Ана тил – алтын ачгъыч
Яшланы гиччиден тутуп ана тилге уьйретмеге герекни гьакъында кёп айтыла. Тилин тас этген миллетлени гележеги ёкъну ва о бара-бара айлана якъдагъы халкълагъа сингип къалажагъы ачыкъ. Гертиден де, бу уллу масъала, къувун салагъан гьалгъа айланып да бара. Аллагьны ﷻ кёмеги булан къумукълар да, оьзге Дагъыстан халкълар да менлигин, маданиятын, тилин сакълап боларгъа умут этебиз. Тил масъала булан байлавлу алимлер шо гьакъда не айтагъанны билмеге сююп, оьмюрюн анадаш тил ахтарывгъа багъышлагъан Абдулкерим Сайитов булан лакъыр этдик.
– Абдулкерим Магьамматович, биз билеген кюйде, аслу илму ахтарывларыгъыз къумукъ тил грамматика булан байлавлу. Бу масъаланы айланасында анадаш тилибиз оьсювню ёлундамы яда чечилип битген деп гьисап этмеге боламы: не багьа берер эдигиз?
– Тилде грамматиканы кёп уллу агьамияты бар. Ич законларын сакъламайгъан, оьсдюрюлмейген, ишлетилмейген тил узакъгъа бармай. Къайсы тил де, башгъа тюгюл, гьар ким сюйген кюйде язып, сёйлеп бажарылмай. Тил яшав булан янаша оьсе, алышына геле. Тилге янгы сёзлер гире, айрокъда арт вакътилерде. Оланы нечик алып къолламагъа, язмагъа герек йимик масъалалар арагъа чыгъа. Булай алгъанда, бизин адабият языв тилибиз токъташгъан, тек авуз, сёйлев тил буссагьатда да диалект кюрчюсюнде къоллана, гьатта тюз сёйлеме герек дикторлар, артистлер, айрокъда йыравлар, муаллимлер къумукъ адабият тилни тюз айтылыш нормаларын бузагъан гезиклер кёп ёлугъа.
Олай да, къумукъ тюзьязывда (орфография) ва токътав белгилерде (пунктуация) гьалиге бир-бир четимликлер, онгайсылыкълар сакълангъан. Орус тилден гелген сёзлени, къошма сёзлени тюзьязыв къайдалары, терминлени къолланышы токъташып мекенлешдирилмеген, эки ёлда къолланагъанлары бар. Къумукъ тилни бугюнгю гьалы, ону школаларда, оьзге охув ожакъларда уьйренив даражасы, маълумат къуралларда сакъланып турагъан айрылыкълар шону исбат эте. Шоланы себеплерин ачыкъ этип, болгъан чакъы тынчлашдырмакъ, къумукъ тюзьязывну камиллешдирмек муратда иш гёребиз. Гетген йыл шо масъалалагъа байлавлу болуп, къумукъ тилде язып, монография чыгъардыкъ («Къумукъ тюзьязывну ва токътав белгилени къолланышыны тилилму кюрчюлери»). Шогъар асасланып, узакъ къалмай тюзьязыв (орфография) сёзлюк чыгъарылажакъ.
– Къумукъ тилни байыкъдырмакъ учун, тыш уьлкели сёзлени къабул этмек яхшымы яда бизге къыйышагъан сёзлер чыгъартмакъ яхшы болурму, нечик эсигизге геле? Масала, Тюркияда «учакъ» – самолёт, «ятакъ» – кроват деген сёзлени чыгъартып, тилге сингдирмеге къарайгъаны белгили.
– Тюрклерде олай сёзлер кёпден къоллана, эпге гелип, олар тыш сёзлени бар кююнде къабул этмей. Олардагъы законгъа гёре, янгы сёзню гёчюре, тилине къыйышдырып ала. Шо учакъ (тамуру уч-), ятакъ (ят-) деген сёзлени оьз заманында бизге де алмагъа ярай эди, тек оларда да шо «компьютер» йимик сёзлени бар кюнде алагъан ёл да бар. Эпге геле туруп, озокъда, олар сёзлени алышдырмагъа къарай, шо якъда ишлейген хас касбучулары да бар. Орус тилден гелеген сёзлер бугюн бизин тилибизни байыкъдырывну аслу ёлу гьисаплана. Шо сёзлени бар кююнде алмагъа ва бар кююнде къолламагъа герек. Шолай этмесе, бажарылмай. Масала, «компьютер, сервер, сайт» ва оьзге сёзлени башгъача айтмагъа бажарылмай. Шолай сёзлени гери уруп, шолардан ари къачмагъа тарыкъ тюгюл, тюрклер булан тенглешмеге де болмайбыз. Шоланы гёчюрюп, тилибизге къыйышагъан кюйде бермеге болмайбыз, неге десе муаллимлер де, халкъ да шону къабул этмес.
Мисал учун, гьали-гьалилерде Магьачкъалада къумукъ тилден «тотальный» диктант оьтгерилди. Бу орус сёз де тюгюл, «всеобщий» деген маънаны бере. Къумукъча бары, бары да, бары да къуршалагъан, къуршайгъан; ортакъ (тек умуми тюгюл) деген сёзлер булан гёчюрме ярай. Шо диктантны оьтгеривню башына алгъан адамлар орус терминни къумукъ тилде не маъна англатагъанына толу агьамият бермеген, сёзлюкдеги кююнде алгъан. Орусча-къумукъча сёзлюкде (Б. Бамматов) бютюнумуми деп гёчюрюлген. Шу кюйде язып да чыгъардылар, телевидениеден сёйледилер. Къумукъ тилден бютюн диктант оьтгерилгени, озокъда, яхшы. Амма ону аты тюз тюгюл. Умуми деген сёз де къумукъ сёз тюгюл. Ондан къайры, бу эки де сёз янаша алынып, къошма сёз этилип къолланмагъа къыйышмай. Орус тилде «несочетаемость слов» деген англав бар. Муна, шу сёзлер шолай. Бютюн деген сёзню эки маънасы бар: 1. Бары (да); 2. Мекенли тюгюл, ерине етишдирилмеген. Умуми деген сёзню аслу маънасы – орта гьисапда. Шулай гьаллар тувулунмасын учун бир-бир терминлени бар кююнде алып къолламакъ онгайлы. Бизин китапларда шолай терминлер къоллана: модальный (модаль) сёз, простой жумла ва б.
Башгъа масъала – кёп алда гелген сёзлер: кепек, карават, газет, паннуз ва башгъалары. Олар шолай айтыла ва языла, амма артдагъы вакътилерде булар да оьз тилинде йимик къолланма башлагъан: «кровать, поднос, копейка».
Биз бырын сёзлени, архаизмлени янгыдан тилге гийирмеге де болабыз. Бу ишни де тилни байыкъдырывну бирдагъы ёлу деп санамагъа ярай. Муна, тарих, анадаш, адабият, муаллим деген ва башгъа сёзлени янгыдан къоллайгъан болдукъ, хыйлы тил терминлени гёчюрюп алып, къыйышдырып къоллап турабыз.
Мен санагъан кюйде, бизин тилибизде гелген сёзлер 25 процентге ювукъ бар. Арап ва фарс тилден гелгенлерин санаса, шо сёзлени санаву дагъы да артыкъ. Тилибизни байыкъдырмакъны масъаласындан эсе, бугюн ону бар кююнде сакълап болмакъ деген масъала алдадыр. Шо – аслу борч, неге тюгюл тилибиз унутулуп, аз сёйленеген болуп бара. Къумукъ сёзлер бар туруп, оланы орнунда орус сёзлер къолланып тура. Гьатта юртлардагъы яшлар да орусча сёйлеп, къатнашагъан болуп бара.
Сонг да, диалект тилдеги бир-бир сёзлени адабият тилибизге къошмагъа неге ярамас?! Мисал учун, гьайдакъ диалектибизде гьайванчылыкъ булан байлавлу адабият тилде къолланмайгъан кёп сёзлер бар. Шолар оьзге диалектлерде ёкъ, къоллап йиберсек, тилибизни байыкъдырмагъа бола. Оланы тас этмеге кюй ёкъ.
– Бырын, къоллавдан чыкъгъан сёзлени янгыдан яшавгъа гийирмек айрыча масъаладыр. Мисал учун, гьалиги къумукъ тилге ажайып таъсир этген Йырчы Къазакъ къоллагъан, тек бизин наслубузгъа маънасы англашылмай хыйлы сёз бар. Шо сёзлени гьатта айрыча сёзлюк этип чыгъарар чакъы кёп шолар.
– Бырын сёзлени китапларда къолламагъа тарыкъ. Сонг шоланы яшавда ишлетмек учун сёзлюклер онгармагъа герек. Сёзлюклер гьар школада болмагъа борч. Масала, Орусча-Къумукъча сёзлюк 500 экземпляр булан чыкъгъан, о кимге бола? Магъа гьар гюн дегенлей учителлерден о-бу сёзню маънасы недир деген соравлар геле. Шо саялы сёзлюклер кёп болгъан сайын яхшы. Масала, бырын, архаизм деп айтылагъан сёзлени айрыча сёзлюгю болмакъ да агьамиятлы. Олай сёзлер, арив сёзлер кёп бар. Шоланы гьалиги тилибизге къайтармагъа тарыкъ.
Йырчы Къазакъ – бизин, гертиден де, уллу байлыгъыбыз. Ону адабият варислиги гьалиге ерли даражасына гёре тийишли кюйде ахтарылмагъан ва къыйматланмагъан. Йырчы Къазакъ къумукъ адабиятны кюрчюсюн салгъан деп санала. Дагъысын айтмагъанда, Къазакъны гьар шиърусунда айтыв этип алмагъа болагъан хыйлы сатырлар бар. Бу йыл уллу шаирибиз тувгъанлы 190 йыл бите ва шо гьакъда хыйлы ахтарыв ишлер этилмеге тийишли, бир-эки макъала язгъан булан болуп къалмай. Ону яшавуна, оьлген кююне байлавлу гьали де англашылмайгъан кёп зат къалып тура.
– Оьрде айтылгъан ишлерден пайда болмас, эгер къумукъ тилибиз сакъланып, яш наслу шону къоллап уьйренмесе. Айтагъаным, тил сакълав масъала халкъыбыз учун бек агьамиятлы ишлерден. Ана тилибиз сёнмей, некъадар бар болуп, чечекленсин учун не чаралар пайдалы болур деп айтар эдигиз?
– Уьйде ана тилде сёйлемейгенлик тил тас этивге лап биринчи себепдир. Ата-ана авлетине къумукъ тилде сёйлеп, ону шогъар уьйретмеге герек. Сонг школа да оьз къошумун эте. Мунда буса, ана тилге юреги авруйгъан муаллимлер кёп аз къалгъан. Ана тилге жумада эки сагьат берилеген болуп къалгъан. Яшлар эки сагьатны ичинде не затгъа уьйренмеге бола?! Бизин алифбада 38 гьарп бар, оланы гьарисин аз заманны ичинде нечик англатмагъа бажарыла?
Ата-ана немкъорай янашса, оьсюп гелеген яш тилге исинмежек, билмеге амракъ болмажакъ. Нечакъы яман тийсе де, кёбюсю агьлюлерде ана тил тарыкъ тюгюл деген пикру бар. Уьйде ана тилде сёйленмесе, бу масъаланы чечмеге болмас, шо якъдан гележегибиз тюзелмес. Юртларда да орус тилге гёчюп бара буса, шагьарлагъа не айтарсан?!
Гьукумат кёмек этер деген умутланы да къоймагъа тарыкъ. Билим берив Министерствону янындан ана тиллеге бакъгъан якъда уллу немкъорайлыкъ гёрюне. Халкъыбыз барлыгъын сакъламагъа, тилин аямагъа сюе буса, гьар къумукъ ожакъ ана тилни сакълавну оьзю этмеге тарыкъ.
– Бары да тюрк миллетлер учун бир ортакъ тил болмакъ яхшы эди деген хабарлар заманда бир арагъа чыгъа. Тюрлю-тюрлю алимлер оьз пикрусун айта, таклифлер бере. Биревлени эсине гелеген кюйде, янгы тил чыгъартмакъ гьажатлы, эсперанто тил йимик. Башгъалар ортакъ тил гьисапда о-бу тюрк тилни къабул этип алмакъ таманлыкъ этер деп ойлаша. Гьатта къумукъ тил де шо мурат учун къыйыша деп айтагъанлар да бар (Стамбулдагъы профессор Юсел Огълу бизин тилни шону учун къыйышывлу гёре). Тил ахтарывчу алим гьисапда бу масъалагъа гёре сиз нечик ойлашасыз?
– Дюньяда гьалиге 30-дан артыкъ тюрк тил бар ва, гертиден де, бары да тюрк миллетлени арасындагъы байлавлукъну ювукъ этмек учун ортакъ тил болса, яхшы болур эди деген пикру арагъа чыгъа. Сонг буса не тил ортакъ болмагъа тийишли деген масъала арты булан тува.
Тил ахтарагъан тюрк алимлер халкъара даражасында бу масъалагъа байлавлу бир-нече керен жыйынлар оьтгерген, масъаланы айланасында ойлашгъан, тек бир пикругъа гьали де гелмеген.
Магъа сораса, мен къумукъ тил шолай ортакъ тил болмакъ учун къыйыша деп айтар эдим. Санав якъдан къумукълар тюрк дюньясында аз буса да, бары да тюрк тиллени дегенлей аслу ич хасиятларын сакълагъан. Шу гёзден къарагъанда бизин тилибиз бай тил деп саналма бола. Тюркиядагъы тюрклер гьалиге лап кёп санавлу тюрк халкъ, олар 80 миллионгъа ювукъ болгъан. Шо саялы олар оьзлени тилин ортакъ тил болгъанны сюйсе, шону да англамагъа бола.
Балики, бары да тюрк миллетлер учун ойлашылгъан, иш этип гьазирленген ортакъ тил чыкъмакъ бар. Шолай болса да, биревню хатири де къалмас.
– Абдулкерим Магьамматович, имканлыкъны къоллап, охувчуларыбызгъа не айтар, не ёрар эдигиз?
– Къумукъ тилни масъаласы авур гьалда экенни гёрмек учун алим болмагъа тарыкъ тюгюл. Гьал алышынмай, шу бар кююнде къалса, мени эсиме гелеген кюйде, 50–60 йылдан къумукъ тилде сёйлеп болагъан адамны излеп тапмагъа къыйын болажакъ. Гёребиз чи, йыл сайын ана тилни даражасы тёбен тюше, къумукъча сёйлейгенлер аз болуп бара.
Яшлар бавундан башлап ана тилде сёйлемек борч деп гьисап этемен. Къумукъча сёйлейген нарысталар, шо садикге бармагъа башлагъандокъ, ана тилин унутмагъа башлай. Сонг къалгъан яны да терс гете. Булай алгъанда, имканлыкълар бар чы къумукъ тилни сакъламакъ учун! Бирдагъы айтайым, ата-ана баласына гьайкел йырланы йырлап болмаса да, аш-сув ва оьзге тарыкъ-герек гьакъда къумукъча сёйлесе, уьйде башгъа тил чалынмаса, аз-кёп къумукъ тилде чыгъагъан берилишлеге къараса, тынгласа, анадаш тилибиздеги газетлени охуса, гьал оьрчюкмес эди. Бу гиччирек лакъырлашывда тилни четим масъалаларын гёзден гечирсе тюгюл, теренден ахтарып пикру алышдырма бажарылмай.
Муна, сизин газетигизни алайыкъ. Шону яхшылыгъы булан охувчулар динге ювукъ болмакъдан къайры, ана тилин сакълмакъгъа да болушлукъ эте. Мисал учун, бусурман яшёрюмлер бир-бири булан орус тилде сёйлей буса, магъа бек яман чалына. Динни гьакъындагъы лакъырлар, ругь булан байлавлу ишлер, Есибизни эсгерив ана тилде болса яхшы тюгюлмю дагъы?
Ата-анагъа насигьатым да тюгюл, тилевюм: яшлагъа ана тилни сингдирмеге къарагъыз, къумукъча сёйлегиз. Биз нечакъы китап язсакъ да, нечакъы не этсек де, ожакъларда ана тилде сёйленмесе, тил бар кююнде къалмажакъ, сакъланмажакъ. Тили ёкъ халкъдан не халкъ бола?!
