Спорт къаркъараны да, ругьну да чыныкъдыра
Инсанны гиччиден берли яхшы къылыкълы тарбияламакъ учун хыйлы къайдалар къоллана. Озокъда, ата-ананы сынаву, охув булан билим алыв, жамиятны таъсири оьсюп гелеген гьакъылгъа тувра таъсир эте. Шону булан бирче, адам тораймакъгъа спорт да уллу роль ойнай. Къаркъараны гючлю этгенден къайры, спорт инсанны къыйынлыкъгъа чыдайгъан, уьстюнлюкню хадирин билеген эте, ёлдашлыкъ ва къурдашлыкъ не экенни англата, бир-биревге кёмек этмеге уьйрете.
Спорт яшавубузну гертиден де бир аслам пайыдыр. Ондан къайры, спортчулар жамиятгъа уллу пайда гелтирме де бола ва гьалиги девюрде оланы чыныкъгъанлыгъы кёп къоллана деп айтма ярай. Амма тюз тарбияланмагъан спортчулар, къуватын терс якъгъа бакъдырма да бола. Шо саялы олар булан иш гёреген тренерлер айрыча жаваплыкъны тюбюнде. Оьсюп гелеген яшны оьзюне де, айлана якъгъа да спорт нечик пайда гелтирме болагъанны гьакъында Хасавюрт шагьарда чалышагъан ва хыйлы чемпионну гьазирлеген, айтылгъан тренер Алибий Казиев булан бугюн лакъыр этебиз.
– Алибий, лакъырыбызны башында оьзюнгню гьакъында айтгъанны сюер эдик. Къайда тувгъангъансан, охугъансан, ишлеген ерлеринг…
– Мен Хасавюрт райондагъы Къазмаавулда 1972-нчи йыл тувгъанман. Мундагъы орта школаны охуп битдиргенде, Дагъыстан педагогика институтгъа охума тюшдюм. Охувумну тамамлагъанда, шо замандан берли, 30 йылгъа ювукъ тренер-муаллим болуп ишлеп тураман. Булай алгъанда, оьмюрюмню аслу яны спортгъа, яшланы гьазир этмеге багъышлангъан.
– Спортгъа нечик гелдинг, неден башладынг? Кюйге къарагъанда, бу – сени юрек алагъан ишинг, огъар оьмюрюнгню аслу янын багъышлагъансан чы.
– Гиччиден тутуп спорт булан машгъулман ва эртеден о-бу ярышларда ортакъчылыкъ этмеге башладым. Юртубузгъа Хасавюртдан гелеген тренер бар эди, тек ол узакъ ишлемей гетди. Шондан сонг юртлу яшлар: «Сен тренер бол дагъы, сен бизин гьазир эт дагъы», – деп тилеме башлады. Мен буса, гьюнеримни гёрсетмеге ва гючюмню сынамакъ учун, ярышларда ябушмагъа оьзюм сюе эдим. Амма яшланы да ойлашмай болмай эдим. Неге десе тренер ишни бойнума алмасам, шону башгъа адам юрютмежекни англай эдим. Шолайлыкъ булан, бир вакътини ичинде тренер де болдум, оьзюм де чыгъып ярышларда ортакъчылыкъ да этдим. Амма эки де ишни бирче юрютме олай бажарылмайгъаны тез билинди. Гьазирленип, оьзюм чыгъып ябушма яда яшланы уьйретме герек эдим. Артда да яшланы гьайын этмесе болмай деген ой булан оьзюмню карьерамны орта ёлда бёлдюм.
– Алибий, хыйлы йыллар яшланы гьазирлейсен ва сени алдынгда оьсген кёп яш уллу уьстюнлюклеге етишген. Яшланы уьйретме, оланы уьстюнлюкге гелтирме къыйынмы?
– Тюз, гертиден де, кёп яш алдымда оьсген, кёплени тарбиялагъанбыз. Тренер болуп ишлейген чакъы заманны ичинде хыйлы чемпионланы, призёрланы онгарма болдукъ. Шоланы арасында Дагъыстанны, Россияны, Европаны ва дюнья чемпионатланы утгъанлар кёп бар.
Яшланы уьстюнлюкге гелтирмек къыйынмы-тынчмы деген соравгъа, олай да, булай да бола деп айтар эдим. Биревлер булан иш гёрме тынч, олар айтагъанны тез ала, пагьмусу артыкъ. Башгъалар кёп гьаракат эте буса да, алгъа къыйын бара. Олар да, булар да яхшы кюйде къыйын тёкмесе бажарылмайгъаны чы ачыкъ. Гьар ишде, касбуда йимик этеген ишин сюймейген адамгъа уьстюнлюкге етмеге бек къыйын. Шо кюйде яшлар да алдынлыкъны сюе буса, тер тёгюп ишлемесе бажарылмай. Ишсюймеслеге алтын тренер де кёмек этмеге болмас. Инсанны жыжыгъы ёкъ буса, ондан чемпион чыкъмас. Спортзалда терлеп уьйренген шолай гиши, сонг тренировкасыз болма да болмай. Оьзюмден билемен шону.
– Нечик эсинге геле спорт булан гьар адам машгъул болма тарыкъмы, шо болмаса болмаймы?
– Инг башлап «спорт» деген затны сюйме герек. Яшав гёрсетеген кюйде, спорт булан машгъул адам аслу гьалда низамлы бола. Ол охувну да ташламай, шо гьакъда огъар тренери: «Оху», – деп айтагъангъа да тынглай. Нечик алай да, спорт инсанны хасиятларын алышдыра. Яхшы янгъа багъып алышдыра.
Залдагъы «загьматгъа» уьйренген къаркъара не ишни де сонг авур гёрмей, бар чакъы гючюн салып, шону ахырына чыкъма, оьр даражада кютмеге къасткъыла. Мени гьисабымдан, спортсменлени 90 проценти яшавда оьз ёлун таба, жамиятгъа да пайдалы бола.
– Тарбия масъала арагъа чыгъагъанда спортну уллу маънасы ва агьамияты бары англашыла. Сен шо гьакъда не ойлашасан?
– Спорт яшланы тарбиясына туврадан-тувра уллу таъсир этегени кимге де белгили. Бир якъдан спортзалда арып-талып «ишлейген» яшланы башына тарыкъсыз ойлар гелмеге заманы да ёкъ. Гьазирликден сонг буса, къаркъара ял алмагъа тарыкъ, къыргъа бошуна айланма да бажарылмай. Спортсмен яшланы сигарет тартывда, ички ичивде яда наркотик къоллавда аварасы ёкъ. Олар бу агъулардан таза, неге десе уьстюнлюк де, олай кеп чегив де бир-бирине бирдокъда къыйышмай. Спорт яшланы къырдан, хасмуш юрюшден аман сакълай. Башгъа якъдан буса, спорт булан машгъул яшлар бирче бола туруп, бир-бирине къарай, бир йимик багъыйлы ёлда экенин англай ва яхшы уьлгюден пайдалана.
– Мен билеген кюйде, сени залынга юрюйген яшлар яман мердешлени юрютмей: сигарет тартмай, ичмей, наркотик къолламай. Шолар гьазирликге къыйышмайгъан саялы къолланмаймы яда башгъа себеп бармы?
– Бизге гелеген яшлар барысы да десем ялгъан болмас, шо яман мердешлерден таза, оланы юрютмей. Бизде гьазирлик гёреген яшлар сигарет, ички, наркотик – булар барысы да агъу экенни бек яхшы биле. Олар гьазирлик гёрегенде бек арый, ойлары янгыз гьазирликге бакъгъан, къурдашлары да оьзлер йимик спортсменлер, яман ёлдагъылар тюгюл. Гьалиги девюрде терс ёлгъа гетме нече де тынч болгъанны бек яхшы англайбыз. Яшланы спортгъа иштагьлы этип, яман къылыкълардан биз оланы сакълайбыз. Сав яшлар янгыз гьазирликни ва охувну гьакъында ойлаша. Нени ашама ярай, нени ярамайгъанны билегенде йимик, гьалиги наслу ким булан къатнама ярайгъанны ва кимден ариде турмагъа герекни де бек арив биле.
– Яшларын яман ишлерден сакълагъанынг саялы, бир-бир ата-аналардан сагъа баракалла билдирегенни де билемен. Гертиден де, спортзал оьсюп гелеген наслуну къайсы якъдан да чыныкъдыра – ругьун къатты эте, гьакъыл якъдан тораймагъа кёмек эте. Ата-ана яшларына къарама заманы ёкъ саялымы олар тренерлеге умут этегени?
– Биз этеген ишни агьамиятлыгъын кёбюсю ата-ана бек яхшы англай. Яшлары чемпион болса, уллу баракалла булан уьстюбюзге геле, разилигин билдире. Аслусу, яшы гьалла-гьалла орам оьлчеп юрюмей, пайдалы иш булан доланагъанда уллуланы юреги парахат бола.
Бир-биревлер яшы утдурса, тренерни айыплама къарай, тек утгъанда буса, яш кочап тувмадан олай пагьмулу, деп тренерни къыйынын ер этегенлер де бар. Биз олай гьалгъа уьйренип де къалгъанбыз, неге десе бары да адам бир йимик тюгюл, гьар кимни оьз хасияты бола. Шону ичинде ачувлу, гюллейген яман хасиятлары да болмагъа бола.
Аз буса да бизин ишибизге кёмек этегенлер де ёлугъа. Терен ойлашагъанлар англайгъан кюйде, спорт – оьсюп гелеген яшны гележегини кюрчюсю. Биз мунда янгыз къаркъараны чыныкъдырып къоймайбыз, яшны ругьун да къатты этмеге къарайбыз. Бу сёзлер уллудан чалынма да ярай, тек гьакъыкъатда шолай дюр де дюр. Гьалны тюз англамайгъанланы эсине гелеген кюйде, спортда гьакъыл тарыкъ тюгюл. Шо бек уллу янгылыш. Башын ишлетме бажармайгъан, чалт ойлашма болмайгъан яшлар уьстюнлюкге етме болар десе тамаша. Низам, ойлашма бажарыв, тюз гьукму чагъырав – булар барысы да уьстюнлю спортсменде болмагъа герекли хасиятлар.
– Алибий, сен оьсдюреген яшлар тарыкъсыз агъымлардан да сакъ экени белгили. Сен олагъа динни гьакъында иш этип айтамысан, экстремизм ва террорчулукъ не экенни англатамысан?
– Динни гьакъында бизин залда кёп сёйлене. Яшларыбыз булан хабарласын, насигьат этсин деп алимлени заманда бир чакъырабыз. Мен оьзюм де яшларыбызгъа: «Спорт, охув, дин сизин учун лап алдынлы ерде», – деп айтаман. Къутгъармай намаз къылмакъны агьамиятлыгъын да англатабыз. Экстремизм, террорчулукъ ва шо кюйдеги оьзге къоркъунчлу агъымлар барны билебиз чи ва шолардан яшларыбыз сакъланмакъны гьайын этебиз.
Оьрюм чагъындагъы инсан дюньяны янгыз эки тюсге бёле: къара яда акъ. Яшланы къаны ташый, адилсизлик гёрсе, шоссагьат шону тюзлеме къарай. Шо вакътисинде терен ойлашма бажармайгъан яшлар терс ёлгъа гетип къалмакъ бар. Гьакъгъа къуллукъ этмейген, оьзлер де тюз ёлдан тайышгъанлар сыдраларын кёп этме къаст эте. Натижада, муна шулай оьсюп гелеген яшлагъа олар таъсир этме къарайлар. Бишмеген гьакъылланы терс ёллагъа бакъдырма, адашдыртма тынч болагъанны олар биле ва шондан «пайдаланма» къарай.
Алдыбыздагъы яшлагъа яшавну гьакъында англав бермеге гьаракат этебиз, динни гьакъында кёп айтабыз. Намаз къылмакъны, Мугьаммат Пайхаммаргъа ﷺ салават салмакъны, зикир охумакъны, оьзге ибадатланы даражасын англатабыз. Къатарбашларыбызны сабурлукгъа уьйретебиз, жамиятгъа пайда гелтирмеге чакъырабыз. Аслусу, адамны къылыгъы яхшы болмагъа герекни етишдиребиз.
– Гертиден де, къаркъарасы чыныкъгъан адам жамиятгъа пайда гелтирме болагъандай, уллу зарал этме де бола. Гёребиз чи, бир-бир спортсменлер оьзлени гючюн простой адамлагъа къоллап, оланы токъалай, сакъат эте, гьатта оьлтюрме де бола. Шо балагьдан жамият нечик сакъланмагъа бола деп эсинге геле?
– Герти чемпионлар, уьстюнлюкге етишмеге болгъан спорстменлер яшавда аслу гьалда бек саламат адамлар. Олар эдепсиз де болмай, уллулагъа гьюрмет, гиччилеге рагьму этелер. Мен яшлагъа уьйретеген кюйде, гьатта уьстюгюзге атыла, ябушма къарап, басгъын этиле буса да: «Сабурлукъну тас этмегиз, къавгъаны басылтма къарагъыз, тарыкъ болса, гечмекни де тилегиз. О айып иш тюгюл», – деп уьйретемен. Амма оьчлюк гёрсетеген, къаршы тургъан адам илиякълы сёзню англамай буса, ону токътатма да тарыкъ бола, тек гьатдан озмакъ ёкъ, гюч этме де ярамай. Гьазирлик гёрген яшлар ябушуп билегенин орамларда гёрсетмеге герекмей. Оланы сынаву савутгъа тенг санала. «Бусурманлар экенигизни унутмагъыз», – деймен. Къавгъаны, эришивлюкню адилли ёлда басылтма къарагъыз деп кёп айтаман.
Герти бусурман да болуп, адилликни янын тутагъан иманы бар адам Есибиз учун да къыйматлы. Аллагьны * бу якъдан разилигин къазанмакъ гьар спортсменни къолундагъы иш.
– Алибий, заман табып бизин соравларыбызгъа жавап бергенинг саялы кёп савбол. Имканлыкъдан пайдаланып, охувчуларыбызгъа не айтар эдинг?
– Лакъыргъа чакъыргъанынг саялы, сагъа да баракалла. Этеген гьаракатыбыз Яратгъаныбызны ёлунда жамиятгъа пайдалы болур деген умут булан яшайбыз. Бары да халкъгъа инг башлап динни ёлун къатты тутмагъа ёрайман. Герти бусурман адам оьзюню яшавун да тюз къурмагъа бажарар, жамият учун да тарыкълы болур. Спорт буса, шо ишде бир алай да къошумдур. Яшларыбызны гьакъыллы, къаркъарасы чыныкъгъан, яшавда ерин табып болардай оьсдюрме сюе бусакъ, спортгъа ювукъ этейиклер. Чемпион болмакъ борч тюгюл, аслусу – спортну кёмеги булан яхшы адам болуп тораймакъ.
