Тасаввуфну мурады – ибадатны гьакъ юрекден этмек
Тасаввуфну мурады – ибадатны гьакъ юрекден этмек
«Тасаввуф», «супулукъ», «тарикъат» не зат экенни гьакъында бусурманланы арасында чакъда бир эришивлюклер бола. Биревлени эсине гелеген кюйде, шо дюр Ислам динге пайда гелтирмейген бир агъым. Башгъалар да бар, олар шайыхгъа тынглап тарикъатны ёлунда. Оланы да, буланы да арасында бусурман жамиятны аралыгъын бузагъан хатирсиз пикру алышдырывлар болуп гете. Тасаввуф не зат экенни айтмакъ ва шону гьакъында толу кюйде маълумат бермек учун, Дагъыстан ислам университетни тасаввуф кафедрасыны ёлбашчысы Абдулла Магьамматов булан бугюн лакъыр этебиз. Бу баянлыкъ охувчуларыбызгъа пайда берерге ва англашылмайгъан затланы аян этерге умутубуз бар.
– Абдулла-гьажи, ДИУ-де тасаввуф кафедраны ёлбашчысы болуп ишлейсиз. Шо кафедраны ишини гьакъында, бу илму нени ахтарагъанны айтгъанны сюер эдик.
– ДИУ-ни муталимлерине тасаввуф илмудан билим бермек кафедрабызны аслу борчу. Тасаввуф – ругьани къуллукъчу билмесе болмайгъан илмулардан. Бу янгыз динагьлю учун тюгюл, республикабызда яшайгъан бары да бусурманлагъа (ондан тышдагъылар учун да) бек агьамиятлы илмудур. Кафедрабызда ишлейген бары да муалим ишин яхшы билеген касбучулар. Биз тасаввуфну лап бырын заманлардан берли, гьалиги вакътиге ерли ахтарабыз. ДИУ-ни охуп битдирген охувчу тасаввуф илмудан англайгъан болуп чыгъа.
– Тасаввуф-супулукъ Ислам диндеги агъым, Пайхаммарны ﷺ заманында о болмагъан, деп ойлашагъанлагъа не айтар эдигиз?
– Тасаввуфну башы Мугьаммат Пайхаммардан ﷺ башлана. Масала, накъшубанди тарикъатны кюрчюсюн Ислам динни халипасы Абу-Бакр салгъан. Бу илмуну о заманларда «тасаввуф» деген аты болмагъан буса да, Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ ва сыйлы халипаланы девюрюнде шо юрюле болгъан. Ислам дин яйылмагъа башлагъан биринчи йылларда, Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ заманында ва ондан сонггъу эки асруну боюнда дин ишлердеги къаст къылыв ва дюнья яшавда аскетлик (дюнья яхшылыкълагъа юреги авмайгъанлыкъ, ахыратны гьакъында кёп ойлашыв, ону алгъа салыв) бек яйылгъан ва шо девюрге хас болгъан. Бизден алда яшагъан сыйлыланы девюрю (саляфу салигь) – уьч асру узатылгъан. Шо вакътини гьакъында Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Асруланы лап яхшысы – мени юз йыллыгъым (асгьабаланы заманы), ондан сонггъуланы (табиинлер) ва олардан сонг гелегенлени (табиу-табиинлер)». Шо ажайып девюрде къылыкъ ва иман якъдан оьр даражалагъа етишген адамлагъа оьзлени гьалын суратламакъ учун айрыча сёз тарыкъ болмагъан. «Супулукъ» («тасаввуф») деген англав бусурманланы арасында Мугьаммат Пайхаммар ﷺ ва ону асгьабалары оьлген сонг, шо вакътиде (гьижраны II асрусунда) арагъа чыкъгъан.
– Супулукъ не затгъа уьйрете, тасаввуфну маънасы недир?
– Токъташгъан пикругъа гёре, «ат-тасаввуф» деген сёз «аль-мусават» (экевню арасындагъы гьакълыкъ, тазалыкъ) деген сёзден болгъан. Бу сёз Якълавчусу – Аллагьны ﷻ алдындагъы супуну ругь гьалын суратлай, ол шо гьалы тазалыкъда болмакъны гьайын эте ва насдан тазалай.
Башгъалар шо сёзню «ас-суф» (юн) деген сёз булан байлай, неге десе Аллагьгъа ﷻ къаст къылып ибадат этеген ал заманлардагъы аскетлер юнден этилген простой опуракъ гие болгъан.
Шо сёз неден баш алса да, ону маънасы Аллагьгъа ﷻ гьакъ юрекден ювукъ болмакъ, Есибиз булангъы аралыкъ таза сакъланмакъ булан байлавлу.
«Тасаввуфну» гьакъ маънасы Адам пайхаммардан башлап, къалгъан бары да пайхаммарланы ва бийибиз Мугьамматны ﷺ даъватында сакъланып гелген. Гьадисде эсгерилеген кюйдеги, ругьну яманлыкълардан ва кемчиликлерден тазалавну «тасаввуфну» игьсан маънасы – Ислам динни оьзеги.
«Тасаввуф» деген терминни бир мингден къолай баянлыгъы бар. Шоланы умуми маънасы – ибадат этивде гьакъ юреклик, напсын басылтмакъ ва ругьну яман хасиятлардан тазаламакъ демек.
Тасаввуф илмудагъы не буйрукъ да шариат илмугъа кюрчюленген деп ташдырып айтмагъа боламан. Тасаввуфну аслу мурады – Ислам динни бары да буйрукъларын лап таза кюйде кютюв. Имам Раббани шо гьакъда булай айтгъан: «Шариатны оьр даражагъа етишдирмек учун тарыкъ тарикъат».
– Бары да бусурман гишиге тарикъатны ёлуна тюшмеге тарыкъ дегени гертими?
– Шайых танглама тарыкъны ва ондан пайда боларны гьакъында сыйлы адамланы хыйлы айтгъан сёзю бар. Хужат аль-Ислам имам Аль-Гъазали булай деген: «Артына тюшюп юрюмек учун, мюритге ругь насигьатчы, шайых тарыкъ. Тюз ёл булан юрютер гьакъ герти шайыхы ёкъ адамны, шайтан оьзюню терс ёлу булан элтер».
Шайых Абу аль-Гьасан аль-Мурси булай айтгъан: «Юрегиндеги пердевню тайдырып, Есибизден гелеген Нюр етишсин ва ругь шынжыр булан (силсила) байлансын учун, насигьатчы-устазны ёлбашчылыгъында тюгюл адам – атасы ёкъ, табылгъан яш йимик».
Абу Язид аль-Бастами: «Ругь насигьатчысы, устазы, ёкъ адамны шайтандыр насигьатчысы», – деген. Мундан англашылагъан кюйде, тюз ёлгъа бакъдырагъан насигьатчысы ёкъ адам терс ёлгъа тюшежек. Демек, шайтанны ёлуна тюшген болажакъ.
«Талхисуль маариф» деген китабында накъшубанди ва шазали тарикъатланы машгьур шайыхы Къагьибли Гьасан-афанди булай яза: «Бил, этген бары да гюнагьлары саялы товба этген ва Яратгъаныбызны буйрукъларына осал янашгъан саялы гьёкюнген сонг, Есибизни тангламакъ ёлуна тюшген адам инг биринчи этмеге герекли иш – тюз ёлгъа бакъдыражакъ герти шайыхны, ругь насигьатчыны тангламакъдыр. Сонг ону артына тюшюп, бютюнлей огъар берилмек. Ругь насигьатчысы – Аллагьны ﷻ валиси экенге ва Аллагьны ﷻ билмеклигине ол ону гелтирежегине тюшюнмеге тарыкъ. Шайыхы болмаса, ол оьзю Аллагьны ﷻ билмеге бажармас экенине де инанмагъа тарыкъ».
Оьсген сайын гьар адамда, тарбиясына ва айланасындагъыланы таъсирине гёре – напсыны яшыртгъын гьислери я арта, я осал бола. Шо гьислени арасына дамагькарлыкъ, пасатлыкъ, гюнчюлюк, оьчлюк, алдатыв, макюрлюк, гьиллалыкъ, хыянатлыкъ, оьктемлик, макътагъанын сюймек, гёземелик, оьз-оьзюн оьр тутув, гьакимлик ва гьюрмет излев гире. Гьар инсан шо гьислени енгмек учун гьаракат этмеге тарыкъ, бютюнлей ёкъ этмеге болса – лап яхшы болур! Шо гьаракатында адамгъа билим ва Аллагьдан ﷻ къоркъув кёмек этер. Къоркъув Аллагьны ﷻ танымакъдан тува, билмеге, тюшюнмеге буса, ругь насигьатчы – устаз, муршит – тарыкъ.
Гертиден де, ругь насигьатчыны артындан юрюв инсанны бу дюньяда да, ахыратда да талайлыкъгъа гелтирмеге болушлукъ эте. Неге тюгюл тасаввуф – дармандыр ва шону кёмеги булан юрекдеги яман гьислер къолай этиле. Тасаввуф къаркъараны ва ругьну тазалайгъан ёлдур. Тасаввуфну кёмеги булан къылыкъ яхшы бола, яман ва эрши хасиятлар тая. Тасаввуф – Пайхаммарны ﷺ ёлун юрютмеге, асгьабалагъа ошамагъа гьаракат этив.
Напсы яман таъсир этеген инсан шайыхны тарбиясын алмагъа, ону артына тюшмеге тарыкъ. Шону ёлбашчылыгъы булан, инсан напсы буюрагъан яман ёлдан тазаланмагъа бола. «Аль-Хадикату аннадийят» деген китапда айтылагъан кюйде, сырлы (сокровенный) илму (илмул-батын) ахтарыв гьар адамны борчу санала (фарзуль-айн). Аллагь ﷻ таза юрек ва таза ругь берген адамлардан къайры оьзгелер шо илмуну ахтармагъа герек.
– Инсан оьзбашына, масала, китаплардан охуп, тасаввуфну оьзю ахтармагъа ва шо ёлгъа тюшмеге боламы?
– Аллагьны ﷻ дини Ер юзюнде нечик яйылгъанны барыбыз да билебиз. Дин яймакъ учун, Есибиз адамланы арасындан айрыча инсанланы танглагъан. Жабрайыл малайикни арачылыгъы булан аламланы Еси инсан урлукъгъа динин етишдирген. Шо низамгъа гёре пайхаммарлар Аллагьны ﷻ динин адамланы арасында яйгъан. Ойлашып къараса, Аллагь ﷻ Жабрайылны арачы этмей ва пайхаммарланы къошмай адам урлукъгъа динин яймагъа болмасмы эди дагъы?
Абу Али Дакак булай айтгъан: «Орнатылмай, оьз-оьзлюгюнден оьсген терек емиш бермей. Гьатта емиш болса да, шону татуву болмас».
Ата-ана яш тувмакъгъа себеп йимик, Аллагь ﷻ оьзге гьар тюрлю ишлени де бир-бирине себеп булан байлагъан.
Гележек наслу ата-анасыз болмайгъанда йимик, ругь варислик де насигьатчы болмаса болмай. «Ар-Рисала аль-Маккия» деген китапда айтылагъан кюйде, насигьатчысы ёкъ адамны, насигьатчысы (шайыхы) шайтан болажакъ. Насигьатчысы ёкъ кюйде ибадат этмеге ярамай дегенлик тюгюл. Ярай, тек шону пайдасы аз болажакъ, неге десе шайтан къаркъарабызда, къан тамурлардагъы къан йимик юрюй. Оьзю де гьис этмей, инсан оьз-оьзюн оьр гёрмеге башлай (ужбу), гёземеликге иш эте (рия), хохаягъан бола (кибру). Булар барысы да ибадатны похлай. Тарикъат ёлгъа тюшюв, шайыхны артындан юрюв бу ишлерден сакъланмагъа болушлукъ эте.
– Тарикъатны ёлуна тюшмеге сюеген адам къайсы мазгьапны юрютегени башгъалыгъы бармы?
– Тасаввуф дёрт мазгьапдан къайсына буса да байлангъан деп айтылмай. Мазгьапланы кюрчюсюн салгъанлар тасаввуфну къабул этгени ва шогъар гьюрметли янашгъаны шону белгилей. Имам аль-Гъазали, Суюти, Субки йимик сав дюньягъа белгили шафии мазгьапны алимлери супулар болгъан. Ханафи мазгьапны супу алимлери – Ибнуль Хаммам, Ибну аш-Шибили, Хамави. Малики мазгьапны супу алимлери – имам Абул-Гьасан Шазали, Абул Аббас аль-Мурси, Ибн Атаилагь. Ханбали мазгьапны супу алимлери – шайых Абдул-Къадир Гиляни, къадири тарикъатны имамы, Фахрудин, ибн Нажар.
– Тарикъат ёлгъа тюшмеге сюйген адам нени билмеге ва не этмеге герек?
– Ислам динни алимлери гьисап этеген кюйде, Аллагь ﷻ яратгъан бир зат да Яратгъаныбыздан ойларыбызны айырмагъа, Аллагьны ﷻ унутдурмагъа герекмей. Тасаввуфну ёлу буса, янгыз Есибизге гьакъ юрекден (Яратгъаныбыз талап этеген кюйде) баш иймекден къайры, дагъы бир затгъа да элтмей. «Игьсан деген недир?» – деп сорагъанда, Пайхаммар ﷺ булай жавап берген: «Аллагьгъа ﷻ къуллукъ этмек, сен Ону гёрегенде йимик, гьатта сен Ону гёрмесенг де, гьакъ кюйде, Ол сени гёре».
Шо саялы тарикъатны ёлуна тюшмеге сюйген адам вирд гьисапда къошум ишлени бойнуна алмагъа гьазир болмагъа герек. Олагъа устаз уьйретежек. Шолайлыкъ булан инсан ибадат этивюнде ругь тазалыкъгъа етишмеге ва напсы буюрагъанын къоймагъа болажакъ.
