Наркотик увгъа къаршы гьаракат
Герекли кюйде кёп айтылмаса да, халкъны алдында наркотик балагь деген масъала бар. Пачалыкъ идаралагъа саллап къоймай, жамият къурумлар да бу агъуну алдын алма гьаракат эте. Оьсюп гелеген наслуну гележеги учун юреги авруйгъан адамланы бириси, тарихи илмуланы кандидаты, бажарывлу далапчы Заур Самедов булан наркотиклеге къаршы этилеген ишни гьакъында бугюн лакъыр этебиз.
– Заур Абуталибович, сёз башлагъанча, яшлар наркотик къоллайгъаны не гьалдадыр, бу масъала нечик теренге гетгенни билме сюер эдик.
– Хыйлы йыллар алда наркотик деген ув жамиятны ичинде яйылгъанны гьис этдим. Бир-бир адамлар бу аврувгъа тарыгъаны гёрюне эди. Нечакъы адам шону къоллайгъаны о заман да, гьали де иш этип ахтарып билмеге къарамагъанман. Аз болсун, кёп болсун: не башгъадыр, аслусу – шону токътатма герек ва бу ишде мен оьзюмден болагъанны этмеге токъташдым. Шолай ойлашып, бир-нече далапчы къурдашым булан наркотиклеге къаршы иш юрютмек деп жыйылмакъны тюз гёрдюк. Къурумубузну Магьачкъалада регистрация этмеге болмай, биз шону учун Москвагъа гетдик. Ондагъы къурдашларым «Яшланы наркотикден аман сакъла» деген къурумгъа къошду бизин.
Шонда гьазирлик гёрюп, лекция охума уьйренген сонг, школалагъа, оьзге охув ожакълагъа барып, охувчулагъа наркотикни заралыны гьакъында англатма башладым. Гьал шонча да теренге гетгени мени ажайып этди. Гьакъыкъатда бу масъала жамиятны алдында авур кюйде токътагъан. Бар кююнде къойма ярамайгъан гьалда. Шо саялы бир зат да этмей, ягъада турма ярамайгъанны англап, мен бу гьаракатгъа къошулдум.
– Мен билеген кюйде, сиз охувчуланы арасында ярыкъландырыв иш юрютесиз, башын манг этеген затлардан арек турма герекни токъташмагъан яш гьакъыллагъа англатасыз. Шону учун жамият къурумгъа да гиргенсиз. «Яшланы наркотиклерден аман сакъла» деген рагьмулу фондну гьакъында англатыв берсегиз арив болар эди.
– «Яшланы наркотиклерден аман сакъла» деген рагьмулу фонд Москвада къурулгъан, Дагъыстан бёлюгю буса, 2018-нчи йылны ахырында ачылды ва 2019 йылны башындан тутуп жагь кюйде чалышабыз. Гьалиге лекция охуйгъанлардан янгыз мен барман. Ёлдашларым да ягъада къалмай, къурум ва харж якъдан кёмек эте. Олагъа кёп савбол, баракалла деп айтаман. Ковидни заманында герек кюйде ишлеп болмагъаныкъ да англашыла. Шо девюр битгендокъ, шоссагьат яшланы арасында иш узатдыкъ ва оьктем ва шат кюйде билдирме боламан: бугюнге республикада ва ондан тышда (Ставрополь крайгъа ва Къарачай-Черкесиягъа да чакъырылып бараман) бир мингден артыкъ лекция охулду. 31 мингден къолай яшлагъа лекция охугъанман. Гьар заман яшлардан ишибизге арив багьа (отзыв) алабыз, сёзюбюз оланы юреклерине ёл табагъанны гёребиз. Юзден бир-эки яш айтагъангъа тынгламайгъанны да билебиз. Олар оьз яшавуна немкъорай янаша ва герек чакъы язып, охуп да болмайгъан билимсиз авамлар. Шоланы арасында наркотикни «татывун» билгенлер де бар. Мен гьис этеген кюйде (янгылыш бусам да ярай), шолай яшланы санаву артып тербей.
Ондан да бетери, бузулгъан яшлар яхшыларына яман якъдан таъсир эте. Ёлугъувларда мен ташдырып айтаман: бизин лакъырыбыз наркотикге чомулгъанлар учун тюгюл, неге десе олагъа не айтсанг да пайда ёкъ, олар булан башгъа къурумлар иш гёрме тарыкъ, биз шо агъугъа тиймегенлер учун лекция охуйбуз. Бизин мурадыбыз таза яшланы таза кюйде сакъламакъ, оланы наркотикге ювукъ да гелмейген этмек ва сонг оьзгелеге де шо гьакъда айтмакъ, етишдирмек. Лекциябызгъа тынглагъанлар оьзгелеге хыйлы зат айтмагъа болажагъына шеклик ёкъ. Бизин лакъырлагъа тынглагъанланы аслам пайы наркотик къолламажагъын билемен, азында шо агъуну къолуна алгъанча минг керен ойлашар. Гьатта шолар сигарет булан ичкиден де сакъланажакъгъа инанаман.
– Яшлагъа школаларда наркотикни заралын англатмагъа, булай жаваплыкъны бойнугъузгъа алмакъгъа нечик гелдигиз? Сиз чи уьстюнлюкге етишген далапчы адамсыз, лекциялардан бир манат да къазанмайсыз. Рагьмулукъну волонтёру болуп токътайсыз!
– Магъа бу соравну уллулар да, яшлар да кёп бере. Мен булай жавап беремен. Гьар адам 40 йыллыкъ чагъына етишегенде оьз яшавун онгармагъа тарыкъ. Иши тораймагъа, агьлю къурулмагъа, яшлар оьсмеге герек. Озокъда, бары да иши тетиксиз болар деп айтмайман. Буса да, яшаву бир ёрукъгъа тюшгенде, гьар адам 40 йылдан оьтгенде айлана якъгъа гёз къаратмагъа тарыкъ деп эсиме геле. Шо чагъындагъы инсан жамиятгъа не яхшылыкъ гелтирме боламан, деп ойлашагъан замандыр. Дагъы ёгъесе яшав алгъа бармас. Сени ишинг, далапчылыгъынг негер тарыкъдыр, эгер орамлар жинаятчылардан толса, гьар абатда наркотик сатылса, ичкичилик артса, яшланы гележеги болмаса?! Айлана якъгъа аварасы ёкъ кюйде яшамакъ, бизин уллу ватаныбызгъа ва Дагъыстангъа не боларгъа ичибушмайгъан болмасмы дагъы? Жамиятыбыз Америкадагъы Детройт, Чикаго, Сан-Франциско йимик шагьарлагъа айланып къалажакъ чы. Ондагъы гьалны билме сюе бусагъыз, видео роликлеге къарагъыз. Гьали-гьалилерде оьсюп, чечекленип турагъан шагьарлар кётюрлюкге тарыгъан. Себеби недир? Наркоманлар онда оьтесиз кёп болгъанлыкъ. Сав дюньягъа айтылгъан Сан-Францискода яшамакъ учун бай, айтылгъан адамлар нече де бек сюе эди. Гьали буса, уьйлери, биналары чёгюп, дав болгъанда йимик бузулгъан. Ватаным шолай болгъанны мен сюймеймен. Уьлкебиз къоркъунчсуз кюйде къалгъанны сюемен. Янгыз мени учун тюгюл, бары да дагъыстанлылар учун. Къонакъларыбыз, туристлер бизин якъда къоркъунчсуз ерге гелгенбиз деп гьис этме тарыкъ. Шо саялы гьал багъыйлы кюйде къалмакъ саялы оьзюмден болагъанны этмеге токъташдым. Жамият наркотиклерден таза, ичкичилер ёкъ буса, сав болажакъ. Булай жамиятны оьсмекге, чечекленмекге имканлыгъы шайлы арта. Экономика, социальный якъдан ва сиясатда булай адамлар оьзгелерден артда къалмас.
Оьзюме 40 йыл битгенде, жамиятгъа пайда гелтирме заман гелген деп ойлашым, ватаныбызгъа къуллукъ этме герек деп токъташдым. Уллудан алынгъан йимик чалынадыр, тек гьали этеген ишимден артыкъ къолай не этме боламан деген суалгъа жавап тапмагъа тюшюндюм. Бизнес ачмакъдан, адамланы ишге алмакъдан, алапа ва налог тёлемекден къайры дагъы не этме боламан? Жаным шо ишлерден артыгъын этмеге сюе эди. Къурдашларым таклиф бергенде, мен наркотиклеге къаршы турмакъны агьамиятлы гёрдюм. Шу якъдан пайда гелтирме боларман деп эсиме гелди. Натижада Москвадан бир бажарывлу касбучуну да чакъырып, лекция охума уьйрендим. Яшлагъа таъсирли болмакъ учун, айтылагъан гьар сёзюмню тындырыкълы этмекни уьстюнде ишледим, сёйлев пагьмумну, дилбарлыгъымны артдырмагъа къасткъылдым. Бу ишни кёп сююп юрютмеге болажагъымны англадым. Гьали буса, оьр даражада кютемен деп эсиме геле. Яшланы гёзлерин гёрегенде, олар не ойлашагъанны англайгъанда, язгъан сёзлерин охуйгъанда мен гертиден де рагьмулу иш этемен деп айтмагъа боламан. Кёп-кёп адамгъа пайда гелтиргениме бирт де шекленмеймен, оланы гележегине яхшы къошум этгенмен. 30 мингден артыкъ адамгъа кёмек этмек бир якъдан кёп, тек башгъа якъдан бек аз. Янгыз Дагъыстанда 3 миллиондан артыкъ адам яшай, жагьиллер не юрютегенге ким тергев бере?
Школаларда нечакъы бажарывлу муаллимлер ишлесе да, умуми гьалны тергевню тюбюнде сакълама къыйын. Яшланы яман ишлерден къорумакъ деген гьаракатда биз де къошулсакъ артыкъ болмас. Нечакъы кёп яшгъа ёл тапма болгъан сайын, шончакъыларын тюз ёлда сакълама боларбыз. Шолар бир заманда да жинаятчылыкъгъа къошулмас.
– Школаларда ва орта охув ожакъларда ёлугъувлар оьтгересиз, яшлар нечик къаршылай сизин? Не соравлар бере, эшитгенинден сонг не айта?
– Тюз, мен аслу гьалда школаларда ва орта охув ожакъларда, бир-бирде оьр охув ожакъларда да лекциялар охуйман. Гертисин айтса, школаларда болмагъа артыкъ ушатаман. Олар магъа бир башлап тамаша кюйде къарай: бу не адамдыр, муаллим де тюгюл, не учун гелгени де англашылмай… Амма атымны айтып таныш болуп, лекциягъа гиришип, беш минут да гетмей, яшлар бу эсли адам бизге маъналы, тарыкълы затлар айта деп англама башлай. Оьзлеге бу тема башгъачалай айтылагъанны гёре. Гертиден де, башгъалар айтагъандан эсе, биз гелтиреген далиллер, мисаллар тюбюкъарадан алышына.
Яшлар бу башгъалыкъны эс этегени инг башлап билине. Олар агьамият берип тынглама башлай ва кёп сорав берме сюе. Шолай заманларда мен олагъа лекциядан сонг бары да сюйген соравларыгъызны берерсиз деймен. Кёбюсю гезик яшлар сонг бермеге сюеген соравуна лекцияны барышында жавап эшитдим деп мюкюр бола. Бир-бирде охувчулар бек итти соравлар бере. Олай заманда, бу масъаланы башгъа къурумлар менден яхшы биле деймен.
Мени негетим – яшлагъа наркотик деген балагьны гьакъында олар англар кюйде, енгил ва ачыкъ къайдада етишдирмек. Бу иш къайдан башланагъанны, не ёллар булан гелтирилегени ва нечик яйылагъаны жаваплы къурумлар биледир, мен шо якъланы ахтармагъанман, неге десе мурадым башгъа. Ким шондан къазана, яймагъа кёмек эте ва шо ёрукъдагъы соравлар тува. Бу маълуматны тийишли къурумлар ахтара. Гьалиги яшлар бек гьакъыллы ва бары да затны билмеге сюе. Олар къоркъмай итти соравлар бере. Охувчулар береген бары да соравгъа мен жавап бермеге болмайман. Биз, уллу адамлар, хыйлы затны билсек де, яшлагъа гьалны бар кююнде англатма болмай къалабыз.
– Заур Абуталибович, етти йылгъа ювукъ сиз Дагъыстанда да, тышда да рагьмулукъ иш юрютесиз. Яхшылыкъ яягъан адамны гюллеме де ярайдыр: этеген гьаракатыгъыз саялы гьюрмет ва баракалла да излемейсиз. Жан сююп этилеген иш. Яшлар булангъы ёлугъувлар, къатнав сизге не бере, не гьислени сезесиз?
– Лекция охуйгъанда мен яшлагъа адамны гьислерини гьакъында (эмоциальный гьалланы) англатаман. Белгили йимик, умуми яшавубуз – эмоциональный гьислер. Инсан нечик яшажагъы, не муратлагъа къуллукъ этежеги, не натижалагъа гележеги гьакъда яшлагъа англатыв беремен. Адам яман ишлер эте, жинаятчылыкъгъа тарыгъан, эдеп-къылыкъны юрютмей буса, оьзюн не гьалда гьис этмеге герек? Озокъда, ону гьалы яхшы болма кюй ёкъ. Айлана якъда насипли гёрюнеген нечесе кес бар. Багьалы машин гьайдай, уллу къалаларда яшай буса да, ким не зат экени ону гёзлеринден ачыкъ кюйде гёрюне. Шолайлагъа къарап, оьзюнгню яхшы якъгъа алышдырма сюесен. Бир вакътиде, аслу халкъ, йимик шолай «уьстюнлюкге», байлыкъгъа мен де гёз къарата эдим. Амма эмоциональный гьалыбызгъа герекли кюйде тергев берип къарасакъ, о-бу ишлерибиз не натижагъа гелтирегенни ачыкъдан англама болажакъбыз.
Инсанны яхшы яда яман ишлери, айтгъан сёзю къысматына не тасъир этегенге къарама тарыкъ. Ондан агьамиятлы масъала – инсанны яшаву ону наслуларына не таъсир этежеги. Яман адам такъсырны шу яшавда яшларындан таба гёрме бола. Шо буса, дагъыдан бек авур тиеген гьал. Дагъыстанда болсун, республикадан тышда болсун, лекция охуп, яшланы гёзлерин гёрегенде, оланы къаравларына тергев этегенде, маъналы соравларын эшитегенде ва жавап къайтарагъанда, пайдалы иш этгенмен деп, жаным сююнмей болмай, шо мюгьлетлерде оьзюмню насипли гёремен. Эки гюнлюк дюньягъа оьзюмден болагъан пайдалы ва агьамиятлы къошум этегенимни англайман. Оьсюп гелеген, гьакъылы тораймагъан гиччи адамлагъа гьакъыл бермек булан, оланы гележеги яхшы болсун деп менден болагъанны этгенимни билемен. Савлугъум бар чакъы шу ишни узатмагъа негетим бар ва бир башлап 100 минг яшгъа лекция охумагъа мурат тутгъанман.
– Заур-агъай, имканлыкъдан пайдаланып, охувчуларыбызгъа: ата-аналагъа ва яшлагъа не айтар эдигиз?
– Мен оьзюм гёрген тамаша иш: яшлар лекциялагъа агьамият берип тынглагъанда, эшитген-билгенине сююне. Сонг язагъан отзывларда магъа баракалла билдире. Озокъда, оланы бирлери яшап барагъан бузукъ гьалына къайтмакъ да бар. Бузукъ гьалы – я атасы, я анасы ёкъ агьлюдюр яда уллуланы бириси иче ва башгъа яман ишлер юрютедир. Булай гьал яшны гележегине тувра таъсир эте. Мен олайлагъа герти насип не зат экенни англатагъанда, шогъар нечик етме болагъанны гёрсетегенде, мекенли кюйде къошаман – яшавугъузда не болса да, оьзюгюзню алдыгъызгъа рагьмулу, тюз, ялгъансыз, таза муратлар (цель) салыгъыз. Ва бирт де, ким не айтса да, не этме къараса да, оьзюгюзню муратларыгъызгъа хыянат этмегиз. Шолай тутмагъа болсагъыз, насип гелерге шеклик ёкъ. Булай гьал асрулар бою болуп гелген. Гьар тюрлю къыйынлыкълардан оьтмеге болгъан, мурадына етишген адам гертиден де насипли бола.
Артда да масхара гьисапда къошайым. Охугъан лекциямдан, айтгъан сёзюмден хыйлы йыллар оьтюп, къачан буса да гьалиги шу яшлар яшавун насипли кюйде къурма болгъан сонг, атымны яхшылыкъ булан эсгерсе, магъа шо таманлыкъ эте.
