Тарихсиз адам – тарыкъсыз адам

Инсан тарбиялы, къылыкълы, асил хасиятлы болмакъ учун тарихин билмеге, ата-бабаларын танымагъа герек деп кёп айтыла. Ватанын сюймекге, бырын заманларда болгъан ишлени ахтармакъ да гиредир. Тарихде болгъанны билмек янгыз бир илмугъа йимик, гьалиги яшавгъа таъсир этмейгенге йимик янашмагъа тарыкъ тюгюл.

Биз шондан уьлгю алмагъа герекбиз, оьсюп гелеген наслуну да игитлерибиз, оьктем болмагъа болагъан агьвалатлар булан таныш этип, оланы оьсдюрмеге болабыз. Шо мурат булан, элибизни юртлары, маданият ва сиясат центрларыны гьакъында язып, оланы тарихин эсге салмагъа сюебиз. Озокъда, бизин миллет учун Таргъу агьамиятлы, айрыча ер тута ва Къумукъ тюзню бырын тахшагьарын бир макъалада толу суратлама бажарылмасны да англайбыз. Буса да, ону тарихинден бир-бир маълуматланы, айрокъда артда белгили болгъанланы аян этмеге ярай. Анадаш тарихин бек сюеген, болгъан ишлени ахтарагъан адам, Таргъуну жамият Советини председатели Магьамматамин Магьамматов булан шо гьакъда лакъыр этип, охувчуларыбызгъа баян этебиз.

– Магьамматамин, Таргъуну тарихи кёп теренлеге гетегени белгили. Гьатта шогъар нечесе минг йыл бола деп айтыла.

– Тюппе-тюз, Таргъугъа нечесе минг йыл болагъанны археология маълуматлар исбат эте. Мисал учун, гьалиги школабыз бар ерде 1970-нчи йылларда бырын адамлар тургъан ер табылгъан эди. Кюйге къарагъанда, шо темир девюрден хыйлы алда яшагъан адамланы ери болгъан: багъыр (бронзовый) ва ондан алдагъы девюрлер. Онда табылгъан хыйлы экспонат гьали музейде сакъланып жыйылгъан.

Оьзге маълуматланы алсакъ да, Таргъу бырын шагьар болгъанны гёрербиз. Гунланы, хазарланы девюрюнде буса (шо гьакъда токъташгъан маълуматлар да бар) Таргъу белгили, пачаны тахы бар ер болгъан. Инжи-Таргъу – Кавказ гунланы тахшагьары, Семендер – Хазар каганатны тахшагьары, Таргъу – Таргъу шавхаллыкъны тахшагьары: булар барысы да бизин Таргъу.

Сонг да, «сенсация» деп къабул этмеге болагъан башгъа иш – «таркинская клинопись». Шо гьакъда бир вакъти кёп айтыла эди, гертиден де, бизин бойларда болгъан иш тюгюл. Шогъар эки минг йылдан кёп бола деп санала. Бу къайдадагъы язывлар бек бырын халкълагъа лайыкълы, Таргъу да шолай бырын ер болгъангъа бу «клинопись» ачыкъ далил.

Гьали-гьалилерде Таргъуну тёбен боюнда, гьалиги Магьачкъалада ерни ичинде къазылгъан ёллар, катакомбагъа ошайгъан бир-нече ер табылды. Уллу уьйлер тизегенде шо ачылып къалды. Шонча ажайып табывну нечакъы яман тийсе де, сакъламагъа болмады, бузду.

– Таргъу тавну бир этегинде гьали-гьалилерде бирдагъы ажайып табыв болду, шо гьакъда да айтгъанны сюер эдик.

– Таргъу тавда Амирхангент деген юрт болгъан, кавказ давда ону бузгъан сонг, шо дагъы айынмады. Муна, шо юрт болгъан ерни бойларында, Кахулайдан бираз оьрде (пионер лагерь ерлешген ер) саркофаг ёрукъдагъы къабурлар табылды. Ахтарывчулар гьисап этеген кюйде, шолар селжук къавумну къабурлары болмаса кюй ёкъ. Шолайлыкъ буса, алимлени тамаша эте, неге десе, гьали болгъунча гьисапланагъан кюйге гёре, селжуклар Дербентден йыракъгъа чыкъмагъан ва бу бойларда болмагъан.

Амма тамаша тийсе де, селжуклар бу якъда Хазар каганатны заманында да мунда болгъан, къумукълар булан бирче яшагъан. Табылгъан бу къабурлар шолай деп гёрсете. Буланы ахтармагъа тарыкъ болажакъ ва сонг дагъы да хыйлы янгылыкълар ачылажагъы шексиз.

– Магьамматамин, мунчакъы бай тарихи булангъы Таргъуну гьакъында айрыча китап бармы?

– Гьалиге ахтарывчу, алим Камил Алиев язгъанындан къайрысы ёкъ. О китапны дагъы да толумлашдырып, байыкъдырып чыгъартмагъа герекдир. Шону учун маълумат да бар, гёресиз янгы-янгылары да чыгъып тура. Балики, заманы гелгенде, шолай уллу этилип, Таргъуну гьакъында тарих китап басмадан чыгъар.

Ойлашып къарагъыз, шо гьакъда кёплер билмеген, эшитмегендир, тек Таргъудан таба эки уллу чыр тап денгизге ерли бара болгъан. Дербент нечикдир, Таргъу да шолай ва дагъы да уллу шагьар болгъан. Демек, оьтеген-барагъангъа Таргъу бару йимик болгъан. Сонг да, Дербентни Нарын-къаласы йимик, Таргъуну Анжи-къаласы болгъан. Арап-хазар давлардан сонг, шо къала бузулуп, дагъы аякъгъа турмагъан.

Рус пача I Пётр каспий походунда бизин бойлардан оьтегенде, шо мен эсгереген чырланы къалгъан гесеклерини гьакъында, оьзю гёрюп, тептеринде язгъан болгъан ва Таргъу бек уллу шагьар экенин эсгерген.

– Булай ажайып къужурлу тарихибиз бар экенин гёрюп турабыз. Оьсюп гелеген яшлар шогъар агьамият берсин учун, ону сюйсюн учун не этмеге герек деп эсинге геле?

– Этилмеге кёп иш бар. Школада, ожакъда яшлагъа болгъан чакъы кёп тарихи гьакъда хабар бермеге, шогъар уьйретмеге бола. Бу бир ян. Мени эсиме гелеген кюйде, тарихи маълуматланы, ата-бабаларыбыз нечик яшап гетгенин гёзлер булан гёрмеге болагъан имканлыкълар яратма да болабыз.

Дюньяны ер-еринде «этно культурный» деп айтагъан хас музейлер этиле. Онда бырын заманларда яшагъан адамланы уьйлери, уьй алатлары гёрсетиле. Лап шолай этмеге бизге неге ярамас?!

Алданокъ билдирип къояйым, биз шолай этме де башлагъанбыз. Таргъуну бир бош еринде, шагьарлылар билеген «смотровой площадкадан» бираз ариде къумукъланы тарихин, маданиятын ачыкъ этеген ер онгарылып тура. Онда бизин ашларыбызны татувун билмеге болажакъ. Кёрюк этилген, къалгъан ишлер де гьазирленип тура. Аллагь ﷻ буюрса, къумукълар яшагъан уьйлер, хозяйствосу нечик болгъанын да этип, онгаражакъбыз.

Бу ерде оьзге районлар учун да ер бар ва гьар сюйгенлер, Хасавюрт, Буйнакск, Къарабудагъгент, Къаягент, Хумторкъали, Къызылюрт ва башгъа ерлерден болсун, бары да бизин халкъны вакиллери оьзлени шолай маданиятын, яшав-турушун суратлайгъан музей гьазирлеме бола.

– Мен билеген ткюйде, сиз тюрк халкъланы тамуруна гетеген тарихине де уллу агьамият бересиз, шолайлыкъ булан миллет аралыкъланы беклешдиривге болушлукъ этесиз. Масала, бираз алдын Чувашиядан гелген къонакъланы арив къаршыладыгъыз.

– Тюзюн айтса, тарихибизни ахтармагъа башласанг, тюрк къавумланы, бир тилде сёйлейген, бир-бирин яхшы англайгъан къардаш халкълагъа ёлукъмай болмайсан. Биз сюегенде йимик, Чувашияда да оьз тарихин, къайдан баш алагъанын ахтармагъа сюегенлер кёп бар. Олар гьисап этеген кюйде, чувашланы минасы, тувгъан ери ва бырынгъы эли – Дагъыстан болгъан.

Шолайлыкъ булан, тарихи ахтарывлардан сонг, чувашлар гьисап этеген кюйде, къумукълар оьзлени къардашлары ва олар экиси де бир тамурдан чыкъгъан халкълар. Шолай болмакъ да бар, неге десе хыйлы тарихчилени оюна гёре, Дагъыстандан хыйлы халкъ чыкъгъан ва айлана якъгъа яйылгъан.

Биз кёп сююп Чувашияны вакиллери булан къатнайбыз, олар бизге гелегени биринчи гезик тюгюл ва аралыкълар баргъан сайын ювукъ бола. Гетген ай бизге Чувашиядан кёп санавда адамлар гелди. Башында Чувашияны кинематографистлени Союзуну пердседатели, «Сувар» деген чуваш жагьиллени гьюрметли башчысы Олег Цыпленков, яшларыны яшлары – Азамат ва Аттила булан, гелген къонакълар Таргъуда ва Кахулайда болду.

Гелгенлеге кёп сююп тарихибизни гьакъында хабарладыкъ. Олар да бек ушатып шавхалларыбызны, Солтан-Мутну гьакъында тынглады, этген ишлерине тамаша болду. Ватанында Дагъыстанда гёргенин айтажакъ, яяжакъ болду. Къонакъларыбыз гертиден де бырын ватанына гелгендей гёрдю оьзлени. Бирлери атларын алышдырды, динибизни гьакъында соравлар берди. Аслусу эки тюрк миллетни бир-бирине бакъгъан тергевю арта, дослукъ беклеше.

– Гертиден де, ажайып иш, сав халкъ бырын минасына, миллети баш алгъан ерине булай агьамият этегени. Динни гьакъында сорама да башлай…

– Бары да тюрк халкъланы, шоланы ичинде чувашланы да, Есибиз Аллагь ﷻ бусурман этгей эди деп дуа этемен. Ислам динни татувун, биз билген йимик, шолагъа да билмеге насип болсун. Дагъы да ёлугъа турсакъ: биз – олагъа, олар – бизге гелив токътамаса, балики, бусурманлыкъны къабул этмек де бар. Гьакъыкъат олай зат, биз айтсакъ, сёзюбюз ва ишибиз булан Аллагьны ﷻ динин, ону аривлюгюн гёрсетмеге болсакъ, Яратгъаныбызны пурманы булан шолай болма да болур, Аллагь ﷻ буюрса.

– Амин. Есибизни рагьмусу болса, болагъан ишлер.

– Мен де шолай айтаман. Инсанны яшаву да, умуми халкъны бар-барлыгъы да бютюнлей Есибиз Аллагьны ﷻ ихтиярында. Шо якъдан тюзелмей туруп, бир ишибиз де алгъа бармас, етишген гьалыбыз да берекетли болмас. Шо саялы, кёп сюеген къумукъ халкъыма да, оьзге бусурманлагъа да, Яратгъаныбыз Аллагьгъа ﷻ таза кюйде баш иймеге, гьакъ юрекден сужда къылмагъа ва оьр даражада ибадат этмеге ёрар эдим.

Тарихсиз адам – тарыкъсыз адам