Юреги Къуръангъа гьашыкъ болгъан уста

Инсан ажайып кюйде яралгъан: нени ушата, юреги не якъгъа ава буса, оьзю де шолай бола, гьалы ушатагъан затгъа гёре алышына. Яшав гёрсетеген кюйде, арабызда тамаша асил хасиятлы адамлар аз тюгюл. Олар дин юрютегенлиги булан бирден-бир яхшы бола, къылыгъы сукъланардай даражагъа ете. Уьлгюге лайыкълы шолай адам булан охувчуланы таныш этмеге сюебиз бугюн. Паравуллу Сулейман-гьажи Аширлаев – юреги Аллагьны ﷻ Сыйлы Китабына берилген, Есибизни каламына гьашыкъ болгъан пагьмулу уста. Ол яшайгъан ерге барып, къонакъ да болуп, къолу гёрсетген гьюнерге гьайран къалдыкъ, халкъыбызны арасында шулай бажарывлу, уллу къыйматгъа лайыкълы адам баргъа сююндюк, оьктем болдукъ.

– Сулейман-гьажи, инг алдын оьзюгюзню гьакъында, яшав ёлну ва сурат этив булан байлавлукъ нечик башлангъан кюйню айтгъанны сюер эдик.

– Бизин тухумда сурат этеген, саниятгъа ювукъ мен биринчи адам тюгюлмен. Менден уллуланы, ата-бабаларымны да шолай пагьмусу болгъан. Паравул орта школаны битгенде, 1980-нчи йыл Магьачкъаладагъы сурат этеген охув ожакъгъа охума тюшегенде, магъа: «Я, Сулейман, не этесен онда охуп? Сен чи олай да бажарасан!» – деп айта эди. Амма магъа шонда охугъаным хыйлы пайда берди, кёп затны онда уьйрендим. Сонг буса, бара-бара межитлени ичин сурат ва арапча языв булан онгармагъа башладым. Адамлар ушатабыз деп айта…

– Къуръанны къол булан язмакъны гьакъында ой нечик гелди?

– Айлана якъдагъы исбайылыкъны гьис этип, табиатны гёзеллигине гьайран болуп, каллиграфия булан машгъул болмагъа башладым. Мени уьйретеген адам, уста да ёкъ эди. Шо саялы илгьам магъа Аллагь ﷻ яратгъан айланамдан геле.

Бир гезик каллиграфиядан, арап язывну гёзел язывуна багъышлангъан бютюнроссия ачыкъ конкурс билдиргенде, алгъасап он иш гьазирледим. Оьзюм учун онча да гючлю деп санамагъан асарларымны, рамкалагъа да салып, алдынлы ер берди ва савгъатлады. Ат нечик чалт чабагъанны билмек учун, башгъа атлар булан ярыш этмеге тарыкъ. Шо конкурсдагъы ортакъчылыгъымны, осал «атлардан» алгъа чыкъгъандай гёрдюм. Магьачкъалада оьтгерилген шо ярышланы мен шолай багьаладым. Шо заман дюнья оьлчевдеги усталаны ишлерин гёрмеге яхшы болар эди деген ой гелди. «Къайда барайым? Ким булан сёйлейим? Нечик этейим» – деп ойлаша къалдым.

Заман гетип, агьлюм булан Бухарагъа зияратгъа бармагъа токъташдыкъ. Оьзюм булан бир эсги болгъан маркер, таза кагъызлар, линейка, ластик ва шолай оьзге алатларымны да алдым. Катыным: «Не эте, онда язмагъа барамысан?» – деп масхара этди. Бухарагъа етишгенде, лап шо вакътиде онда дюнья оьлчевдеги каллиграфланы конкурсу оьтгериле болгъаны тамаша тюгюлмю?! Мен сурат этегенни билеген къонакъуьйню еси мени де конкурсгъа къошду. Онда буса, гьар кимни оьз шакъысы, кагъызы ва оьзге тарыкъ гереги болмагъа тийишли, башгъа адамныкине тиймеге ярамай. Мендеги маркер ишлемеге къыйын алат, бир язгъанны бузуп тайдырмагъа болмайсан. Гьасили калам, ярышгъа гиришгенде Къуръандан уьч аят язмагъа тарыкъ болду. Дюньягъа белгили бир хатны сайлап язабыз. Аллагьны ﷻ яхшылыгъы булан алдынлы ер алгъанда, мухбирлер жыйылып соравлар бермеге башлады. Оланы эсине гелеген кюйде, мен бир айтылгъан каллиграфланы школасында охугъанман. Дагъыстанда бу саният яхшы оьсген деп эсине геле болгъан. Амма дагъыстанлы Къази-Мугьаммат Урибский оьз заманында къол булан язгъан Къуръан китабы 1955-нчи йылда Индиядагъы Калькутта шагьаргъа йиберилип, дюньяда биринчи ерни алгъан болгъан.

Конкурсда утгъан сонг, магъа ижаза, Къуръан язмагъа ихтияр берди. Муна шолай, Аллагьны ﷻ Сыйлы Китабы булан ишлемеге ёл ачылгъан сонг, шо гьакъда ойлашма башладым. Амма сюеген ишге берилмекден къайры, ожакъны гьайын этмеге, ишлеп къазанмагъа да тарыкъ чы. Нечик болса да, юрегим авагъан ишге гиришдим.

– Есибизни Китабын язмагъа башлайгъанда мурадыгъыз, негетигиз не эди?

– Къуръан язмагъа гиришгенче бары да ишни къоюп: «Мени къойсагъыз – къояман», – дедим. Кёп проектлер, о-бу ишлер бола эди, шоланы токътатмагъа тюшдю. Къардашлар, танышлар о тарыкъ, бу тарыкъ деп геле эди ва мен темир, таш, агъач булан ишлей эдим. Масала, бир гезик оьзюм ишлетген сынташланы санагъанда – 170-ни санадым. Ювукъ арадагъы юртларда, зияратларда, межитлерде гьар тюрлю иш эте туруп, заманым бютюнлей шогъар гетип, таза арыгъан эдим. Юрегим буса, Къуръангъа ювукъ болма, шону булан ишлеме гьасирет эди.

– Къол булан Къуръан калима язмакъ учун не тарыкъ, не алатланы къоллагъансыз?

– Дагъыстанда Къурангъа багъышлангъан выставкалар этмеге неге ярамас деп кёп ойлашаман. Шо ишни республиканы маданият министерлиги де, Муфтият да биригип, бойнуна алмагъа болар эди деп эсиме геле. Бу тармакъгъа кёмек этип, оьсмеге ёл онгарса, жамиятыбыз учун шайлы да пайда болажагъы шексиз. Оьсюп гелеген наслу гёзелликни англар, тарбиялы оьсер, яхшыны ямандан айырып болар. Гьалиге буса, яшланы сурат этмеге уьйретеген кюй осал даражада. Бирлери къаламны дурус тутуп да бажармай.

Къаламны итти этеген кюй, учун нечик къыячалап гесмеге тарыкъ – буланы барысын да айрыча билмеге тарыкъ. Шакъы десенг, о да – ажайып иш. Охуйгъан заманда «гумми арабик» деп къоягъан журасы бар эди. О буса кокан терекни балы. Кёп ахтаргъан сонг, оланы мен гьали бек яхшы билемен. Масала, шо кокан терекни балын йибитип шакъыгъа къошса, шакъы къалын бола экен. Шакъы йыртыллавукъ болсун учун, огъар таза напны къуруму тарыкъ. Булай хыйлы затланы билмесе пайда ёкъ. Къаламны итти этебиз, шакъы гьазирлейбиз, кагъыз онгарабыз. Масала, Самаркандда кагъыз завод бар, онда бек багьалы кагъыз эте (бир бет о заман 300 манат эди). Шо кагъызда язагъанда терс янына шакъы чыкъмай. Ондан къайры, шакъы заман гетген сайын тунукъ болмагъа герекмей.

Къуръан язма башлагъанча инг башлап тийишли кагъыз излемеге урундум. Магъа Магьачкъаладагъы басмаханада хыйлы тюрлю кагъызланы ва тюслени таклиф этди. Мен де гёз ялкъмайгъан, кремовый тюсню сайладым, тек шо бек багьа кагъыз эди. Излей-излей туруп, Хасавюртда яшайгъан Мисриден кагъыз, къалам, шакъы гелтиреген улан булан таныш болдум. Ол магъа Кагьир шагьардан кагъыз тапды, гьатта китап этип онгарылгъан къайдасы да бар деди, тек мен оьзюм жыйма сюе эдим китапны. Италияда этилген ажайып арив кагъызны багьасы буса 10 доллар, сонг 8-ге тюшдю. Амма шо да бек багьа олтура. Шо мюгьлетде умутларым уьзюлме аз къалды, тек арадан аз заман гетип магъа зенг этилди ва тарыкълы кагъыз Москвада бар деп билдирди. Ичинде 400 кагъызы булангъы эки пачка бар деди: Къуръангъа 600 бет тарыкъ, гьасили тарыкъ чакъы бар, тек аявлап язмасам, кёп бузув-тизив этилсе, етишмей къалмакъ бар. Астаракъ ишлемеге тарыкъ болажагъы ачыкъ. Шоссагьат акъча перевод этип, юклетип шо кагъыз бизге гелди. Сонг кагъызланы дёрт айланып ягъаларын къужурлу накъышлап суратын этмеге тарыкъ басмаханада. Амма кагъызлар уллу экенге гёре, шоланы эки бёлюп гесмеге тюшдю ва сонг китап жыйывгъа шолай бёлюнген кагъызланы тиркемеге бираз онгайсыз, тек этмеге амал ёкъ саялы шолай этилди. Шагьарда ярыкълар ойнайгъан саялы, басмаханада бир-бир гезикде кагъыздагъы сурат оьр санлы болмай къалмагъа бола деп билдирди. Шу да Аллагьдан ﷻ бир сынавдыр деп юрек дымпыллам турду, тек негетибиз таза экенгеми, сыйлы калам булан иш гёрюлегенгеми – бары да печат май йимик гетди. Басмадагъы иш битгенде мен шо кагъызланы сыры яхшы кюйде къурумакъ учун шайлы заман къойдуртум.

Шакъы десенг, о да заман гетип тюсю онгмайгъаны тарыкъ. Германияда этилгенин ажайып кюйде табып къойдукъ. Шакъы булан язагъанда башлап гьарп къалын языла, сонг назик болма башлай. Муна шолай инче ерлени гьисапгъа алып ишлемесе, сатырлар да, сёзлер де гёзел кюйде гёрюнмес.

– Ишге гиришгенче гёз алдыгъызда къайсы Сыйлы Китап болгъан, язывну къайсы къайдасын (вариантын) къолладыгъыз, язмакъ учун къайсы кюй онгайлы?

– Ахтарып къарагъанда, гьалиге дюньяда Къуръан язывну бир мингден артыкъ каллиграфия къайдасы бар. Куфийский деп айтылагъан шрифт башлапгъы деп санала буса да, амма ондан алда да болгъан экен языв. Бусурман дин гелгенче де арапланы языву болгъан. Мисри иероглифден баш алып, бара-бара гьарплар булан язылагъан «старонаботийский» деп айтылагъан языв амалгъа геле. Муна шондан сонг куфийский языв юрюле.

О болгъан Осман халипаны заманлары. О язывлар терини уьстюнде язылып сакълангъанлары да бар. Шо девюрлерден берли арап языв алышына, чарлана туруп гелген.

Шо гьакъда Пайхаммар ﷺ: «Арив языгъыз», – деп буваргъан. Башгъа якъдан, Ислам дин жаны барланы суратын этмеге къадагъа этген. Шо саялы болма ярай, каллиграфия деген саният ажайып оьсгени. Хат япыракъгъа, о-бу емишге яда бир жангъа ошашлы этилип язылмакъ тамаша къалдыра. Оьзюм гьис этген кюйде, булай пагьмуну Есим Аллагь ﷻ магъа савгъат этди ва 80-нчи йыллардан башлап язывумну шо кюйде къужурлу этмеге магъа къыйын тюгюл. Яратгъаным шо сырны ачгъанда магъа шолай язмакъ рагьат гёрюне.

Жанлыны суратын этмеге ярамай болгъан сонг, арап языв бир токътамай оьсе, баргъан сайын арив бола. Натижада «мадинийский» деп айтылагъан хат арагъа чыгъа, ону автору Осман Тагьа (Аллагь ﷻ рагьмат этсин). Бу адам каллиграфия илмугъа хыйлы къошум этген ва гьалиге ерли ону шакиртлери иш къолайлашдыра. Мен буса о якъны терен кюйде ахтаргъанман.

Къуръанны къайсы шрифт булан язайым деген масъала арагъа тувгъанда, бир мингден 39 шрифт сайладым, олардан да алтавунда токътадым. Шо айтылгъан алты каллиграфиядан лап айтылгъан Каабаны языву – сулюс. Арив гёрюнсе де, ону охума къыйын. Мадинийский хат буса, охума тынч. Мен буса не этдим? Яхшы ойлашгъан сонг, бу лап белгили хатланы арасындагъысын оьзюмден чыгъартмакъгъа гелдим. Магъа: «Сен чыгъартгъан хат дюньяда ёкъ чу», – деп айта гьали. Гертиден де, ёкъ ва мен шону энни якъламагъа тарыкъман. Бары да тарыкъ къайдаланы онгарып, бу тармакъны башын тутгъанлагъа «Сулеймания» деген оьзюмню янгы хатымны гёрсетип, яшавгъа ёл бермекни гьайын этмеге тарыкъман. Мени хатымны язмагъа да, охумагъа да тынч. Гьатта охуйгъан яшлар учун да уьйренмеге шо рагьат хат.

Янгы хатны ойлашмагъа, шону яхшы этмеге ажайып кюйде кёп заман тарыкъ болду. Гьар гьарпны тетиксиз этемен деп кагъыз етишдирип болмайгъан болдум. Артда да не этдим? Гёргенсиздир, къайыр булан сурат этеген суратчыланы? Мен де оьзюме шолай хас стол онгардым: шагьардан 120x60 см гелеген «оргстекло» гелтирип, тюбюнден ярыкъ береген кюй этип, стол жыйдым. Уьстюне буса, яхшы кюйде элеп бир педре къайыр тёкдюм. Сонг агъачдан къалам кюйлеп, столумдагъы къайырда яз-буз этип башладым: нечакъы сюйсенг сурат да, гьарп да этмеге боласан. Артда да гьар гьарпны оьзюм сюеген кюйде къолум этеген болду, шогъар уьйренди.

– Белгили кюйде, Къуръан язмакъгъа кёп заман гетди. Гюнде мунчакъы бет язмагъа деп тутгъан эдигизми, иш не ёрукъда юрюлдю?

– Адамлардан айрылып, янгыз намазгъа ва ашамагъа чыгъып, загьмат учун онгаргъан уьюмде чалыша эдим. Магъа Аллагь ﷻ рагьмусу булан имканлыкъ да, пагьму да берди, битмес макътав болсун Есибизге. Масала, мен эки де къолум булан бир йимик язаман. Арапча онгдан солгъа багъып язагъанны билесиз чи. Мен буса солдан онггъа багъып да тынч кюйде язмагъа боламан арапча. Бары да адам булай этип бола деп эсиме геле эди. Ондан къайры, эки де къолум булан бир мюгьлетде тюрлю сёзлени язмагъа магъа къыйын тюгюл. Мисал учун, бир къолум булан Аллагь ﷻ деп яза туруп, башгъа къолум булан Мугьаммат ﷺ деп язмагъа боламан. Бу пагьму менден тюгюл, бир Аллагь ﷻ берген бажарывлукъ.

Къуръан язмагъа башлагъанда, бары да танышларыма: «Ярай буса, мени авар этмегиз», – деп тиледим ва къыргъа янгыз межитде намаз къылмакъ учун яда оьлю болса, тазиятгъа бармакъ учун чыгъа эдим. Мен межитлерде арапча язывлар булан да, оьзге кюйде де безендирив ишлер этегенимни де къойдум шо замангъа. Ойларымны, юрегимни янгыз Къуръан языв бийледи ва дюньялыкъ ишлерден айрылдым. Озокъда, къардашларымны гёрме сююп сагъына эдим, тек шолай гьислер тувагъанда Къуръанны къучакълап йылап йибере эдим. Шолай этсем, сагъынчым басыла эди.

Тюш болгъанча шекерсиз ярты стакан чай булан тамамланып ишлей эдим. Башлапгъы гюнлерде алты кагъыз яза эдим, тек шо бираз авур тийди ва сан янгъа зарал болмас учун, шону дёртге кемитдим. Тюш болгъанча – эки ва тюшден сонг да – эки бет. Гёз алгъа тутулгъан ишни битдирмек учун шолайлыкъ булан, 150 гюн тарыкъ болду, шо да беш ай.

Ара бёлмей, шолай ишлей туруп, 361-нчи бет язылгъанда гьалым, гючюм битди, аркъам язылмайгъан болду. Тавну башына минип, эниш тюшмеге тарыкъ заманда ял алмагъа гьажатлы болдум. Агьлюм булан он гюнге Бухарагъа зияратгъа гетдик. Гери къайтгъанда къуват къошулуп язывумну узатдым. Ажайып иш, арт вакътилерде къолум оьзлюгюнден язагъан болду, мен буса, огъар ягъадан къарайгъанда йимик. Къуръанны битмеге аз къалгъанда гьаракат гючленип йиберди ва гече демей, гюн демей, ишлей эдим.

Ахырынчы уьч сура къалгъанда къаламым язмайгъан болуп къалды. Мен буса, Аллагьгъа ﷻ тилеп, шо къаламны да оьбюп, муъжизат йимик къалам язып йиберди. Шолай битме де бидтим.

– Аллагьны каламына шулай ювукъ болгъан сонг, гьал, ругь алышынмай болмайдыр. Иш битгенде нени гьис этесиз?

– Мен гьакъ юрекден айтаман, шу дюньяда яшагъан чакъы вакътини ичинде, Къуръан язагъан вакътим – лап насипли заман эди. Шо мюгьлетни узагъында мен Есим ва Къуръан булан эдим. Беш айны ичинде халбатда турдум.

– Есибизни сёзюне тамаша кюйде шулай гьюрмет этген инсанны ич яны, жаны дегенлей яхшы якъгъа багъып алышынгъангъа шекленмейбиз. Къуръан язып, булай ажайып сынавдан оьтген сонг, адамлагъа не айтар, не ёрар эдигиз?

– Бары да бусурман халкъгъа Къуръангъа ювукъ болмагъа, Аллагьны ﷻ каламын ахтармагъа, охумагъа чакъыраман. Къуръангъа ювукъ болгъан юрек насипликни сезер. Таза болажагъы чы шексиз.

Баянлыкъны Азиз Мичигишев алгъан