Имам -- жамиятны ругьани ёлбашчысы

Арап тилде намазны башында турагъан адамгъа «имам» деп айтыла. Амма шо сёз генг кюйде де къоллана ва, янгыз межит булан дазуланмай, бусурманлар яшавлукъ этеген ерни «башчысы» деген маънасы да бар ону. Гьалиги заманда имам, гертиден де, жамиятны ругьани ёлбашчысы да, шону булан бирче ону кёмекчиси де дюр. Булайлыкъ нечик болагъанны ачыкъ этмеге сююп, юртну дин булан байлавлу ишлерин юрютеген шолай адам булан ёлугъуп, Адил-Янгыюртну имамы Давуд Жумагъулов булан лакъыр этебиз.

– Давуд, бир башлап яшав ёлунгну гьакъында айтгъанны сюер эдик: къайда тувдунг, охудунг, гьалиги ишинг.

– Мен Адил-Янгыюртда 1989- нчу йыл тувгъанман, шунда орта школаны да охуп битдирдим. Арты булан Хасавюрт шагьардагъы педагогика колледжде физкультура факультетни охуп тамамладым. Охувларым битгеде ишлемеге деп темиркъазыкъ бойлагъа гетдим. Шонда иманы булангъы яхшы яшлагъа ёлукъдум, къурдашлыкъ тутдум. О якъларда яшайгъан яхсайлы Мугьамматсайпулла деген улан Къуръан охумагъа уьйретди. Бара-бара дин илмулагъа да ювукъ болмагъа башладым. Ону таъсири булан, охумай къойма деп, ватыныма къайтып Буйнакск шагьардагъы Сайфулла Къадини атындагъы ислам университетге охумагъа тюшдюм. Ондагъы охувум битгенде бираз заман Эндирейде де охудум. Ондан сонг етти айлар Хасавюрт шагьардагъы бир межитни имамыны кёмекчиси болуп турдум. О замангъа ата юртумда чагъы уллу болгъангъа гёре межитибизни будуну «савбол» этгенде, тамазалар магъа: «Юртгъа къайтмасанг болмай», – деп, шолайлыкъда тувгъан ериме гелдим. Башлап будунну къуллугъун юрюте ва имамны кёмекчиси эдим, тек бираздан имамыбыз Абдурашит гьажи оьз юртунда имам тарыкъ болуп, Солтан-Янгыюртгъа гетмеге тюшдю. Шо заман юрт жамиятыбыз имамны ишин юрютмеге тилеп, бириси йылдан тутуп муна мен Аллагьны ﷻ кёмеги булан Адил-Янгыюртну имамыман.

– Охувчулагъа Адил-Янгыюртну тарихин, белгили адамларын эсгерсенг, билмеге яхшы болур эди.

– Беш мингден артыкъ халкъы булангъы Бабаюрт райондагъы уллу юртланы бириси Адил-Янгыюрт къумукъ тюзню тёрюнде ерлешген геч гелгени къондургъан, ач гелгенни тойдургъан юрт. Тарихи маълуматлагъа гёре, юртубуз 1785-нчи йыл амалгъа гелген. Ону кюрчюсюн салгъан яхсайлы Адил бий Къаплановгъа гьюрмет этип, огър шолай ат берилген. Башлап Адил-Чанкаюрт болгъан, тек 1881-нчи йыл сув алгъан сонг башгъа ерге гёчгенде юртну аты Адил-Янгыюрт деген гьалиги кюйге алышына. Янгы ерге гёчгенде Къайтукъа бийни топурагъында 1902-нчи йыл межит къурула. Шо межитни биринчи имамы Ибрагьим молла болгъан. Юртлуларыбызны арасында охуп билим алгъанлар, олай да яяв аякъдан гьаж къылгъанлар да кёп болгъан. Абусуфьян, Солтанбек, Тёлев, Абакар, Иса, Муса, Баммат, Гьамит, Устакъ, Думуй, Ислам о заманларда сыйлы ерлеге баргъанлардан.

1911-нчи йыл башлапгъы класлар булангъы мактап ачыла. Инкъылапны йылларында юртлулар шогъар жагь кюйде къошулгъанлар. Белгили къоччакъ Зайналабит Батырмурзаевни отрядында деникинчилеге къаршы дав этгенлени арасында бизини юртлулар да кёп болгъан. Ону оьлтюргенде буса, бизин юртда гёмелер.

Шо девюрлереде жамиятгъа гьалал кюйде къуллукъ этген имамланы атларын юртлулар гьали де унутмай. Къачав молла, Къурбан молла, Ирасхан молла, Атай молла, Самий молла, Къочмас молла, Абдулгьалим молла, Закир молла халкъгъа билим берген, абур-сый къазангъан. 1929-нчу йыл юртдагъы жума межит ябыла ва хыйлы динагьлюлени гьызарламагъа башлай, бирлерин тута. Янгыз 1989- нчу йыл межит ачмагъа ихтияр бериле. Гьалиги заманны белгили адамларыны арасында Дагъыстан муфтини биринчи орунбасары минасы адил-янгыюртлу Абдулла гьажи Гьажимоллаевни эсгерер эдим. Спорт якъдан да гёрмекли натижалагъва етишген хыйлы яшларыбыз бар. Тренерлени атларын эсгерейим: Къазинбек Хасболатов, Залимхан Таваев, Агьмат Мусаев.

– Юртда дин булангъы гьал нечикдир?

– Кант этмеге сюйсек, себеп болур. Бу – масхара, тек бар кююнде айта буса, жамиятыбыз яхшы, Аллагьгъа ﷻ шюкюр. Неге десе, межитибиз булан мадраса да бар. Аслусу – охуп билим алагъан муталимлер бары. Юртлу бир яшыбыз Магьачкъаладагъы Дагъыстан ислам университетни уьчюнчю курсунда охуй. Халкъыбыз динни англай, тюз юрюмеге къаст къыла деп айтмагъа ярай.

– Имам гьар гюнлюк ишинде лап кёп къайсы масъалалагъа ёлугъа, жамиятны талаплары, тилевлери недир?

– Барыбыз да билегиник йимик, имам Аллагьны ﷻ динине халкъны чакъырагъаны булан, дин булан байлавлу бары да ишлени юрютмеге де герек. Гебин къыйыв, оьлюню ахыр ёлуна салыв, межит булан байлавлу гьаракат – гьар гюнлюк ишибиз. Маслагьат ишлерде де ортакъчылыкъ этебиз. Оьсюп гелеген наслуну гьайын этмек де бизин учун алдынлы масъалалардан: тарбиялы болсун, о якъгъа, бу якъгъа яйылып къалмасын деп насигьатлы сёзюбюз булан болагъаныбызны этебиз. Гьажатлылагъа «Инсан» деген фондну яхшылыгъындан кёмек этмеге къарайбыз. Къысгъача айтгъанда, юртну яшавунда ортакъчылыкъ этмеге къаст къылабыз. Мисал учун, гетген язда юрт къабурланы чырын алышдырдыкъ. Гетген асруну 60-нчы йылларында жамиятны башын тутгъан Магьди Атаевни сиптечилиги булан этилген чыр бузулуп, гьайванмал къабурлагъа гиреген болгъан эди. Шо саялы башында юрт администрацияны башчысы Ашарапутдин Исламов да булан, жамиятыбыз ишлеп шо масъаланы чечди. Атын эсгергенни сюймейген бир юртлубуз, Аллагь ﷻ учун деп айтып чыр сатып алды, башгъалар да къол гючю булан да, харжы булан да къошумун болдурду. Бу ишде Солтан Исакъовгъа айрыча баракалла билдирмеге тийшили адам.

– Муна бизге зувап айлар да гелди. Шоланы нечик оьтгермеге яхшы болур эди?

– Бу айланы башланыву булан къутлай туруп, Пайхаммарны ﷺ сёзлерин эсге салар эдим. Ол айтгъан кюйде, ражаб – Аллагьны ﷻ айы, шагьбан – Пайхаммарны ﷻ айы, рамазан – уьмметни айы. Шу сыйылы айлар гелгенде гьар ким де, гюнагьлары уллу-гиччи деп къарамай, олардан къутулмагъа къаст къылса, лап ери болур эди. Айтагъаным, мисал учун, сигарет тартагъанлар бар буса, шо зараллы хасиятын ташласа, бу айланы абурлагъан болур. Ражаб айда кёп керенлер товба этип, къылыкъларын яхшы этмекни уьстюнде ишлемеге ёрайман.

– Бу сыйлы айларда не йимик буса да айры маъналы ишлер оьтгермеге гёз алгъа тутулгъанмы?

– Аслусу – ражаб ораза айгъа гьазирликдир. Айтылагъан кюйде, ражаб – чачывну, шагьбан – сугъарывну, рамазан – мол тюшюмню жыягъан ай. Шу айда, Пайхаммар да ﷺ айтгъан кюйде, Аллагь ﷻ учун деп бир гюн сама да ораза тутса, Есибизни разилигин алар. Шо саялы, оьзге заманда йимик гьайсызлыкъ этмей, ораза тутмакъгъа айрыча агьамият бермек яхшы болур. Бир гьадисде айтылгъан кюйде, ражаб айда бир гюн буса да ораза тутгъан адамгъа къабурда болуп турагъан азапдан къутулмакъ болур эди.

– Узакъ къалмай ораза ай да башланажакъ. Алданокъ гьазирлик, юрекни «кюйлев» герекдир, нечик эсинге геле?

– Ражаб ай рамазангъа гьазирликдир. Ораза тутмагъа башлагъандокъ юрек тийишли кюйге «кюйлене». Геле турагъан ораза ай ювукъ болду, арты булан сююнч булан байрамыбыз да болажакъ. Шо ойлар таъсир этмейли болмас, къаркъара да гьазирлене, ругь да чыныгъа ва умуми гьалыбыз динни татывлу гьислерин сезмеге башлай.

– Давуд, охувчуларыбызгъа не айтар, не ёрар эдинг?

– Гьалиги заманда шу телефон деген затдан сакъ болмакъны айырар эдим. Уллу да, гиччи де интернетге ябушуп къалгъан. Онда пайдалы бир зат бар буса, зараллысы он керен артыкъ. Шону орнунда газет, китап охумагъа яхшы чы! Мисал учун, «Ас-Салам» газетден хыйлы пайдалы маълумат алмагъа бола.

– Тюппе-тюз айтасан. Сагъа, Давуд, соравларыбызгъа жавап бермеге заман тапгъанынг саялы уллу баркалла, Аллагь ﷻ рази болсун.

БАЯНЛЫКЪНЫ АЗИЗ

МИЧИГИШЕВ АЛГЪАН