Тил болмаса, халкъ болмай…
Тил болмаса, халкъ болмай…
Ана тилине юреги аврумайгъан, халкъ маданиятны байлыгъын сезмейген, шоланы сакъламакъны гьайын этмейген, тарихине арт берген адамгъа манкъурт болгъан деп айтма ярай. Шолайланы Аллагь ﷻ гёрсетмесин.
Арабызда къумукъ тил ахтарывгъа оьмюрюн багъышлагъанлар бары юрек сююндюре, шолардан хыйлы затгъа уьйренмеге болабыз. Бугюн шолай адам булан уллу баянлыкъ этип, охувчуларыбызгъа шону таклиф этмеге сюебиз. Россияны илмулар академиясыны Дагъыстан федерал илму марказындагъы Гь.Цадасаны атындагъы Тил, адабият ва инчесаният институтну фольклор бёлюгюню ёлбашчысы, филология илмуланы кандидаты Агъарагьим Солтанмурадов заман табып, соравларыбызгъа жавап берди.
– Агъарагьим Магьамматович, лакъырыбызны алдында инг башлап оьзюгюзню яшав ёлугъузну гьакъында айтгъанны сюер эдик.
– Мен къумукъланы белгили, инг уллу юртларындан бириси гьисапланагъан Тёбен Къазанышда тувгъанман. 1982-нчи йылда шондагъы орта мактапны охуп битдирип, Дагъыстан пачалыкъ университетни филология факультетини орус-дагъыстан бёлюгюне охума тюшдюм. 1983–85-нчи йылларда уьлкебизни Савутлар гючлерини сыдраларында къуллукъ этдим, сонг университетдеги охувумну давам этдим ва 1989-нчу йылда шону уьстюнлю кюйде тамамладым. Гьукумат гёрсетген пайлавгъа гёре, эки йыл Къарабудагъгент районну Дёргели юртуну орта мактабында ана тилден, ана адабиятдан, орус тилден, орус адабиятдан ва тарихден дарслар юрютдюм. 1990-нчы йылда Дагъыстан пачалыкъ педагогика университетни умуми тил илму кафедрасыны янындагъы аспирантурагъа заочно охума тюшдюм. 1991- нчи йылда Дагъыстан пачалыкъ университетни дагъыстан халкъларыны адабиятларыны кафедрасына дарс беривчю гьисапда къабул этилдим. 2009– 2020-нчы йылланы арасында шо кафедрагъа ёлбашчылыкъ этип де турдум. 1997-нчи йылда кандидатлыкъ диссертациямны уьстюнлю кюйде якъладым. 2002-2011-нчи йылларда, университетдеги аслу ишимден айрылмагъан кюйде, Дагъыстан пачалыкъ педагогика университетни Буйнакскидеги филиалында дарс беривчю ва бир вакътини ичинде дёрт факультетни (филология, тыш тиллени, дагъыстан филология ва сурат-инчесаният) деканы болуп да чалышдым. 2020-нчы йылны сентябрь айындан тутуп бугюнлеге ерли Россияны илмулар академиясыны Дагъыстан федерал илму марказындагъы Гь.Цадасаны атындагъы Тил, адабият ва инчесаният институтну фольклор бёлюгюнде чалышаман ва шо бёлюкге ёлбашчылыкъ да этемен. Бир вакътини ичинде университетде къумукъ фольклор ва адабият дарсланы да юрютемен. Бугюнлеге ерли къумукъ тилни, адабиятны, фольклорну тюрлю-тюрлю масъалалыры булан байлавлу 200-ге ювукъ илму ишни (монографияланы, охув китапланы, антологияланы, макъалаланы) авторуман.
– Дагъыстан тиллени гьалы бугюнге не даражададыр? Йыл сайын ана тилинде сёйлеп болагъан дагъыстанлылар аз бола дегени гертими?
– Азиз, бу соравгъа бары да дагъыстан тиллени гёз алгъа тутуп жавап бермекден эсе, магъа янгыз къумукъ тилни бугюнгю гьалын суратлавдан таба жавап бермек дурус болар деп ойлашаман. Неге тюгюл, биринчилей, мени касбум аслу гьалда къумукъ тил, фольклор ва адабият булан байлавлу; экинчилей, къумукъ тилни бугюнлердеги гьалы кёбюсю оьзге дагъыстан тилленикине ошашлы геледир деп ойлашаман. Ана тилибизни бугюнлердеги даражасын яшырмайлы, ачыкъдан айтсакъ, ончакъы макътардай тюгюл.
Бу масъаланы айланасында кёп мисаллар, далиллер де гелтирип, узакъ сёйлемеге бажарылажакъ эди. Мен бу ерде гьалиден 20-30 йыллар ариде болмагъан, тек бизин девюрге хас болгъан янгыз бир мисалны гелтирип къойма сюемен.
Айтагъаным, биз алда ана тилни масъаласы кёп миллетлер яшайгъан шагьарларда не де шолай юртларда бузукъ деп гьисаплай эдик. Гьали буса аслу гьалда къумукълар яшайгъан, «таза» юртларыбызда да яшёрюмлер оьзлени ана тилинде тюгюл, орус тилде сёйлейген болуп тура. Булай гьал, оьрде де эсгерип гетгеним йимик, бир гесек алда ёкъ зат эди, бу – янгыз артдагъы йылланы аламаты ва булай гьал миллетине, ана тилине жаны авруйгъан гьар кимни де, озокъда, теренден ойлашдырмай, гьатта къайгъыртмай болмай. Бир якъдан, Аллагьны ﷻ яхшылыгъындан, халкъыбызны санаву арта (артда оьтгерилген гьисап алывну гьасиллерине гёре, янгыз Россияда 600 мингге ювукъ къумукъ яшай; оьзге тыш уьлкелерде де миллетибизни кёп вакиллери яшайгъанны унутмайыкъ), бирдагъы якъдан буса, ана тилин билеген къумукъланы санаву кемий бара.
Шону да биз, нечакъы юрегибизни ачытдыра буса да, туврадан айтмагъа борчлубуз. Шолай этсек, биз – миллетине, ана тилине жаны авруйгъанлар – балики де, бу масъаланы агьамиятлыгъына тийишли даражада тюшюнме башларбыз, шону чечме болагъан ёлланы ахтарма къарарбыз.
– Булай алгъанда, пачалыкъ якъдан ана тил сакълавгъа гьар-тюрлю ишлер этиле: газетлер чыгъа, телевидение ва радиоберилишлер бар, тил уьстюнде чалышагъан алимлер аз тюгюл. Буса да, гюнден-гюн ана тилин билегенлени санаву кемий. Шо не саялы бола деп эсигизге геле?
– Герти, ана тилибизде газетлер, журналлар, китаплар чыгъа, телевидение ва радиоберилишлер де бар, тил уьстюнде чалышагъан алимлерибиз де бар йимик. Тек пачалыкъны янындан ана тиллени сакълав, шоланы оьсдюрюв булан байлавлу масъалагъа тийишли тергев бериле деген ой булан мен бюс-бютюнлей рази тюгюлмен. Оьзюмню оюмну тасдыкъ этмек учун, далиллер гелтире туруп жавап берме къарайым.
Алайыкъ, мисал учун, сени соравунгда да эсгерилген телеберилишлени. Бизин республикабызда эки каналда жумада бир керен бир сагьатдан да аз юрюлеген берилишлер бар. Хоншу Мычыгъыш Республикада буса сав гюнню узагъында юрюлеген оьзлени милли телеканалы бар. Англашыла, бизин кёп миллетли Дагъыстан булан тенглешдиргенде, хоншу республикагъа бир миллетли деп айтса да ярайгъан кюйде. Буса да эки де телеканалда жумада толу бирер сагьат сама да берилмейгенликни де англама къыйын.
Бирдагъы бир далил гелтирейим. Муну да хоншу Мычыгъыш Республика булан тенглешдире туруп. Артдагъы йыллырда ана тил ва адабият дарслагъа гёрсетилеген сагьатланы кемигени гьакъда кёп сёйлене. Масала, бир гесек алда юртларда ана тилге ва адабиятгъа жумада экишер сагьат гёрсетиле эди.
Гетген охув йылдан тутуп юртларда тилге де, адабиятгъа да жумада янгыз бир сагьат тюгюл гёрсетилмеген. Демек, муаллим бир жума ана тилни, бир жума буса ана адабиятны юрютмеге герек. Мычыгъышланы орта мактапларында буса ана тиллеге ва адабиятгъа жумада беш сагьат гёрсетилген: уьч сагьат тилге, эки сагьат адабиятгъа. Инг де тамашасы, шо оьлчевдеги сагьатлар шонда яшайгъан оьзге миллетлеге де сакълангъан, шоланы арасында борагъанлы къумукълагъа да.
Шоллукъда, миллетибизни аслам пайы яшайгъан Дагъыстанда къумукъ тилге ва адабиятгъа жумада бир сагьат, Мычыгъышда буса беш сагьат гёрсетиле. Муну нечик англама герек?! Шулай гьал бар тура, ана тиллеге пачалыкъны янындан тийишли тергев бериле деп нечик айтма бола дагъы?!
– Кюйге къарагъанда, аз санавлу халкълар учун гьалиги девюрде тил сакълав авур чечилеген масъала саналадыр. Тувулунгъан гьалда не этмеге бола? Илму гёзден къарагъанда, бу масъала нечик чечилме бола?
– Разимен, къумукълар йимик аз санавлу халкълар учун гьалиги девюрде тилин сакъламакъ тынч чечилеген масъала тюгюл, буса да чечилмесдей масъала да тюгюлдюр. Мени гьисабымда, мунда бизге эки ёл бар: биринчиси, глобализациялы бизин девюрде бу масъаланы чечмеге бажарылмайгъанына рази де болуп, ишлени, гьаракатланы барагъан кююнде къоюп къоймакъ; экинчиси, халкъына, ана тилине жаны авруйгъан гьар ким (сюйсе ол гьаким, алим, язывчу, муаллим, ишчи болсун – башгъалыкъ ёкъ) оьзюню янындан болагъан къошумун этмек. Биринчи ёлну къабул этме рази къумукълар хыйлы аз экенине бирдокъда шеклик этмеймен.
Шолай болгъанда, бизге экинчи ёлну тангламакъ къала: гьакимлеге ана тилни сакълавгъа, оьсдюрювге имканлыкълар, гьар тюрлю ёллар ачма тюшедир; алимлеге, ана тилин, фольклорун, адабиятын ахтарып, илму ишлер, китаплар, сёзлюклер чыгъарма тюшедир; ана тилни ва адабиятны юрютеген муаллимлеге касбусуна жаваплы кюйде янашма тюшедир; ана тил ва адабият булан туврадан-тувра байлавлугъу ёкълар буса гьар ким оьзюню ожагъында авлетлери булан болгъан чакъы ана тилинде сёйлеме тюшедир.
– Дагъыстан пачалыкъ университетде ана тилден дарс бережек муаллимлени онгара. Шо касбучулар таман чакъы бармы, школада ана тилге уьйретив булангъы иш нечикдир?
– Орта мактапларда ана тил ва адабият дарсланы юрютмек учун касбучулар, демек муаллимлер тарыкълы болагъаны айтмаса да англашыла.
Касбучуланы Дагъыстан пачалыкъ университетде, Дагъыстан пачалыкъ педагогика университетде, Хасавюртдагъы ва Буйнакскидеги педагогика колледжлерде гьазирлей. Бу масъаладагъы бугюнлердеги гьалны англатмакъ учун, мен оьзюм ишлеп турагъан университет булан байлавлу эки санавну гелтирип къояйым: 2002-нчи йылда янгыз къумукъ тилден ва адабиятдан дарс юрютеген муаллимлени гьазирлейген факультетге 56 адам къабул этилген эди (30 студент – гюндюзге, 26 студент – заочногъа), гетген охув йылда буса бары да курсларда охуйгъан къумукъ студентлени умуми санаву 20-гъа да чыкъмай эди.
Шулай гьал мен оьрде эсгерип гетген Дагъыстан пачалыкъ педагогика университетде де ва эки де педколледжлерде де бар. Бугюнлерде орта охув ожакъларда нечик де ана тил ва адабият дарсланы юрютеген муаллимлени санаву аз тюгюл йимик.
Сёз ерине гелгенде эсгерип къояйым, гьар тюрлю районларда, шагьарларда, юртларда къумукъ тилден ва адабиятдан жаны-къаны булан ишлейген, гёрмекли даражалагъа етишген кёп муаллимлерибиз бар. Тек, сюйсек де, сюймесек де, заман алгъа багъып юрюй, наслулар алышына, ишлеп турагъан муаллимлерибиз уллу бола, пенсиягъа чыгъа, оланы орнун тутмагъа буса янгы касбучуланы гьайын этме герек. Мен оьрде гелтирген санавлану бирдагъы керен де гёз алгъа тутсакъ, мунда бизге теренден ойлашма чакъы зат бар деп эсиме геле.
– Ана тил тас этилип барагъанны халкъ гьис эте ва шону алдын алмакъ учун бир-бир чаралар гёрмеге къарай. Гьатта оьз заманында хантав къалып, уллу болгъанда ана тилин уьйренгенлени билемен. Къумукъ тилде таза сёйлеп ва язып болмакъ учун, не ёрав берер эдигиз?
– Билемисен, Азиз, касбум, ишим себеплидир дагъы, магъа ана тил булан байлавлу тюрлю-тюрлю адамлар булан кёп пикру алышдырмагъа тюше. Шо пикру алышдырывлар илму конференцияларда да, ана тилге багъышлангъан хас чараларда да, оьзге мажлислерде де, гьатта айры адамлар булан да юрюле. Бир затны туврадан айтып къойма сюемен: бугюнлерде ана тилибиз булан байлавлу масъалагъа байлавлу ончакъы сукъланардай гьал ёкъ буса да, оьзюм ругьдан тюшмегенмен, бир де гёнгюлсюз тюгюлмен, неге тюгюл ана тилине бакъгъан якъда немкъорай, гьайсыз, айсенлик этип янашагъанлардан эсе, жаны авруп янашагъан къумукъланы санаву кёп керенлер артыкъ деп ташдырып айтма сюемен. Тек гьазирине бу масъалагъа бакъгъан якъда берген соравунгда эсгерилген «хантав къалып турагъанлар» да ёкъ тюгюл. Оланы санаву да аз тюгюл. Мени гьисабымда, бу масъалада аслу тергев халкъыбызны шо къатлавуна бакъдырылма тюше.
Ана тил булан байлавлу чаралар да оьтгерилмей тюгюл. Мисалгъа 2022-нчи йылны башында Магьачкъаладагъы «Россия – мени тарихим» деген тарихи паркда оьтгерилген 1-нчи бютюнумуми диктантны гелтирейим.
Шолай чаралар эсгерилген паркда оьзге дагъыстанлы миллетленики де оьтгерилген эди. Паркны къуллукъчулары эсгерген кюйде, къумукъланы чарасына йимик оьзге дагъыстанлы бир халкъныкине де жыйылмагъан. Диктантны оьтгерегенде буса, бизин – чараны къурум комитетни уьюрлерини – халкъ жыйылма сама да жыйылармы экен деген ой рагьат къоймай эди, неге тюгюл шо заман биз къаравулламагъан эки уьзюрю себеп де чыгъып къалгъан эди: Украина булан байлавлу хас дав операция башланып, кёп юртларбызыгъа къайгъылы хабарлар гелме башлагъан эди ва шо гюн уллу къарлар явуп, чарагъа юртлардан гьаран етишгенлер болду.
Шогъар да къарамайлы, 300 адамлар сыягъан залгъа 1000-ден де артыкъ адам жыйылгъан эди. Шу мисал халкъыбыз ана тил булан байлавлу масъалагъа бакъгъан якъда гьайсыз тюгюл экенликге бир ачыкъ далил деп эсиме геле.
Уллу чагъында, эс табып дегенлей, ана тилине тергевюн артдырагъанлар да аз тюгюл. Ондан къайры да, артдагъы 30-35 йылланы ичинде кёп къумукълар уьлкебизни тюрлю-тюрлю ерлерине (Москвагъа, Санкт-Петербурггъа, Тюмень областгъа ва ш.оь.), гьатта тыш пачалыкълагъа гёчюп яшама башлагъан. Шо ерлерден туруп да нечакъы да ана тилине жаны авруп янашагъанлар ёлугъа.
Соравунгну уьчюнчю гесеги (къумукъ тилде таза сёйлеп ва язып болмакъ учун, не ёрав берер эдигиз?) булан байлавлу оюмну айтсам…
Билемисен, Азиз, ери гелгенде (масала, «таза» къумукъ юртда яшайгъан къумукъ ата не де къумукъ ана авлетине орусча сёйлейгенни гёргенде), магъа: «Сен къумукъ болуп тувгъанынга гьёкюнме сама гьёкюнмегенмисен?» – деп, туврадан аччы сорав салма тюшген гезиклер болгъан. Менден шо соравну эшитгенде, бирлери магъа сесгенип йиберип, тамаша болуп къарай, башгъалары гьатта магъа ачувлангъанын яшырмай. Айтагъаным, берилген соравгъа оьзлер къумукъ болуп тувгъанына гьёкюнгенбиз дейгенлер магъа, Аллагьгъа ﷻ шюкюр, гьалиге къаршы болмагъан. Бизге гьайсыз, хантав къалып турагъанлар булан умуми, къычырыкълы чакъырывланы не де айыплавланы къоллап, намусуна тийип иш гёрмеге тюшмейдир, сабур-саламатлыкъ булан, мекенли далиллер гелтире туруп, инг башлап англатыв ишни юрютме тюшедир. «Ана къумукъ тилибизни неге уьйренме тарыкъдыр?» – деген соравгъа байлавлу далиллени айтсакъ, шолар нечакъы да бар.
Шолардан дёртню гелтирейим:
1) милли, ватандашлыкъ гьис булан байлавлу далил;
2) иман булан байлавлу далил;
3) къумукъ тилни тарихи булан байлавлу далил;
4) къумукъ тилни гьалиги имканлыкълары булан байлавлу далил.
- Милли, ватандашлыкъ гьис булан байлавлу далилге белгили алимбиз, тил илмуланы доктору, профессор Ж.М.Хангишиевни сёзлерин гелтирейим: «Халкъ болмаса, тил болмайгъаны булай да англашыла, тек тил болмаса, халкъ болмайгъанны унутма тюшмей».
- Иман булан байлавлу далилге белгили алим, язывчу, ярыкъландырывчу Абусупиян Акаевни сёзлерин гелтирейим: «Пайхаммар ﷺ: «Гьар не тил болду, оьзюню тилин ярашдыргъан гишиге Аллагьу таала рагьмат этсин», – деп айтгъан».
Россияны бусурман дин чалышывчусу, муфти, Татарстан Республиканы Ругьани идарасыны ёлбашчысы Камил Самигуллин сёзлерин де гелтирейим: «Ислам динде ана тил ва милли оьзтеречелик – Аллагьу таала бизге аявлап сакъламакъ учун берген аманатдыр. Тилибизни тас этсек, Яратгъаныбызны буйругъун кютмеген болажакъбыз!»
- Къумукъ тилни тарихи булан байлавлу далилге орус язывчу А.А. Бестужев-Марлинскийни сёзлерин гелтирейим: «…Француз тилни билеген адам Европада оьзюн нечик эркин гьис эте буса, къумукъ тилни билегенлер де Азияда оьзюн шолай гьис эте».
- Къумукъ тилни гьалиги имканлыкълары булан байлавлу далилни ачыкъ эте туруп, къумукъ тил – 200 миллиондан да артыкъ тюрк тилли халкъланы уьягьлюсюню бир бутагъы экенни, тюрк тилли халкълар бир-бирине тиллери ювукъ халкълар гьисапланагъанны, демек бир тюрк тилни билсе, оьзге тюрк тиллер булан да амал этме бажарылагъанны эсгерейик. Мени гьисабымда, гьар къумукъ инг башлап ана тилибиз булан байлавлу оьрде эсгерилген далиллени маънасына тюшюнсе, къумукъ тилде таза сёйлеп ва язып билеген болмакъ тынч чечилеген масъала болажакъ.
– Агъарагьим Магьамматович, заман табып, соравларыбызгъа жавап бергенигиз саялы, уллу баракалла. Халкъыбызгъа пайда болардай ишигизде уьстюнлюклер ёрайбыз.
– Сен де савбол.
