Халкъына амин кюйде къуллукъ этеген улан
Халкъына амин кюйде къуллукъ этеген улан
Баянлыгъыбызны игитини гьакъында артдагъы йылланы ичинде къумукъланы арасында эшитмеген адам аз бардыр. Ибрагьим Магьтибеков 1972-нчи йылда Буйнакск районну Атланавул юртунда тувгъан. Ата юртундагъы орта школаны тамамлагъан сонг, Буйнакскидеги чебер школаны ва Дагъыстан Муэтдин Жамалны атындагъы чебер училищени охуп битдирген.
1990-нчы йылларда Буйнакск шагьарда, ата юртунда ва Магьачкъалада тренер гьисапда яшланы уьйретген, ушудан «Меселем» деген оьзюню школасын ачып иш гёрген, судья болуп да чалышгъан.
2002-нчи йылда «Бина» деген дизайн компаниясын ачып ишлеген. 2008-нчи йылдан тутуп Москвадагъы «Арт-Дизайн» деген студияда чалышгъан.
2010-нчу йылда Дагъыстангъа къайтып, Къуръангъа охума уьйретеген школа-интернат ачгъан ва шонда 2020-нчы йыл болгъанча ишлеген.
2014-нчи йылда Мамма-Дибир ар-Рочини атындагъы Дин илму ва халкъара байлавлукълар институтун охуп битдирген.
2014-нчю йылдан тутуп Дагъыстандагъы ва Россиядагъы уьзюрюлеге кёмек этеген тюрлю-тюрлю фондларда ишлеген.
2006-нчы йылдан тутуп ата юртундагъы, сонг Магьачкъаладагъы «Ихляс» деген межитлени имамы болуп ишлеген, бугюнлерде Буйнакск районну Буглен юртуну межитини имамы болуп чалыша.
– Сизин булан охучуларыбызны таныш эте туруп, яш заманыгъызда машгъуллукъларыгъызны гьакъында айтгъанны сюер эдик. Биринчи абатланы спортдан таба этип, имамлыкъгъа нечик етишгенни аян этигиз.
– Охувну заманында спорт булан машгъул болуп, Дагъыстанны ушудан сборный командасына гирдим. Сонг оьзюм де тренер болуп хыйлы йыллар ишледим. Ата юртумдан башлап, Буйнакск шагьарда, Магьачкъалада ва Москвада яшланы спорт тарбиясы булан машгъул болдум. Спорт адамны къаркъарасын чыныкъдырагъандан къайры, ону ругьун да къурашдыра, яшавун низамлашдыра. Шо саялы да спортну оьсюп гелеген наслуну тарбиялавда бек уллу агьамияты барны гёз алгъа салып, яшланы къуршамагъа гьаракат этдим
– Сиз оьзге охув ожакълардан къайры бусурман охув ожакъларда да охуп, бусурман илмугъа да ес болгъансыз. Сиз оьсегенде таъсир этген къайсы адамланы атын эсгерип боласыз?
– Биринчи муаллимлерим гьисапда ата-анамны эсгермей болмайман. Гьар ишни башлайгъанда олар мени ойдашларым, якълавчуларым, ёл гёрсетивчюлерим болуп токътагъан. Магъа таъсир этген адамланы айта туруп, бизге къардаш болагъан Байбаш-гьажи агъайыбызны атын эсгерме сюемен. Менден хыйлы уллу болса да, ону булан бек ювукъ эдик. Бек гючлю билимлери булангъы, эси булангъы адам эди. Сагьатлар булан юртну тарихини гьакъында, яшавну гьакъында лакъыр эте туруп, ондан кёп пайда алгъанман.
Бусурман илмулар булан оьзюм 1993-нчю йылдан башлап машгъул болдум. Биринчи муаллимим жюнгютейли Абдулла-гьажи Абушев. Сонг Мугьаммат-Мухтар устаздан дарс алдым. 2007-нчи йыл Атланавулда имамлыкъны юрютдюм. Сонг 2009-нчу йыл Москвадан Дагъыстангъа къайтгъаным булан Такъалайда Къуръан уьйретив мадрасасын ачдым ва он йылны узагъында ону директору болуп ишледим. 2012-нчи йылда Гиччи Анжиде имамлыкъгъа тюшюп ва онда алты йыл ишледим. 2014-нчю йыл Магьачкъалада Дин илму ва халкъара байлавлукълар институтун охуп битдирдим. 2020-нчы йылдан башлап гьали болгъунча Бугленни имамы болуп ишлеймен.
2023-нчю йылдан берли Москвадагъы Ислам Институтну магистратурасында охувумну давам этип тураман. Арты булан Москвадагъы пачалыкъ психолия-педагогика институтда социальный психологиядан кандидатлыкъ диссертация язмагъа сёйлешгенмен. Академия Медина чакъырып оларда да Къуръанны тафсиринден дарс бердим.
– Китап чыгъарыв булан нечик машгъул болдугъуз?
– Башлап бир-бир издательстволаны тилевюне гёре олагъа китаплар этме башладым. 2022-нчи йыл оьзюм онгаргъан китапланы басмадан чыгъармакъ мурат булан оьзюмню издательствомну ачдым. NOONbook-ну гьакъында айтсакъ, ону къоймагъым да, Къуръанда «Нун» гьарпдан башланагъан бек агьамиятлы бир сура бар. Сурада Аллагьутаала къалам булан ва о къалам язгъан сатырлар булан ант этип айта. Шо маъналаны уьстюнде пикру эте туруп, шо атны Аллагьыбызны ﷻ сыйлы Китабындан алдым.
– Оьсюп гелеген наслуну тарбиялавгъа, билим беривге, илму масъалалагъа бакъгъан якъдагъы ойларыгъызны аян этгенни сюер эдик. О масъалалар булан байлавлу не йимик проектлеге къуршалгъансыз?
– Мени гьаракатым башындан берли яшланы спортгъа къуршав, тарбия булан байлавлу гьаракат болду. Такъалайда мадраса ачып ишлейген заманымдан берли шо масъалагъа бек тергев беремен. Яшланы билимин артдырывгъа, оланы даражасын гётеривге, охувгъа гьасиретлигин болдурувгъа багъышлангъан кёп тюрлю проектлени яшавгъа чыгъаргъанбыз ва энниден сонг да гёз алгъа тутгъанбыз.
Мисал учун, мадрасаларда берилеген билимлени янгыртывну уьстюнде ишлемеге гёз алгъа тутгъанбыз. Яшлар учун къургъан программаларыбыз бар. Мен ойлашагъан кюйде, бусурман илмуда янгыз Къуръан охув булан тамамланып къалмай, яшавгъа бакъгъан якъдагъы къаравларын, гьалиги девюрге гёре бажарывлугъун артдырывгъа чалышма тарыкъ. О саялы да мадрасалар оьсюп гелеген наслуну гьалиги яшавну талапларына гёре алдынлы бусурманлар этип тарбиялама герек.
– Ана тилни масъаласы бугюн жамиятны инг агьамиятлы масъалардан бири. Бу масъалагъа бакъгъан якъда бугюнгю гьалда не йимик чаралар натижалы болар эди деп эсигизге геле?
– Бир гесек алда Кавказны халкъларыны конгрессинден мени чакъырып, билим берив проектлени бёлюгюню ёлбашчысыны ишин тапшурду. Шогъар байлавлу Дагъыстанда, Къарачайда, Мычыгъышда дёгерек столлар оьтгердик. Москвадагъы «Къумукълар» деген къурум булан ана тиллеге байлавлу проектлерине къошум этдим. Сонг тилге байлавлу «Къумукъ сёзлюк» деген Телеграм каналны къургъан эдим, огъар Азамат Акишев къуршалды, муаллим Зайнаб Гьажиалиева гьали де юрютюп тура.
Азамат Акишев булан бирче гьали де къумукъ тилни халкъ арада даражасын артдырмакъ учун проектлер къуруп яшавгъа чыгъарып турабыз. «Солтан-Мут» фондну сиптечилиги булан 2020-нчы йылда Дагъыстанны оьлчевюнде къумукъ тилге, адабиятгъа, халкъыбызны тарихине багъышлангъан конкурс оьтгердик. Конкурсну талапларына гёре охувчулар ана тили къумукъ тилде ахтарыв ишлер язма герек эди, сонг оланы якълады. Алдынлыларына акъча савгъатлар, дипломлар берилди. Сонг да республика оьлчевде къумукъ тилде диктант оьтгердик.
Ана тилинде язагъан пагьмулу яшларыбыз, жагьиллерибиз учун адабият конкурс оьтгерме гёз алгъа тутулгъан. Шолай чаралар ана тиллеге тергевюн артдыра, къумукъ тилни арив билеген пагьмуларыбызны арагъа чыгъара.
Ондан къайры да гьалиги девюрню талапларына гёре тил, миллет алдынлы болсун, даражасы артсын учун, ону интернетде, медиа аралыкъда оьз ери, актив кюйде гьаракаты болма герек. Жагьиллени шо тармакъда англавларын артдырмагъа, медиада миллетибизни, тилибизни арагъа чыгъармакъ муратда къурулгъан проектибиз де бар. Узакъ къалмай шону уьстюнде ишлеме башлажакъбыз Аллагь ﷻ буюрса.
– Биз билеген кюйде, сиз уланыгъыз Мухтар ва инигиз Жамал булан кинематография булан да машгъул болгъансыз. Бу яратывчулукъ тармагъыгъызны гьакъында хабарлагъанны да сюер эдик, ярай буса.
– 2018-нчи йылда Александр Миттаны атындагъы киношколагъа охума тюшюп, сценарист ва продюсер касбулагъа ес болдум. Онгъа ювукъ къысгъа чебер фильмлеге продюсерлик этдим. Шо фильмлер Россияны ва дюньяны оьлчевюндеги тюрлю-тюрлю кинофестивалларда гёрсетилди. «Сав къалмакъ» деген фильми Тюркияны Адана шагьарында оьтгерилген «Алтын кежибаш» деген халкъара кинофестивалында ва Къазан шагьарда оьтгерилген бусурман фестивалында гёрсетилди. «Мосфильм» деген концернни кюрчюсюнде, Москвадагъы продюсерлени де къуршап, анадаш халкъыбызгъа багъышлангъан «Тав айланмасы», «Операция «Тавлу», «Тилсиз тавуш» ва шолай оьзге чебер фильмлени гьазирледик. Гьали де бир-бир проектлерде ортакъчылыкъ этемен.
– Гьар девюрню оьзюню белгили адамлары бола. Оьтген девюрлердеги адамдардан уьлгю этип кимни айырар эдигиз?
– Бизин халкъыбызны белгили адамларыны гьакъында айтсакъ, тарихде тутгъан ерине, гьаракатына багьа бере туруп, мен инг биринчилей Абусупьян Акаевни эсгерер эдим. Ону яшавуна бек ажайып боламан. Жагьил заманындан тутуп бир затгъа да къарамайлы, яшавну шартларына мюкюр болмай оьзюню девюрюнде бажарылмай деген кёп затны яшавгъа чыгъаргъан. Мен оьзюмню типографиямны ачагъанда да уллу алимни, ярыкъландырывчуну келпети булан ругьланып ачдым деме ярай.
Ондан къайры да, мен уллу гьюрмет булан Магьаммат-Мухтар-гьажини атын эсгерме сюемен. Ол адамны таныгъандан берли гьар заман ондан гьакъыл алгъанман. Бир заманда да огъар сорап басгъан абатым, ону насигьатына гёре этген ишим тюзелмей къалмагъан.
Тездеги адамларыбызны алсакъ, мен Пайхаммарыбыздан ﷺ ва ону асгьабаларындан, табиинлерден гьаманда кёп уьлгю аламан. Уьмметибизни инг бузукъ заманларында къутгъарып болардай игитлени ахтара туруп, уьч адамны тапдым. Халипатны визири болгъан Низамуль Мулькну, Имам Гъазалини, Абдулкъадыр Гилянини атларын эсгерер эдим. Оьзлени девюрлеринде 100 йыллыкъны ичинде бу уьч де адам этген ишни уллу натижалары бар. Низамуль Мулькну айтсакъ, уьмметибизни къыйын заманларында биринчи болуп Ислам илмуну токъташдырмакъ, касбучулар гьазирлемек муратда, ол оьз харжына биринчи университетлер, низамиялар ачгъан. Ону ишин университетлени программаларын болдуруп имам аль-Гъазали узатгъан. Абдулкъадыр Гиляни буса шу ишни бютюн ерге яйгъан. Олардан сонг оланы уьлгюсюнден ругьлангъан, оланы ишине кюрчюленип ишлеген наслулар уьстюнлюклеге етишген. Шолай адамлардан ругьланаман, уьлгю аламан.
– Гьалиги девюрню игити деп кимге айтар эдигиз?
– Буссагьатгъы вакътиде девюрюбюзню инг де гючлю игитлери деп Палестинадагъы Гъаззадагъы къардашларыбызны айтаман. Гиччиден уллусуна ерли, эргишиден къатынгишисине ерли буссагьат малъунлагъа къаршы токътагъан.
Гьалиги заманда гьар-бир миллет учун этилеген ишлени башын тутгъан, халкъгъа пайдасы тиеген адамланы атларын айтар эдим: Надирсолтан Абдурагьманов, Азамат Акишев, Юсуп Идрисов, Агъарагьим Солтанмурадов, Магьаммат Моллакъаев ва шолай башгъалары.
– Биз билеген кюйде, сиз къумукъ ва орус тилде яратылгъан кёп санавдагъы шиъруланы ва хабарланы автору да дюрсюз. О да тамаша тюгюл, неге десе язывчу пагьму яратывчулукъну бир тармагъы. Язывчулукъ сизин яшавугъузда не ерни тута?
– Язывчулукъ мени учун уллу иш. Имам болуп магъа адамлар булан гьакълашмагъа, тынгламагъа, гьар-бир ишлерде маслагьат этме тюше. Шо тергевлени натижаларында мен асарларыма материал топлайман. Язывчулукъ мени ойларымны адамлагъа етишдирмеге бир имканлыкъ болуп токътай. Ондан къайры Чеховну, Шукшинни яратывчулугъундан уьлгю аламан. Арапча китапланы охуй туруп да, олардан адамлагъа етишдирме герекли кёп маъданлар табаман. Драматург гьисапда 5 пьесам салынды, дагъы да язмагъа гёз алгъа тутгъанман.
– Авлетлеригиз не булан машгъул? Ëлугъузну узатамы?
– Яратывчу агьлюде тарбиялангъангъа болма ярай – атам художник, анам муаллим – яшлар барыбыз да бу тармакъны сайлагъанбыз. Мени оьзюмю де 5 де авлетим де яратывчулукъ ёлну танглагъан. Уллусу уланым Мухтар кинематография булан машгъул, къызым Асият дизайнер-модельер болуп оьз ёлун танглагъан, мени китап чыгъарыв ишимде де магъа кёмеклеше. Къызым Умгьатны буса бизинкинден де артыкъ сурат этивден пагьмусу бары гиччиден билинген, бугюнлерде Муэтдин Жамалны атындагъы чебер училищени битдире тура. Ону суратлары выставкаларда ортакъчылыкъ эте, къаравчулар оланы бек ушата, сатып да ала. Гиччи къызларым да яратывчулукъ булан машгъул болуп, кёп тюрлю конкурсларда ортакъчылыкъ этген, алдынлы ерлени алгъан.
– Баянлыгъыбызны ахырында охувчуларыгъызна не айтма сюер эдигиз?
– Уьмметибизни гьалы макътардай тюгюл буса да, къыйын заманлардан оьтмек учун, гележек наслуланы къысматы ярыкъ болсун учун, мен алда эсгерип гетген игитлени келпетинден ругьланып яшамагъа герекбиз. Шолай адамланы яшаву гьар бусурман адамгъа уьлгю болма герек.
