Унутулмас яратывчулукъ халкъны къанына синген
Унутулмас яратывчулукъ халкъны къанына синген
Къумукъ адабиятда айрыча ер тутагъан, инг пагьмулу шаирлерибизни бири – Анвар Гьажиев тувгъанлы бу йыл 110 йыл бола. Ону яшавуну ва нечик адам болгъаны гьакъда уланы, Дагъыстанны халкъ шаири Багьавутдин Гьажиев булан бугюн лакъыр этебиз.
– Багьавутдин Анварович, бу йыл къумукъланы поэзия юлдузу Анвар Гьажиев тувгъанлы 110 йыл бола. Шону яшав ёлу нечик башлангъаны, ата юртуну гьакъында айтгъанны сюер эдик.
– XX асруну баш йыллары. Имамы кёп Дагъыстан Ислам динге баш урагъанны гючюнден Кёстекдеги жума межитни минбарасындагъы чалынагъан моллаланы тавушларындан онда гелип къонма сюеген къыр гёгюрчюнлер уьркюп-уьркюп учуп гетеген заманлар, жума межитни алдындагъы Нюржан булакъны сувугъу адамны тишин сындырагъан, таш кершенге тёгюлеген сувуну тавушу буса юртну къап яртысына етишеген заманлар.
Кёстекде бу заман 742 абзар-уьй болгъан. Онда 2300 адам яшагъан. Бу вакътиде Кёстекни эли «бийлик» гьисапланмагъан. Неге десе, пача гьукуматы къумукъланы шавхаллыгъын, бийликлерин тайдырып, оланы ерине рус пачалыкъ идараланы, асгербашчыланы гьакимлигин болдургъан. XX асруну башында Кёстек Терик-Солакъ тюзлюгюнде агьамиятлы ер тутгъан, Къумукъ эли сиясат (политика) гьалына белгили кюйде таъсир этген. Онда ярлы халкъны азатлыкъ гьаракатыны бийлеге къаршы иш гёрювюню агьвалатлары аз болмагъан.
Атам тувгъан йылда Кёстекде бир нече мадраса, эки класлыкъ училише ишлей болгъан, шо училищеде 100-ге ювукъ яш охутулгъан. Биринчи училише Кёстекде 1874 йылда ачылгъан. Ону директору де орус адам Михаил Грирорьевич Афанасьев болгъан.
Мени уллу атам Абдулгьамит орта мадары булангъы сабанчы агьлюден чыкъгъан адам эди. Ону къатыны Ирагьмат бизин уллу анабыз, эндирейли, биз огъар Уллу мамам дей эдик. Булар бир-бирине нече де къйышгъан болгъан, айрокъда, динге этеген къуллукъ якъдан. Мисал учун, заманында намаз къылмакъны, авул межитге, сонг жума межитге юрюме герекни, бары да затдан алдын гёре эди. Олар экевю де арап китапланы охуп да, ажамча язып да болагъан адамлар эди, шо саялы да атама тагъылагъан атны да олар оьзтёрече англайгъанына гёре, мисал учун, олар билген Анвар деген ат арапчадан Шавла деген затны англатагъанны, ондан къайры да Абдулгьамитни тухум терегинде лап ювукъ къардашларыны бирисине де Анвар деп айтыла болгъан. Уллу атабыз Абдулгьамитге биз Уллу папа дей эдик, папа, мама деген сёзлер кёбюсю гьалда шагьар якъда къоллана эди, орус тилни таъсири гючлю эди. Уллу атабыз бийик бойлу, къара чачлары, къара къашлары булангъы исбайы гиши эди. О да бек сюе эди яшлары билимли болгъанны, охугъанны, уьйде кёп санавда китаплар сакълай эди. Олар, кёбюсю гьалда, эсги болгъан бырынгъы заманланы китаплары эди, оьзлер де дин масъалалагъа багъышлангъан, амма оланы арасында къумукъ китаплар да ёлугъа эди. Гиччи Анвар сабий чагъында ятгъан бёшюк Кёстекде узакъ заман сакълангъанны мен атабызны къызардашы Гьажибикеден билген эдим, шо бёшюкде атамдан сонг тувгъанлар Къонав, Гьажибике, Гьава, Къадир барысы да чайкъалгъанлар, бёшюкдеги заманда гиччи Анвар къатты юхлап, заманда бир иржайып йибере болгъан, яш гелин Ирагьмат, анасы: «Вув, яшым таъли тюшлер гёрюп тура, иржая, къарагъыз да бугъар», – деп оьзюнден ихтиярсыз, къакъакъ йырлар, сарынлар гёнгюреп йибере болгъан. Эгер де арадан кёп йыллар гетип, о бёшюкде чайкъалгъан гиччипав пагьмулу шаир болажагъын, ону атында музейлер ачылажагъын биз билген болгъан бусакъ, олай кёп эсделиклени жыйып сакълажакъ эдик, шо саялы да шо бёшюк артда къайда къалгъанны бирев де айтып болмай. Гьали биз дагъы да уллу анабыз Ирагьмат мисгинге къайтайыкъ.
Бизин Уллу мамабыз Ирагьмат йимик ислам динге къуллукъ этгенлер аз болур. Бир межит де ишлемейгенде, оьзюню уьюн межит уьйге айландырып къоя эди, бу буса Совет девюрню чинк де дер деген заманлары, Хрущёвну заманлары, ону намаз къылагъан кююн эшитегенлер, бу бырынгъы къатын нече де бек уста намаз охуп бола, бу сизге ким бола деп танымайгъанлар тамаша бола эди. Бизин Уллу мамабыз арап китапланы, ажам язывланы охуп бажарагъанны мен оьзюм гёргенмен.
– Анвар Абдулгьамитович мадраса да охуп, башлапгъы билимин онда алгъаны белгили. Уллу шаирибизни бу яшав тиретини гьакъында не айтар эдигиз?
– Уллу атабыз Абдулгьамит гиччи яш Анварны алты битип еттиге гирген йылында Кёстекдеги мадрасагъа охума сала. Хоншуда яшайгъан Маматаевланы уланы, атамны яшдагъы ювугъу, ону булан кёп йыллар аралыкъ юрютдю. Атабыз, шо Ханарслан Маматаев булан мадрасагъа бирче юрюй эди. Атам шо йылланы гьакъында кёп эсгермей эди, амма унутуп да къалмай эди. Атам айтагъан кюйде, мадрасада яхшы охумайгъан яшланы дарс беривчюлер: «Къайда къолларынгны аяларып ачып токъта чы», – деп аясына чубукъ булан бир нече керен ура болгъанлар. О йылланы гьакъында атам кёп айтмайгъаныны себеби де англашыла эди, биз билеген Совет девюрде булай эсделиклер булан макътанма чы къайдагъы затдыр, кёбюсю гезиклер де масхара гьисапда енгилсув хабарлап къойма да къоркъунчлу эди, амма атабыз ажамча язып да, охуп да кёп арив биле эди. Арадан кёп йыллар гетгенде де, бир такаран арап алифба булан язылгъан язывну гёрсе, шунда муна шулай маъна айтыла деп гёчюрюп бола эди.
– Оьр пагьмулу Анвар Гьажиев агьлюде нечик эди? Уллу ожакъны башын тутгъан кюю, авлетлерин тарбиялайгъан меселни билмеге сюер эдик.
– Атам мени бек асил хасиятлы, назик гьисли, саламат турушлу адам эди. Абзарны, уьйню таза сакълама, гьар тюрлю чечек булан, гюл булан безендирме муштарлы эди. Бизин абзар мени гиччи заманымда чинк де гёзел, ярыкъ абзар эди. Гьатта оьтеген адамлар къапубузну ачып, гирип, къарап гете эди. Яшлары нечик гийинегенге де атам бек тергев бере эди. Эсимде бар, язывчуланы съездлерине, пленумларына яда оьзге командировкалагъа Москвагъа яда оьзге шагьаргъа барса ондан бизге гьар-тюрлю гиеген опуракъ алып геле эди. Магъа айрокъда кёп ала эди. Костюмлар, аякъгийимлер, пальтолар алып гелип: «Къайда, гий чи», – деп гийдиртип къарай эди. Гьар-тюрлю шиша-кашаны да атам кёп сюе эди, тюрлю-тюрлю сукаралар, сервизлер, айры чашкалар, рюмкалар алмагъа кёп сюе эди, гьатта люстрагъа ерли оьзю алмагъа сюе эди. Шо саялы болма ярай, бизин уьйде ону эсге салагъан затлар эпсиз кёп.
Оьрде мен эсгергенде йимик, атабыз бавда, бахчада доланмагъа кёп сюе эди, мисал учун, юзюм борлагъа этилмеге герек къуллукъну агрономлардан да яхшы биле эди. Юзюмню заманында гесип, борласын байлап, огъар чагъында, аврув тиймес учун, кюкюрт уруп бола эди. Атамны асил хасиятларындан бириси – гишини аяп, къызгъанып бола эди. Гишиге ювугъуна-досуна намус салмакъдан бек сакъ эди, адамны авара этме сюймей эди. Адам баргъан еринден заманында къайтып болма герек деп бола эди бизге. Эп бола туруп, яхшылыкъгъа, пашманлыкъгъа да етишме герек дей эди, айрокъда, къайгъылы гюнлер. Адамгъа болагъан яхшылыкъны бир де къызгъанма ярамай, адам яхшылыкъ учун яралгъан, яхшылыкълар да адамлар учун бола дей эди.
Ана тилин атам эпсиз яхшы биле эди. Бизге де, шагьарда яшасакъ да, бир де атабыз русча сёйлемеген. Орус тилни сиз булай да билежексиз, ана тилигизде сёйлегиз деп къабунуп йибере эди бизге, биз русча сёйлейгенни нагагь эшитсе. Бир гезик, мен дёртюнчю класгъа юрюйген заманлар эди, бизге телефон сёйледи бирев. «Кимсен?» – деди магъа, мен: «Багьавдинмен», – дедим. Сонг бирден ол гиши: «Ассаламу алейкум, Багьавдин!» – деди.Мен огъар: «Ваалейкум ассалам!» – деп жавапландым. Бу телефон сёйлейген адам Аткъай болгъан. «Мен, – деди ол, – Буссагьат Камиллеге сёйлеген эдим, уланы Казбек мени саламыма, здрасти, дядя Аткъай, деп къойду, – деди. – Гёремисен, ондан гиччи сен ана тилингде сёйлейсен», – деп узакъ заман телефонну янгыртды кюлкюсю булан. Сонг о гьакъда атама, да айтгъан.
Бизге атамны ювукълары, айрокъда, къалам къурдашлары, кёп геле эди. Къумукъ шаирлерден Аткъай, А-В. Сулейманов, Камил Султанов, Шарип Албериев, Сиражутдин Токъболатов, Изамит Асеков атама къатнай эди. Олар гьар-тюрлю къумукъ сёзлени, айры-айры сёз тагъымланы къолланыву гьакъда атам булан лакъыр эте эди.
Мисал учун, бугюн йимик эсимде, Аткъай агъав, бизин абзардагъы тахтамекде де олтуруп, юзюм ашай туруп атама: «Сен аян деген сёзню нечик англайсан ва нечик маъналарда ону къоллама бола?» – деп сорайгъаны. Атам огъар о сёзню тюрлю-тюрлю маъналарын, халкъ къоллайгъан кюйлерин, оьзю нечик англайгъаны гьакъда эринмей узакъ заман хабарлады.
Оьзю язагъан шиъруланы уьстюнде атам оьтесиз кёп ишлей эди. Сегиз сатырлыкъ шиъруну тогъуз-он гюнлер къала эди яза туруп. Мен шогъар кёп керенлер тергев бергенмен, артда тамаша болмайгъан болуп къалдым. О, сен не этсенг де, оьзюню юреги тынагъан кюйде чыкъмаса, шиъруну къолдан чыгъармай эди ва гьатта шиърусу бир журналда яда газетде чыгъып гелгенде де, бир тюрлю сатырларын яда айрыча бир куплетин тюзелтмей къоймай эди. Шо саялы болма ярай, ону алда язылгъан шиърулары артда чыгъагъан китапларына къошулагъанда, тергев этсенг, бир-бир куплетлери янгыдан язылып, биревлери буса тайып къалгъан гезиклер кёп ёлугъа. Шо мен алда эсгергенде йимик, бир тетрад тола эди, шо сегиз сатырлыкъ шиъруну вариантларын эте туруп. Ондан сонг, гьар гюн дегенлей, абзарда ари де-бери де юрюй туруп, оьз-оьзюне шо шиъруну сатырларын охуп, сёйлене бола эди.
Сонг бизге, айрокъда анабызгъа: «Эки тюрлю вариантны бирисин сайлагъыз», – деп охуй эди. Анабыз да, оьзю ушатгъан вариантын айтып бере эди. Кёбюсю гезиклер, анабыз сайлагъан вариант атабызны ойлары булан тюз геле эди.
– Атагъызны къайсы девюрюн айырар эдигиз, шу – лап гёрмекли, илгьамдан толгъан йыллар деп къайсыларына айтма ярай?
– Атабызны гёрмекли, ильгьамдан толуп гелеген вакьтиси XX- нчы асруну 50-60-нчы йыллары болду. Бу йылларда огъар оьзюню уьюн-абзарын къурма, оьзю сюеген ишни юрютме, уьй агьлюде де уллу татувлукъ булан яшама насип болду. Бу йылларда ону шаирлик аты да халкъ арада оьтесиз гётерилди, ол янгъы философия къайдадагъы асарлар, поэмалар яратды, огъар Дагъыстанны халкъ шаири деген сыйлы ат да шо йылларда берилди.
– Дагъыстанда бир агьлюден яни ата ва улан халкъ шаирлер болгъан эки ожакъ бар: Цадаса булан Расул Гьамзатов ва Гь. Анвар булан Багьавутдин Гьажиев. Уллу шаирни, классикни уланы болмакъ къыйын ва жаваплы ишдир?
– Магъа тюрлю-тюрлю атлар, грамоталар берме сюелер, берме де бергенлер. Оланы барысындан да Анварны уланы деген ат уллу ва жаваплы. Мен ону кёп эртеден гьис этдим, шо саялы да атамны атына бир де чанг къондурмасдай оьзюмню таза, гьалал авлет болуп юрюме хыяллыман яшагъан чакъы.
– Атагъыз яратывчулукъ ёлугъузгъа нечик таъсир этди? Ёравлар берип, оьсмекге болушлукъ этгендир?
– Адабиятдагъы мени биринчи абатларыма атам бек тергевлю къарады, бишмей-тюшмей дегенлей мени асарларымны алгъасап печатгъа берерден сакълады. «Шаирге биринчи китабына гёре багъа бериле», – дей эди. Атамны шолай насигьатларын мен бир де унутмайман, гьар язылгъан янгы китабымны чабып барып печатгъа берме алгъасамайман.
– Анвар Гьажиевны атындагъы музейни де юрютесиз, адамлар кёп гелеми?
– Атабыз Анварны аты унутулмайгъанны музейге гелеген халкъны санавундан гёребиз. Гертидне де, яшлар да, уллулар да кёп геле, шаирни яратывчулугъун билмеге сюе.
– Багьавутдин-агъай, заман табып соравларыбызгъа жавап бергенигиз, уллу шаирибиз – Анварны гьакъында лакъыр этгенигиз ва ону гьакъында эсделикни, музейни ишин юрютегенигиз саялы, халкъыбызны атындан сизге баракалла дейбиз.
