизни буйрукъларын, этмеге яхшы ва гери урулагъанларын тетиксиз билеми экен? Мавлетлерде айтылагъан затлар кёплеге Ислам динге гёзюн ача, ону аривлюгюн суратлай. Эгер де дин къызардашларыбыз билимли ва динден герек чакъы англавлу болгъан эди буса, олагъа, балики, мавлетлерде ортакъчылыкъ эте турмаса да ярар эди. Амма эргиши къардашлары олагъа тийишли билим берип болмагъаны саялы, олар учун мавлетлер динибизни гьакъында айтагъан сийрек имканлыкъланы бириси болуп токътай. Мавлетлерде къатынгишилер эргишилер булан бирче «булгъанып» турмагъа гери урула, олар айрыча болмагъа тарыкъ. Бусурман тойларда йимик, гьар мажлислерде, жыйынларда къатынгиши эргишиден айры олтурмагъа гереги белгили ва шондан тайышмагъа ярамай. Къатынгиши сагьнагъа чыгъып йырламакъ дегенге биз, озокъда, къаршы чыгъабыз, шону къабул этмейбиз.

– Мавлет янгылыкъ деп саналамы?

– Мавлетни бидаъ деген масъала булан байлайгъанны билебиз. Амма, оьзге масъалалар йимик, муну да маънасына мекенли къарамагъа дурус болур. Масала, белгили алим Байгьакъи имам Шафиини булай сёзлерин гелтире: «Пайхаммардан ﷺ сонг яшавгъа гирген янгылыкълар эки тюрлю бола. Биринчиси: Къуръангъа, сюннетге, ижмагъа къаршы чыгъагъан янгылыкъ – шо терс ва гери урулагъан бидаъ. Экинчиси: Пайхаммарны ﷺ заманында болмагъан, тек Къуръангъа, сюннетге, ижмагъа къаршы чыкъмай не йимик буса да яхшы иш булан байлавлу янгылылыкъ – шо гери урулагъанлардан тюгюл». Имам ан-Навави буса янгылыкъланы беш тюрлюсюн айыра: борч (масала, илмуланы охув); этмеге яхшылары (масала, азан чакъырмакъ); этмеге яратылагъанлары (масала, яшавлукъда къолланагъан о-бу); этмесе яхшылары (масала, межитлени безендирмек); гери урулагъанлары (масала, Къуръанда ёкъ затланы айтмакъ). Шолайлыкъ булан, мавлет гери урулагъанланы арасына гирмей. Эгер ону ичинде билмейгенлер бир-бир затланы шариатгъа къыйышмайгъан кюйде эте буса, шолардан арчылмагъа герек. Янгылыкъ дегенде, мисал учун, таравигь намаз да дюр янгылыкъ. Пайхаммарны ﷺ заманында ону межитлерде къылмай эди, сонг къылагъан болду ва гьали яхшы ишлерден санала.

– Биринчи мавлет къачан болгъан ва ким ону башлагъан?

– Айтылгъан алим ас-Суюти билдирген кюйде, мавлетге баш салгъан адам деп Эрбил деген ерни пачасы Музаффар ад-дин Кукбури санала. Ас-Суюти эсгерегени йимик, ол адам «адилли пача ва илмусу булангъы» адам болгъан. Шо пача мавлет этип, онда ортакъчылыкъ этген уллу алимлер, шолайлыкъгъа къаршы чыкъмагъан ва гери урулагъан ишлерден деп де айтмагъан.

– Асгьабалардан ким буса да мавлет этгенми? Этмеген буса, биз нечик шону этебиз дагъы?

– Тувгъан гюнюн Пайхаммар ﷺ итнигюнлер ораза тутуп, оьзю айыра ва Есибизге оьзюне оьмюр берген саялы шюкюрлюк эте болгъан. Биз де ораза тутув булан Пайхаммар ﷺ тувгъан гюнню абурламагъа болабыз. Мавлет оьтгерив де Расулуллагьны ﷺ сюегенликни билдирив бола. Асгьабалар буса, биз гьали оьтгереген кюйде мавлет этмеген. Амма мавлетни ичиндеги гесеклени гьарисин айрыча даим эте болгъан. Къуръан охув, салават салыв, дуа этив – айрыча этмеге де ярай, бирче этсе, мавлет деп айтыла. Мунда «мавлет» деген сёзге илинмеге тарыкъ тюгюл. Ким сюймей яда ушатмай буса, шогъар Пайхаммаргъа ﷺ багъышлангъан мажлис, жыйын деп айтып къойсун! Не бар мунда сёз этмеге?!

Сиз билесиздир, салават ибадатны ажайып тамаша кюю, неге десе, шону этеген адам гьакъ юрекден этмесе де, Пайхаммарны ﷺ гьюрмети учун, Аллагь ﷻ шону къабул эте деп санала. Абу Лахаб дейген Пайхаммарны ﷺ налатлангъан агъайыны гьакъында эшитгенсиздир. Ол динге къаршы туруп, Пайхаммаргъа ﷺ уллу четимликлер, къыйынлыкълар эте болгъан. Амма Пайхаммар ﷺ тувгъанда, ол сююнюп, бир къулун азат этген болгъан. Шолай сююнюп болгъан саялы, бир-бир алимлер айтагъан кюйде, жагьаннемде гьар итнигюн огъар енгилликлер болажакъ. Ойлашып къараса, динни душманына Пайхаммар ﷺ тувгъангъа сююнген саялы, шолай енгиллик бола болгъан сонг, иманы барлагъа мавлет этип, Расулуллагьгъа ﷺ гьюрмет этсе, нечик даража болур?! – Алимлер мавлет оьтгеривге не айта? – Хыйлы алимлер, шоланы арасында ас-Суюти, Ибн Гьажар Аскъаляни, Жавзи, Ибн Касир, Ибн Гьажар Гьайтами, Сахави ва башгъалары мавлет оьтгермекни арив гёрген. Мавлетге къаршы чыгъагъан гюпню абурлу алими Ибн Таймия оьзю де шону къабул эте болгъан. Ол гьатта булай язгъан: «Пайхаммар ﷺ тувгъан гюнню оьр этив, шону даим оьтгерив – макъталгъан ишлерден ва шо саялы уллу шабагъат болажакъ». Гертиден де, мавлетни мурады – аявлу Пайхаммарыбызны ﷺ атын оьр этмек, огъар бакъгъан сюювню гёрсетмек.

– Бир-бир мавлетлерде бийийген, атылагъан, къычырагъан адамланы гёресен. Шону нечик англамагъа тарыкъ?

– Шолай ишлер, озокъда, ярайгъан зат тюгюл ва гери урула. Мавлет оьтгерегенде о шариат къанунлардан чыкъмагъа герекмей. Бир-бир мавлетлерде гьатдан озагъанлыкъ, динге къыйышмайгъанлыкъ болса, шо дурус тюгюл, тек герек кюйде этилеген мавлетге гери урула деп айтмагъа тарыкъ тюгюл. Мисал учун, пеленче бирев намаз къылагъанда йырлап, бийип ва атылып йиберсе, биз намазны гери урмагъа тарыкъ деп айтмажакъбыз чы. Биз айтажакъбыз намазда шолай ишлер болмагъа герекмей деп. Мавлет булангъы гьал да шолай.

– Магьаммат-гьажи, булай англатыв бергенинг саялы кёп савбол, энни англашылмайгъан зат къалмагъандыр деп эсиме геле. – Билегенибизни айтмакъ, ачыкъ этмек бизин борчубуз. Имканлыкъдан пайдаланып, бары да бусурманланы Пайхаммарыбыз ﷺ тувгъан ай булан къутламагъа сюемен, оьтгерген мавлетлени Аллагь ﷻ къабул этсин деп ёрайман. Аслусу – Пайхаммарны ﷺ яшавун ахтармагъа, ондан уьлгю алмагъа, къылыкъланы яхышлашдырмагъа Есибиз кёмек этсин деп дуа этемен.

ЯЗЫП ОНГАРГЪАН

АЗИЗ МИЧИГИШЕВ