Къумукълар ва Ислам дин: тарих бетлери

Къумукълар ва Ислам дин: тарих бетлери

Биз бусурман экенибизге шюкюрлюк этебиз ва шолай даим болгъан деп гёребиз. Амма къумукъ халкъны, оьзгеленики йимик, Аллагьны ﷻ дини булан таныш болгъан ва шону къабул этген оьз ёлу бар. Бугюн шо гьакъда терен билеген ва ахтарывлар этеген тарих илмуланы кандидаты Юсуп Идрисов булан лакъыр этебиз.

– Бусурманлыкъ Дагъыстангъа Ислам яйылмагъа башлагъан лап биринчи йылларда етишгени белгили. Дин башлап къыйын яйыла болгъаны гертими?

– Билемисен, тарих илмуда терминлер агьамиятлы ер тута ва шо гьакъда мекенли ачыкълыкъ болса, дазу салынса, оьтген девюрлени дурус англамагъа болур, дагъы ёгъесе булгъавурдан баш чыгъармагъа къыйын. Шо саялы бизин якъларда эки ишни – Дагъыстанны араплар къолгъа алывну ва Ислам дин яйывну бир-бири булан булгъай. Озокъда, биринчисинден экинчиси чыгъа, тек олар бир зат тюгюл. Бусурманлыкъ Дагъыстангъа Умар халипаны девюрюнде биринчилей геле, тек араплар Дербент шагьарда белгили кюрчю салмакъ учун 100 йылгъа ювукъ заман гете. Бу якъларда бусурманланы мекенли ерлешивю буса, Хишам халипаны заманында ону къардашы Маслама ибн Абдулмалик (бизде огъар Абу-Муслим деп айтыла) булан байлавлу. Ол 730- нчу йыл шагьарда жума межит къура. Муна шу тархдан тутуп Ислам дин Дагъыстан халкъланы арасында яйылмагъа башлагъан деп айтмагъа ярай. Эгер де елев гюч булан этиле буса, ерли халкъны башгъа динге айландырмагъа бажарылмас. Динни къабул этив гёнгюллю болагъан иш. Аслу гьалда шолайлыкъ бусурман алим пикру алышдырывда, эришивде хачперслени яда бутпереслени утуп бола. О заманлагъа кёбюсю Дагъыстан халкъланы ата-бабалары хачперес динни юрюте болгъан. Ерли халкъ янгы дин оьзлени дининден бек къалышмайгъанны эс эте ва бусурманлар экономика, пачалыкъ къурувда, билим яйывда алда экени де ачыкъ. Шо саялы дагъыстанлылар Ислам динни къабул этмеге башлай. Бу – давсуз гьаракат деп айтмагъа ярай ва мунда тарикъат супулар айрыча таъсир этген. Бизин якъларда Ислам дин яйывда XI асруда яшагъан сельжук империяны вазири Низам аль-Мульк шайлы къошум этген. Ону заманында Дербентде ва гьатта Цахурда да низамийя деген оьр даражалы мадраса ачыла. Шонда охуп билим алгъанлар сав бусурман дюньягъа белгили бола. Дербентден оьр якъгъа, къумукълар яшагъан топуракъгъа да ондан чыкъгъанлар етишгени, дин яймагъа башлагъаны шексиз.

– Къумукъланы Ислам дин булан танышы биринчи гезик къачан болгъан? Шо девюрдеми?

– Белгили тарихчи Камил Алиев гьисап этеген кюйде, къумукъланы ата-бабалары Ислам динни биринчилей VIII асруда къабул этмеге башлагъан. Бир-бир къумукълар шо девюрде динибизни къабул этмек де бар, тек шо гьакъда язылып сакълангъан далиллер ёкъ. Камил агъай айтагъан пикру – ону ойлары, гьисап этеген кюю. Тарих буса, далиллеге асасланмагъа герек. Аль-Масуди дейген белгили арап географ, ол гьадис жыйывчу да болгъан, 943-нчю йыл язагъан кюйде, Дербентден темиркъазыкъ бойдагъы Салифан деген бий аты булангъы бир ожакъ Ислам динни къабул этген болгъан. Бийликни аты арапча Жандан деп охулмагъа да бола, шо буса къыбла къумукълагъа даргилер «жандарти» деп айтагъан атгъа ошай. Археолог Гьажи Сайитович Фёдоров гьисап этеген кюйде, Жандан деген бийлик (ол огъар Жидан деп айта болгъан) гьалиги Къаягент ва Къарабудагъгент районну топурагъында болгъан. Ерли пача не йимик динни къабул эте буса, ону табилигиндеги халкъ да бара-бара шогъар айлана. Гьали де, бырын заманларда чы айрокъда, адамлар ёлбашчылары этегенни эте болгъан.

Бусурман дюнья буса о девюрде оьсеген вакътисинде болгъан. Салифан дейген шо адам тюрк титулуна да къарамайлы оьзюн араплардан гьисаплай. Булай гьал Таргъу шавхаллар да Пайхаммарны ﷺ агъайы Аббасдан гелебиз дегени булан ошашлы тюгюлмю дагъы? Амма о замангъы арап алимлер билдиреген кюйде, 943-нчю йыл болгъунча да Семендерде межитлер болгъан. Шолайлыкъ булан, Ислам дин къумукъларда оьмюр сюрегени азында 11 асру бола. Мени бу гьакъда Сапиюлла Багьавутдинов булан эришивюм болгъан эди. Ол айтагъан кюйде, къумукълар Ислам динни XIV асруда Уьзбек ханны девюрюнде къабул этген. Мен буса, VIII асруну бек эрте гёремен, неге десе шогъар далиллер ёкъ, тек XIV асру да геч: шо замангъа бизде хыйлы межитлер ишлей болгъан. Уллу-Бойнакъда арап язывлар булангъы сынташлар XIII асрудан тутуп бар, Энирейде буса, XIV асруда чечекленген мадраса болгъан. Мени эсиме гелеген кюйде, Ислам динни байлыгъын ва бусурманланы гючюн гёрюп, кёплер бусурманлыкъны къабул эте болгъан. Булайлыкъгъа гюч этив деп айтмас. Бусурман дюнья Чилле ёлда (шёлковый путь) шыплыкъ ва парахатлыкъ бар саялы чечеклене болгъан. Озокъда, бусурманланы ичинде олар булан бир тамурлу ва бир тилде сёйлейген хачпереслени айры гюплери де яшай болгъан. Амма XIV асругъа шо гюплени санаву бусурманлардан шайлы аз болгъан. Акъсакъ Темирни елевюне ерли бизин якъларда Ислам дин парахат ва аста-аста узакъдан яйылып тургъан. Бир оьзен долдан башгъасына дин яйылгъанча 50- 60 йыллар гетмеге болгъан. Дагъыстанны оьзге халкъларында да гьал шолай болгъан.

– Орта асруларда бары да къумукълар бусурманлыкъны къабул этип, оьзге инанывланы къойгъан деп айтмагъа яраймы?

– Къумукълар хачперес динни юрюте болгъан деген айтывлар сакълангъан. Шолайлыкъ кёбюсю – ерлени атлары булан байлавлу ва шоланы гуржилер, эрменилер булан байламагъа да ярай. Гьакъыкъатда шо туманлы эсге алывлар да тюгюл, неге десе хачпереслик тав якъда гючлю яйылгъан болгъан ва онда о Гуржистандан гелген. XII асруда Гуржистан гючлю пачалыкъ болгъан ва хачпересликни яймакъ учун кёп гьаракат этген. Амма бу пачалыкъны монголлар тюп этген сонг, гуржилер динин яймакъ дегенни гьайында болмай. Бир-бир маълуматлагъа асасланып, археологлар гьисап этеген кюйде, орта асрудагъы межитлер инг башлап килисалар деп къурула болгъан ва сонггъа таба бусурманлар оланы оьз пайдасына алышдыра. XIV асруда бизин якъларда православныйлер булан янаша католиклер де иш къурмагъа къарай болгъан. Оланы гьаракаты булан бир-нече ерли православный хачпереслер католиклеге айлана, шоланы ичинде бир епископ да ва Антоний Салпен дейген ерли абурлу адам да болгъан. Хачперес динни яйывчуларына мунда бусурман тарикъатлар къаршы тура, масала сухравардийя деп айтылагъаны. Шо гьакъда Шамил Шихалиев ва оьзге авторлар яза.

Дагъыстандагъы хачпереслени, шону ичинде тюзлюкдегилерин де оьлтюрюп ёкъ этив Акъсакъ Темирни елевю булан байлавлу. Ол гетген сонг Дагъыстандагъы католиклени санаву юзден аз къала ва гьатта шолар да узакъ къалмай гете. Язылып сакълангъан кюйде, Аксакъ Темир 1385-нчи йыл Эндирейде белгили Къуръан ахтарывчу, калам философияны ва математиканы устасы Сад-ад-Дин Тафтазани дейген алим булан таныш бола ва ону оьзю булан Орта Азиягъа алып гете. Инамлы кюйде айтмагъа болагъан кюйде, XV асруну башына бары да Къумукъ тюз 100 процентге бусурман болгъан. Шо вакътилеге Ислам дин Дагъыстанны тав янларында да генг кюйде яйыла.

– Бир-бир маълуматлагъа гёре, къумукъ алимлер хоншу халкъланы арасында Ислам динни яя болгъан. Шо гьакъда не айтар эдинг?

– Тюз, шо гьакъда кёп маълумат бар. Мычыгъыш якъда Ислам динни яйывунда Эндирейли бий Солтан-Мутну наслусу ажайып кёп иш этгени белгили. Шоланы бирлери алимлер, ругьани къуллукъчулар да болгъан. Къабарты якъда Ислам динни Тухтар-гьажи ва ону асгерчилери яйгъан. Эвлия Челеби язагъан юйде, олар барысы да къумукълар болгъан. Ол Къабарты бойларда къумукъ алимлени зияратларын да эсгере. Кумукъ алимлер Къарачай ва Балкъар якъланы да Ислам дин булан таныш этивюнде, онда бусурманлыкъны яйывунда уллу роль ойнагъан. Шо якълы мутаалимлер Эндирейде ва Яхсайда охуй болгъан. Шо гьакъда да кёп маълумат бар ва хыйлы макъала да язылгъан. Ондан къайры, XVIII асруда Эндирейде ва Яхсайда татар мутаалимлер де кёп охугъан. Оланы бирлери сонггъа таба белгили алимлер болгъан. – Мунда Эндирейни бийи СолтанМутну эсгердинг.

Ол Аллагьны ﷻ динин яягъан ва ватан якълавчу гьисапда белгили. Къумукъ элни чечекленивге элтеген, маданият, илму оьсювге де болушлукъ этген адам. – Эвлия Челеби Дагъыстан тюзлюгюнде Солтан-Мутну ва ондан сонггъу девюрде шариат ва Ислам илмулар бек яйылгъанны ва чечекленгенни гьакъында сукъланып яза. Солтан-Мутну наслусундан Элдар шавхал да (къардашыны авлети) илмугъа, тарихге ва поэзиягъа абурлу янашагъан ва макътавгъа лайыкълы эл башчы болгъан. Ол Таргъугъа айтылгъан алим Багъдад Алини чакъыргъаны белгили. Герей шавхалны уланы Сурхай шавхалны заманында да (1641- нчи 1666-нчы йыларда башчылыкъ этген) Ислам дин Таргъуда оьсген, чечекленген болгъан. Ону аты сийрек эсгерилсе де, ол бек пагьмулу пача ва асгер башчы болгъан. Эвлия Челеби язагъан кюйде, ону вакътисинде ругьани къуллукъчулар бийлерден оьрде болгъан ва ругьани къуллукъну даш-баш булан алмагъа яда варис гьисапда бермеге бажарылмай болгъан. Ол булай айтагъаны, Осман империягъа тийдирип язылмакъ бар, неге десе о якъларда шо девюрде умуми гьал тёбенлешмеге башлагъан. Сурхай шавхал оьз янында ер берип, къырым хан, супу алим ва шаир МугьамматГирейни исиндирген болгъан. Бу терен билеген адам булан ерли алимлер билим якъдан тогъа тартмагъа бажара болгъан. Шо буса – оьр даража.

– Къумукъ тюз оьз алимлери, дин яйывчулары булан макътанмагъа болагъан кюйде. Дин оьсген кююне гёре бир-бир юртлар сав Дагъыстангъа айтылгъан, мадраслар, межитлер де кёп болгъаны белгили.

– Не амал, тек XVIII асругъа динибиз, аслу гьалда къыбла бойдагъы ва таргъу якълардагъы къумукъларда осаллаша. Айрокъда тав якълы Дагъыстан булан тенглешдиргенде. Элибизде илму о вакътиде не саялы осал болгъанны себеплерин ахтарып къарамагъа тюшедир. Мени эсиме гелеген кюйде, давлар ва бийлени бир-бири булангъы къаршы туруву шолайлыкъгъа себеп болмакъ бар. Къайсы илму да, ону ичинде дин булан байлавлусу, арап философия яда бусурман фикх парахатлыкъны ва низамны сюе. Сонг XIX асруну ахырында ва XX асруну башында къумукъланы арасында дин янгы гюч булан аякъгъа турмагъа башлай ва бизин алимлер Дагъыстанда лап бек билегенлерден болгъан. Айлана якъдагъы халкълар бизден уьлгю алмагъа, охумагъа башлай. Шо саялы къумукъ юртларда о вакътиде хыйлы шайыхланы зияратлары болгъан. Шо йылларда бизин халкъ билимге, илмугъа бек гьасирет болгъан. Масала, ата юртумда Бутрили шайых Али-гьажи яшай болгъан. Мени ата-бабаларым ону булан ювукъ болгъанны да билемен. Къумукъланы арасында гьапизлер де кёп болгъан о заман. Айтылгъан алимлени бириси Абусуфьян Акаев де болгъан. Гьалиге ону хыйлы китапларын янгыдан басмадан чыгъартгъан ва чыкъмагъанлары дагъы да кёп бар. Ону китаплары о заманда 3-5 минг тиражлар булан чыгъып, шоссагьат адам арада яйыла болгъан.

Бу йыл уллу алимибиз тувгъанлы 150 йыл битегенни эсге салар эдим. Гертиден де, юз йыллар алда Къумукъ элде кёп алим ва белгили гьаракатчылар арагъа чыгъа. Оланы арасында Къарабудагъгентли Жамалутдин-гьажи, Яхсай юртлу Абдул-Вагьап-гьажи Дыдымов, Бугленли Бадави-къади Адилбеков ва Биярслан-къади Идрисов, Тёбен Къазанышдан Мустапа Исмайылов, Арсланали-гьажи Гьусейнов ва Абдул-Басыр Мустафаев, Эрпелиден Шихаммат-къади, Тёбен Жюнгютейден Юсуп-гьажи Гьасанаев ва кёп-кёп оьзгелер болгъан. Амма бу оьсюв узакъ замангъа гетмей, биразлардан динге басгъын башлана.

– Совет девюрню заманында да межитлери ябылмагъан ерлер болгъан чы?

– Тюз, бир-бир къумукъ юртларда, айрокъда Къарабудагъгент районда, межитлер ябылмай сакълана, тек шолайлыкъ тынч тюшмеген. Дин сакъламакъ учун гючлю гьаракат этилген. Къакъашурада межит ачгъан саялы молла Гьусен Умаровгъа къыйынлыкълардан оьтмеге тюшген. Халкъ межитлени янын якълап, баш гётереген гезиклер де болгъан. Хыйлы ругьани къуллукъчуларыбыз о йылларда Сибирге, Уралгъа, Къазахстангъа ва Орта Азиягъа йиберилген. Болгъан бир ишни хабарлайым. Бир къумукъ юртда ерли сельсоветни председатели оьзге партия къуллукъчулар булан юртну имамын Къыргъызстангъа сюргюн этип йибере. Бир-эки йыл оьтюп шо председатель оьзюн тутмагъа герекни билип къоя. Шо мюгьлетде ол янгыз уьстюндеги пальтосу ва папахы булан, бары да малын ташлап, Дагъыстандан къача.

Ерерде яшына туруп, ол артда да Къыргъызстангъа етише. Тамаша кюйде, ол ватанындан йыракъ элде юртундан къувалагъан шо имам булан ёлугъа. Ол буса, ерли халкъны арасында билими ва къылыгъы булан абур-сый къазангъан болгъан. Шо имам председательни исси кюйде къаршылай, ол къачып юрюйгенни ва огъар турмагъа ер ёкъну билгенде буса: «Яш заманынгда мен сени арап тилге ва Къуръан охумагъа уьйрете эдим. Шоланы унутмай эсингдеми?» – деп сорай. «Озокъда, эсимде», – деп ол жавап бере. Шо заман имам оьзлеге адам йиберсин деп тилеп турагъан йыракъдагъы бир юртгъа ону молла гьисапда йибере. Шо юртда бу председатель билими ва таза къылыгъы булан ерли халкъны арасында, ол имам йимик, абур къазанмагъа бажара. Давдан сонг бу «молла» оьзюню янына бир мутаалимин чакъырып: «Узакъ къалмай мен оьлежекмен, сен шу мени пальтомну оьзюнге къоярсан, папахымны буса, къызыма элт», – деп тилей. Шо жагьил къыргъыз улан муаллими айтгъанны эте. Къызы атасыны къысматы не болгъанны билгенде тёшюне ону папахын къысып йылай. Магъа бу ишни шо къызны таныгъан адам айтгъан. Булай алгъанда, бу хабарда онча ажайып зат ёкъ, тек шону булан халкъыбызгъа не гьал тюшгенни англамагъа боладыр. Гёресен, халкыбызны дин тамурларындан айырмакъ учун нечик зор иш этилген, тек биз не этсе де, шогъар къайтмагъа къарайбыз. 1953-нчю йыл Совет гьукуматны лап гючлю вакътисинде бугленли Биярслан-къади оьз ваъзасында: «Кёплер гьисап этеген кюйде, Ислам дин арадан тайып бара, тек шо шолай тюгюл. Динибиз оьсе ва гючлене…» – деп айта болгъан. Шо да гьакъыкъатны сёзлери болгъан.

– Тарихчи гьисапда, бырын заманларда болгъан гьалны яхшы билесен. Гьалиги девюр булан тенглешдирмеге тюшсе, не айтар эдинг?

– Биз, бусурманлар, тарихибиздеги къыйын девюрде яшайбыз деп кант этеген кююбюз бола. Амма шо шолай тюгюл. XX асруну экинчи яртысы – бусурман дюнья аяныву ва хозгъалып аякъгъа турагъан вакъти. Мисал учун, XIX асруну башында Мисрини (Египет) халкъы 3 миллион адам болгъан, гьали буса, 100 миллионгъа етише тура. Адамланы яшав гьалы да къолайлашгъан. Медицина да шайлы алгъа гетген. Гьали аслусу – экономикада, илмуда артда къалмай оьсмек ва амалсыз яшайгъанлагъа кёмек этмек. Шолай болмагъа герек деп Къуръан ва Пайхаммарны ﷺ сюннети уьйрете бизин. Тюркия ва Малайзия гьалиги технологияланы оьсдюрювюнде арив натижалар гёрсетген. Арап Эмиратлар, Катар, Кувейт – оьсювню ёлунда. Бу пачалыкълар оьзге бусурман дюньягъа уьлгю гёрсете. Аслусу – немкъорай янашмай, гьаракат этмек. Аллагь ﷻ бизин гьалыбызны алышдырмас, биз оьзюбюз алышынмагъа къаст этмесек.

Дагъыстанлылар, оланы ичинде анадаш къумукъ халкъым да, оьсювню ёлун тангламагъа герек. Алдынлы касбулагъа ес болмакъ, технологияланы къолламакъ, компьютер ва экономика якъдан билим алмакъ, медицинагъа ювукъ болмакъ – бизин учун агьамиятлы ишлер ва Аллагьны ﷻ кёмеги булан шоларда уьстюнлю болмагъа тарыкъбыз. Бир-бирде алдынлы адамларыбыз халкъ арада англав тапмай, янгызлыкъда къала. Бу къыйынлы девюрде шолай англавсузлукъ болмас учун, къардаш, хоншу, тухум ва жамият аралыкъланы беклешдирип, шолагъа таянмагъа герекбиздир. Биз бир-бирибизге кёмек этмеге ва барыбыз да бир уллу ожакъ – Пайхаммарыбызны ﷺ уьммети экенни унутмагъа герекмейбиз. Бир-биревге табылмакъ – бизге Аллагьу таала салгъан борч да дюр. XX асруда бизин пачалыгъыбыз ва халкъыбыз кёп затны башден гечирген ва кёп къыйынлыкълар гёрген. Биз бюдюремей шолардан оьтмеге болдукъ. Есибиз Аллагьны ﷻ кёмеги булан гьалиги къыйынлыкълардан эсен-аман оьтербиз, аслусу – юрекде иман сакъламакъ.

БАЯНЛЫКЪНЫ АЗИЗ

МИЧИГИШЕВ АЛГЪАН