Ислам – парахатлыкъны, яхшылыкъны ва гелишликни дини
Ислам – парахатлыкъны, яхшылыкъны ва гелишликни дини
Зайдин Жамболатов – гьалиги Дагъыстанда инг гёрмекли инсанланы бириси. Дагъыстан аграр университетни ректору ва алим гьисапда ону атын бизин уьлкеде йимик, тышда да яхшы таный. Оьзюню загьматы булан ол билим алывгъа ва илмугъа, янгы къайдаланы яшавгъа гийиривю булан республиканы юрт хозяйство тармагъына уллу къошум эте, миллетарада татывлукъ ва парахатлыкъ болсун учун да гьаракат эте. Ону жагь чалышыву хыйлы яхшылыкъланы амалгъа геливюне себеп болду. Терен билимли ва кёпню гёрген Зайдин Магьамматович илмугъа берилген, адамны битимин яхшы англайгъан ва бусурман динни агьамиятлыгъын бек англайгъан адам. Ол гьисап этеген кюйде, Ислам дин гьалиги жамиятны алдына тургъан умуми масъалаларын чечмеге бажара.
– Зайдин Магьамматович, атеист девюрню заманында къайсы дин де илмугъа къаршы чыгъа деп айтылды. Айрокъда Ислам динге бек тийди. Нечакъы яман тийсе де, шолай ойлашагъанлар гьали де ёкъ тюгюл. Шолайлагъа не айтар эдигиз?
– Бусурман алимлер хыйлы йылланы узагъынды математикада, астрономияда, оптикада ва оьзге илмуларда хыйлы янгылыкълар ачгъаны, билими булан бек алгъа гетгени гьакъда айтылмай турду. Бусурмналар илмугъа къошгъан янгылыкълар Къуръанны таъсири булан этилгени белгили.
Математика тармакъда бусурманлар алгебра деген янгы илмуну чыгъарды. Арапланы санавлары европа санавлагъа къошулуп гьалиге ерли къоллана. Оьзгелерден шайлы алда бусурманлар атмосфераны къалынлыгъын оьлчеме къарагъан, шону кёмеги булан танг къатмакъны тюз токъташдырма сюйген. Бу гьисапланы XI асруда биринчи этген алим – Ибн Муад болгъан.
Анатомия ахтарывлар этип, ан-Нафис къан ишлейген кюйню лап биринчи англатгъан гиши. Астрономия булан машгъул Санад Али XII асруда Ер юзю гюнден гиччи, тек айдан уллу экенин токъташдыргъан. Араплар юлдузланы ахтарып, оланы яхшы биле ва юзден къолайысына ат такъгъан. Шо гьакъда 1048-нчи йыл гечинген Абу Райхан Мугьаммат ибн Агьмат аль-Байруни оьзюню китабында язгъан.
Бусурман алимлер карталагъа асасланагъан география илмуну кюрчюсюн салгъан. Гюнтувуш ахтарывчулар язагъан кюйде, орта асруларда арап географлар ёл ахтарывда биринчилерден болгъан.
Сыйлы Къуръанда булай язылгъан (маънасы): «Айт: билегенлер де, билмейгенлер де бир тенг боламы дагъы?» («Зумар» деген сура, 9-нчу аят). Булай сёзлер де бар (маънасы): «Аллагьдан ﷻ къоркъагъан Ону къулларындан – алимлер» («Фатыр» деген сура, 28-нчи аят). Ислам дин илмугъа къаршы тюгюлюн, некъадар, билим – уллу хазна экенин хыйлы гьадислер де гёрсете. Мисал учун, «Билим алмагъа деп ёлгъа чыкъгъан гиши, гери къайтмай туруп – Аллагьны ﷻ ёлунда». Башгъа гьадисде булай айтыла: «Билим алмагъа гьасирет гишиге Аллагь ﷻ женнетге элтеген ёлну енгил этер». Гюн сайын Ислам динни къабул этегенлени санаву дюньяда артып тербей. Европада ва Бирлешген Американы штатларында илмугъа ювукъ, яратывчу интеллигенция, белгили адамлар Ислам динни къабул этеген гезиклер кёп болгъан.
– Дюнья тарихинде алимлени динге янашыву нечик болгъан?
– Леонардо да Винчи, Коперник, Кеплер, Галилей, Кювье, Линней, Исаак Ньютон йимик алимлер Яратгъаныбызгъа инана болгъан. Альберт Эйнштейн булай айта болгъан: «Къатты иманы ёкъ алимни гёз алдыма гелтирме болмайман. Башгъача айтгъанда, динге кюрчюленмеген илмугъа инанма ярамай». Машгьур философ Иоган Гёте: «Ол шаир тюгюл, ол – Пайхаммар ва бизге Мугьаммат ﷺ Къуръан етишдирген – худайны законун. О кеп чекмек яда билим артдырмакъ учун, адам язгъан китап тюгюл».
– Сиз европалы алимлени эсгердигиз. Россияда Ислам динге белгили адамлар нечик янаша болгъан экен?
– Пайхаммарны ﷺ, ону асгьабаларыны, арап халипаланы ва тюрк солтанланы келпетлери А.С.Пушкинни, М.Ю.Лермонтовну, Л.Н.Толстойну, И.А.Бунинни, Ф.Тютчевни, П.А.Катенинни, П.А.Вяземскийни, А.А.Шишковну, А.Н.Муравьёвну, В.Г.Бенедиктовну, А.А.Фетни ва хыйлы оьзгелени агамиятын тартгъан. Л.Н.Толстой булай язгъан: «Мугьаммат Пайхаммар ﷺ ажайып уллу ёлбашчы. Ол жамиятны гьакъны нюрюню айланасында бирикдирген, абургъа шо да таман. Ол адамланы къан тёгювден сакълагъан ва парахатлыкъгъа етген. Ол ругь оьсювню ёлун ачгъан. Шолай адам бютюн абургъа лайыкълы…»
Белгили рус философ, адабият танкъытчы, шаир ва публицист В.С.Соловьёв Мугьаммат Пайхаммаргъа ﷺ ва Ислам динге янашывун булай белгилеген: «Мугьаммат ﷺ йимик адамгъа сав дюньягъа ёлбашчылыкъ этмеге тюшген эди буса, ол ону масъалаларын уьстюнлю кюйде чечер эди. Натижада дюньягъа шонча да етишмейген парахатлыкъ ва насип гелер эди. Бу тамаша адамны теренден ахтаргъанман ва ол Дажжал деген атдан бек йыракъ, некъадар, огъар адам урлукъну Къутгъарывчусу деп айтмагъа тарыкъ… Гележек 100 йыл Англияда ва Европада не йимик дин башчылыкъ этмеге тюшсе, шо – Ислам дин болмаса кюй ёкъ».
– Биревлени эсине гелеген кюйде, Ислам дин ва бусурманлар гьалиги заманда юрюлеген давланы себеби санала. Сиз шо гьакъда не айтар эдигиз?
– Шо терс пикру. Булай деп бир-бир политика гючлер маълумат къураллардан таба инандырма къарай ва Ислам динни таза атын батдырма белсенген. Бусурман дин дюньягъа генг яйылып барагъанны олар бек ушатмай. Адамлар миллионлар булан къырылгъан биринчи ва экинчи дюнья давланы бусурманлар башлагъанмы? Концлагерлени бусурманлар къургъанмы? Хиросима ва Нагасаки шагьарлагъа атом бомбаланы бусурманлар ташлагъанмы? Иракъ, Ливия, Афгъанистан ва оьзге арап пачалыкълар США-гъа ва Европагъа дав башламагъан. Булагъа буса бомба ташлангъан. Китайны башчысы Мао Цзэдун 79 миллион, Адольф Гитлер 40 миллион, Пол Пот 3 миллион адамны къыргъан. Бу сиягьны дагъы да узатмагъа бола. Шо саялы ислам террорчулукъ деп айтмакъ – бек адилсиз болур.
Террор, экстремизм, зулму – Ислам динни душманлары. Бир дюнья дин де, шону ичинде Ислам дин де, зулмугъа чакъырмай. Адам оьлтюрмек бары да динлер булан авур гюнагь. Оьзге динлени юрютегенлени арасында террорчулар, зулмучулар барда йимик, шолар бусурманланы арасында да болмагъа бола. Амма адам оьлтюрюв, террорчулукъ ва зулму Къуръангъа гёре лап авур гюнагьлардан гьисаплана. Шолар саялы бу ва герти дюньяда къатты такъсыр болажакъ.
– Аврувлу жамият учун дин дарма болар дегенге не айтар эдигиз?
– Шексиз кюйде шо шолай! Гьалиги жамиятны не масъаласын да Ислам дин чечмеге бола. «Къуръанны англама заман болгъан» деген китабында Юрий Михайлов булай яза: «Бугюнгю россия жамият тарыгъан аврувланы гьакъында эшитегенде, ичкичилик, наркомания, яшлар аз тувагъанлыкъ, оьлюлер кёп болгъанлыкъ, етим яшланы масъаласы, къылыкъсызлыкъ, агьлю тозулагъанлыкъ эсинге геле. Ислам дин буса бу бары да масъалаланы алдын ала». Автор айтгъан пикру булан толу кюйде разимен.
– Бизин республиканы гьакъында айтсакъ, динни не таъсирин эсгерер эдигиз?
– Ислам дин гёрсетеген кюйде иш къурса, хыйлы масъаланы алдын алма болар эди. Шоланы арасында:
– къылыкъ ва эдеплени къолайлашдырмакъ
– къаршы турув болмайгъан кюйде, шариатгъа гёре эришивлю масъалаланы адилли ёлда чечмек
– дин ярыкъландырыв къоркъунчлу агъымланы юзюн ачма кёмек этгени булан жамиятда тувма болагъан питнени басылтыв
– Ислам дин кавказ халкъланы байлайгъан бирдагъы йип. Шо йипни беклешдирген сайын, миллетлени арасындагъы татывлукъ да артар.
Ислам халкъланы ювукъ эте, неге десе динибиз адамланы миллетге, расагъа гёре айырмакъны гери ура. Аллагьны ﷻ алдында барыбыз да тенгбиз. Яратгъаныбызны пурманы булан хоншулар болгъан сонг, бир агьлюдей татывлукъда ва гелишликде яшама герекбиз. Аралыкълар къатты ва ювукъ болсун учун бизден болагъанны этме герекбиз.
– Къуръанны ругь принциплери недир?
– Къуръанны ругь принциплери рагьмулукъгъа, языкъсынывгъа, ювашлыкъгъа, оьзюн къызгъанмайгъанлыкъгъа, гьюрмет этивге ва парахатлыкъгъа асаслангъан. Гьакъ герти бусурман бу буйрукълагъа гёре юрюй: башгъалагъа абур-сый эте, рагьмулу, адилли ва таза юрекли. Ол айлана якъдагъылагъа яхшылыкъ гелтире. Гьадисде булай айтыла: «Есигиз Аллагьны ﷻ сюемисиз? Сюе бусагъыз, инг башлап адамланы сююгюз».
Къуръан лап алдын чакъырагъан иш – парахат яшавлукъ. Бусурманны хоншусунда башгъа динни юрютеген адам яшайгъанда, огъар абур бусурмандан эсе аз экенин гьис этдирме ярамай. Арап тилден «Ислам» «оьзюн худайгъа тапшурув» деп таржума этиле ва «парахатлыкъ» деген сёз булан бир тамурлу.
– Бир-бир алимлер токъташдыргъан кюйде, намаз инсанны савлугъуна яхшы таъсир эте. Нечик эсигизге геле, шо тюзмю?
– Медицина илмуланы доктору Б.С.Алякринскийни далиллерине гёре, инсанны къаркъарасындагъы 400 функция биология сагьатлагъа таби. Бир сутканы ичинде гюн системаны 50 уллу ва 50 гиччи биоритмлени заманлары алышына. Уллу периодлар алышынагъан заманлар намаз къылагъан вакътиге рас гелегени уллу тамаша.
Гьар 5 биоритм алышынагъан заманны башында инсанны къаркъарасында актив тююрлер ачыла. Шо гьалда олар 15 минут къала ва сонг эки сагьатны узагъында ябыла. Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ гьадисине гёре, намаз къылмакъны лап къыйматлы вакътиси – биринчи 15 минут, заманында етишмегенлер сагьат ярым, эки сагьатны ичинде де шону къылма бола. Айтагъаным, намазны актив тююрлер булан байлавлугъу бар. Ингилис алимлер де шолай деп токъташдыра.
Гарвард университетни Бенсон дейген профессору илму ахтарывлардан сонг, намаз савлукъгъа пайда гелтире деп токъташдырды. Хыйлы йылланы узагъында нечесе минг адамны ортакъчылыгъы булан этилген ахтарывлар гёрсетген кюйде, намаз этеген гишини савлугъу этмейгенинден эсе къатты бола. Ондан къайры, иманы барлар оьзгелерден эсе, 36 процентге аз авруй.
– Арт вакътилерде республикабызда хыйлы межитлер, мадрасалар ачылгъан ва гьар йыл янгылары ачылып тура, бусурман газетлер, берилишлер чыгъа. Амма жамиятдагъы къылыкъ ва криминал гьал ёкъ болмагъан. Шону себебин неден гёресиз?
– Жамиятыбыз нечесе йылланы узагъында яшагъан социалист къурумну къыйматлыкълары бузулма башлагъанда, адамланы юреклеринде ер бош болду. Шо бош ерни бизин халкълагъа ят ва кётюрлюкге гелтиреген идеялар толтурма башлады. Телевидениеден, газетлерден ва журналлардан нас маълумат агъылып йибергенде, инсанланы къылыгъы тёбен гетди. Бизин халкъларыбызгъа бакъгъан идеология яманлыкъ бугюнлерде де узатыла.
Дин шо агъымгъа къаршы тургъан гюч. Дин болмагъан буса, этилип турагъан басгъынгъа биз нечик чыдар эдик? Ойгъа гелтирме де къыйын. Тувулгъан авур галгъа да къарамайлы, оьзюн аямай, жамиятны гележеги учун жагь кюйде чалышагъанланы гьаракатын эсгермесе ярамай. Олар Ислам динни ругь-къылыкъ къыйматлыкъларын яя.
Харлысыз ахтарывчуланы анализи гёрсетген кюйде, закон бузагъанланы 97 процентинде бусурман динден англаву ёкъ. 3 процентден кем адамланы буса, дин билими бар. Берилген соравгъа муна жавап.
– Бизге белгили кюйде, сиз янгыз Дагъыстанны ругьани къуллукъчулары булан тюгюл, башгъа регионланы ва гьатта тыш уьлкелени дин чалышывчулары булан иш гёресиз. Шо ёлда арт вакътилерде этилеген ишлени гьакъында айтгъанны сюер эдик.
– Гетген йылны 12-нчи сентябринде «Уьюгюзге яхшылыкъ» («Мир вашему дому») деген халкъара форумну ишине байлавлу бизин университетде Къалмыкъстанны муфтиси Ражаб Зиявутдинов, Адыгея республиканы ва Краснодар крайны муфтисини заместители Азамат Хуштов, ислам маданиятгъа, илмугъа ва билим алывгъа кёмек этеген Фондну къулукъчусу Айрат Аймалетдинов ва Дагъыстанны муфтисини кёмекчиси Магьаммат Магьамматов булан ёлугъув оьтгерилди.
Ондан бираз алдын Дагъыстан аграр университетде динге байлавлу халкъара форумну ортакъчылары, арап уьлкелерден гелген алимлер булан ёлугъув болду. Жыйыныбызда гьалиги девюрде бузукъ гьалланы алдын алмакъ учун дин не кёмек этмеге болагъаны гьакъында пикру алышдырыв болду. Бу ёлугъувну Дагъыстанны муфтияты республикабызны милли политикагъа ва дин ишлеге къарайгъан министерлик булан оьтгерген эди. Бизин уьстюбюзге Кувейтни дин ишлерине къарайгъан ёлбашчыны заместители, шейх, доктор Мугьаммат Насыр Аль-Мутайрий, Дагъыстанны гьукумат къуллукъчулары гелип, ишибизде арив ортакъчылыкъ этди.
– Школаларда арап тилден ва Ислам динни кюрчюлерини гьакъындагъы дарсланы гьакъында арт вакътилерде кёп айтыла. Шогъар къаршы чыгъагъанлар бизин пачалыгъыбыз «светский» деп тутгъан. Сиз бу масъалагъа нечик янашасыз?
– Пачалыкъ светский буса, онда имансызлар яшай деп англама тарыкъ тюгюл. Атеизмни заманлары гетген. Ислам дин гьакъ экенни биле бусакъ, оьсюп гелеген наслуну къылыкълы-эдепли, тюз тарбиялавунда дин уллу роль ойнайгъанны биле бусакъ, жамиятыбызны алдындагъы хыйлы масъаланы дин чечмеге болагъанны биле бусакъ, шогъар арт бермек дурус болурму? Ислам динни кюрчюлерин билмек, инсанларда терс агъымлардан сакъланмагъа кёмек этегенни англай бусакъ, неге биз динден арек болма герекбиз? Шолай болгъанда, закон ёлда динден пайдаланып болмагъа герекбиз, яшланы шо ёлда охутмакъ яхшы болса тюгюл, бир яманлыкъ да болмас.
Пачалыкъ къурумлар да, ругьанилер де оьзлени ишин тыгъыс байлавлукъда юрютмеге герек. Оланы мурады бир – халкъланы дослугъун болдурмакъ, ватаныбыз Дагъыстан Россияны ичинде чечекленеген болмакъ.
– Дагъыстан аграр университетде муаллимлеге ва студентлеге намаз къылмагъа имканлыкъ бармы?
– Бизин охув ожакъда намаз къылма сюегенлеге бары да онгайлыкълар бар. Ондан къайры, жума намаз межитде къылма сюеген студентлеге шо борчну кютмеге ихтияр бериле. Гьар ай ругьани къуллукъчулар булан бизде ёлугъувлар оьтгериле. Янгыз бусурман дин ругьанилер тюгюл, оьзге динлени адамлары да геле бизге.
– Башгъа динлени гьакъында хабар чыкъгъан сонг, Дагъыстан аграр университетде оьзге динлени атындан ругь-къылыкъ насигьат этегенлер бармы? Мисаллар гелтирме боламысыз?
– Оьр билим берив школаны айтылгъан къуллукъчусу, ботаника, генетика ва селекция кафедраны доценти, Магьачкъала епархияны вакили, хачперс динли Г.И.Арнаутова ругь-къылыкъ ярыкъландырыв ишин юрюте, охув ожагъыбызны атындан тюрлю-тюрлю дин жыйынларда ортакъчлыкъ эте.
Гетген йылны 1-нчи июнунда топуракъланы оьсдюрюв Фондуну председатели Сергей Степашин загьмат сапары булан дагъыстангъа гелген эди. Ол Дагъыстанны Башчысы Сергей Меликов булан ёлукъду ва бир-нече генгеш оьтгерди. Олай да, олар Магьачкъаладагъы килисада болду. Шо сапарында Сергей Степашин Дагъыстанны аграр университети булан ювукъ аралыкъ тутажакъгъа дыгъар байлады.
– Уллу оьрлюклеге етишген, оьр къылыкълы атагъыз Магьаммат Мамаевични илму ва ругь варислиги – республикабызны байлыгъы. Ону таныгъанлар Магьаммат Жамболатовну терен гьакъылын, къайсы къыйынлы гьалдан да чыкъма бажарагъанын, о-бу агьвалатлагъа къысгъача баянлыкъ бермеге, янашывун гёрсетме болагъанын эсгере. Динге байлавлу ону сёзлерин эшитме сюер эдик.
– Атабыз: «Мен он беш йылдан артыкъ бола дин ахтарагъаным ва гьар гезик янгы затны билеген боламан. Дин – нечик яшама герекни англатагъан билим. Есибиз учун биз нечик намаз къылагъаныбыз, садагъа оьлешегенибиз, ораза тутагъаныкъ аслу ерде тюгюлдюр. Юрекни гьалы агьамиятлы: негетлени тазалыгъы, рагьмулукъ, янгылышларыбызгъа мюкюр болагъанлыкъ ва кёмек этмеге гьазирлигибиз. Гюнагь этмейген гиши ёкъ. Амма яхшылыкъ этип, гьажатлылагъа кёмек къолубузну узатып, гюнагьларыбыздан чайылма болабыз», – деп айтагъаны эсимде.
– Адамлар жамиятны тетиксиз этебиз деп чалыша. Гьар тюрлю гюп оьз къаравларына гёре «яхшы система» къурабыз деп айлана. Шу масъалагъа гёре пикругъузну билме сюер эдик.
– Дюнья тарихине гёз къаратсакъ, лап гючлю пачалыкълар, уллу империялар Есибизни дининден таягъанда кётюр болагъанын гёрербиз. Лап яхшы законлар, лап яхшы жамият системалар – Есибизни буйрукъларына кюрчюленгенлери. Ислам – цивилизация къыйматлыкъланы сакълавчусу деген ойну ташдырагъан кёп далил бар. Шариатны ахтарагъан Гаагада (1950-нчи йыл) оьтгерилген халкъара конференцияда дюньялыкъ законланы уьстюнде ишлейгенде кюрчю гьисапда шариатны алса яхшы дегени де хыйлыны англата. Неге десе шариатны аслусу – айрыча къыйматлы кюрчю.
Ричард Билли дейген ингилисли дин ахтарывчу булай язгъан: «Европа уллу эниш тюшювге гелген… Европалы адам янгыз бу дюньялыкъ кеп чегив учун яшай. Гьакъыл тёбелер ругь бошсузлукъда томала. Европаны алдында янгыз бир ёл къалгъан, сав къалмакъ учун бир ёл бар, шо да – Ислам дин. Яратгъаныбызны буйрукъларына гёре юрюсе, жамиятда парахатлыкъ ва токъташгъанлыкъ болургъа шеклик ёкъ».
